Mansiera

Wikipedia, Entziklopedia askea
Mansiera
Datu orokorrak
Lurralde eremua Errusia
Hiztunak 2.750
Eskualdea Khanti-Mansi
Informazio filologikoa
Hizkuntza-tipologia SOV hizkuntza eta hizkuntza eranskaria
Denbora gramatikalak oraina eta lehenaldia
Kasu gramatikalak lokatiboa, ablatiboa, instrumentala, traslatiboa eta gutxi gorabeherakoa
Alfabetoa alfabeto zirilikoa eta Mansi alphabet (en) Itzuli
Hizkuntza kodeak
ISO 639-3 mns
Ethnologue mns
Glottolog mans1258

Mansiera[1] (hizkuntzaren berezko izena Мāньси лāтыӈ da eta izen zaharra, gaur egun erabiltzen ez dena, Bogulera (вогульский) da, Bogulka (Вогулка) ibaiaren izenetik eratorri zena) uraldar hizkuntzen Ugriar adarreko hizkuntza da, Khanti-Mansin mintzatua; Mansiarren jatorrizko hizkuntza. Bere hizkuntza hurbilenak hungariera eta khantiera dira.

Hiztunak batez ere Siberiaren ipar-mendebaldeko eskualdean, Ob ibaiaren ezkerreko kostaldean bizi dira talde txikietan. Mansiarren bizitokiak —elkar lotutakoak edo bakartuak— ibai txiki eta handien kostaldeetan daude. Hiztun taldeak elkarrengandik urrun bizi direnez, mansierak hainbat dialekto ezberdin ditu.

1989an mansiarren artean % 37,1 ziren mansiarrez zekitenak, hau da, 3.184 gizaki. 2010an mansiarren artean % 8k mansieraz zekiten.

Gaur egun hizkuntza eskoletan irakasten da. 1989. urtetik «Лӯимā сэ̄рипос» izeneko mansierazko egunkaria argitaratzen da. Lehenago mansierazko atalak «Ленин пант хуват» izeneko egunkarian (khantierazko egunkaria da) aurki zitezkeen.

Azterketen arabera, mansieraren hizkuntza hurbilena hungariera da fonetika (mansierak bokal luzeak ditu oraindik ere), lexiko eta gramatika antzekoak dituztelako.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mansieraren berezko izenak «gizaki» esan nahi du eta *mańćɜ «gizon, gizaki» ugrofinlandiar hitzetik eratorri zen.

Манси (mansi) hitza sobietar garaian zabaldu zen bakarrik; lehenago mansiarrak izendatzeko вогул (vogul) hitza erabiltzen zen.

Dialektoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mansieraren dialektoak 4 talde nagusian banatzen dira:

  • Iparraldekoa;
  • Ekialdekoa;
  • Mendebaldekoa †;
  • Hegoaldekoa †.

Hiztun taldeak elkarrengandik urrun bizi direnez, dialektoen arteko bestelakotasunak esanguratsuak dira, fonetikan bereziki. Lexikoan ere bestelakotasunak aurki daitezke: iparraldeko dialektoan nenetseratik hartutako hitzak aurki daitezke, orein-zaintzarekin lotura dutenak. Ekialdeko dialektoan tatareratik hartutako hitzak aurki daitezke.

Dialekto batzuen hiztunek elkar batere ez dute ulertzen.

Idazketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hainbat ahaleginen ostean, XIX. mendearen erdian eta XX. mendearen hasieran egin ziren ahalegin horiek, 1931an latindar alfabetoan oinarritutako idazketa sortu zen, 1938an alfabeto zirilikoaren aldaera bihurtu zena. 1980an aldatu zen azken aldiz, hala nola, bokal luzeak adierazteko makron ikurra lortu zuen.

Gaur egungo idazketa:

А а А̄ а̄ Б б В в Г г Д д Е е Е̄ е̄ Ё ё Ё̄ ё̄ Ж ж
З з И и Ӣ ӣ Й й К к Л л М м Н н Ӈ ӈ О о О̄ о̄
П п Р р С с Т т У у Ӯ ӯ Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш
Щ щ Ъ ъ Ы ы Ы̄ ы̄ Ь ь Э э Э̄ э̄ Ю ю Ю̄ ю̄ Я я Я̄ я̄

Hizkuntzaren egitura eta ezaugarriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fonetika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mansierak 12 bokal eta 17 kontsonante ditu, baina ez da berdina dialekto guztietan. Bokalak laburrak eta luzeak izan daitezke.

Mansierak ez du kontsonante ahostunik (hungarieran agian eslaviar eta turkiar hizkuntzen eraginez agertu ziren).

Azentu nagusia beti lehenengo silaban dago.

Kontsonanteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mansieraren kontsonanteak
Ezpainetakoak Hobikariak (Hobikari-)

Palatalak

Postalbeolarak Aho-gingilezkoak
Sinpleak Labializatuak
Sudurkariak /m/

м

/n/

н

/nʲ/

нь

/ŋ/

ӈ

/ŋʷ/

ӈв

Herskariak /p/

п

/t/

т

/tʲ/

ть

/k/

к

/kʷ/

кв

Afrikariak /tsʲ/

~ /sʲ/ сь

Igurzkariak /s/

с

/ʃ/

ш

/x/ /ɣ/

х г

/xʷ/ *ɣʷ

хв (в)

Erdi-bokalak /j/

й

/w/

ў, в

Albokariak /l/

л

/lʲ/

ль

Dardarkariak /r/

р

Bokalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mansieraren bokalak
Labializazio gabekoak Labializatuak
Goikoak /i/

и/ы

/u/, /uː/

у/ю

Ertainekoak /eː/

э/е

/o/, /oː/

о/ё

Behekoak /a/, /aː/

а/я

Morfologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Morfologiari dagokionez, mansiera, beste ugrofinlandiar hizkuntza guztiak bezala, hizkuntza eranskaria da, hau da, euskararen antzekoa; atzizkiak nagusitzen dira, aurrizkiak aditzei gehitzen zaizkie bakarrik. Izenek numeroak (singularra, plurala eta duala), kasuak (8 kasu bakarrik ditu, hungarierak ez bezala; hungarierak 27 kasu ditu) eta jabetza (9 forma) dituzte; ez dute generorik, beste hizkuntza eranskari gehienak bezala. Aditzek konjugazioa dute.

Jabetza atzizkien bidez adierazten da, euskaran ez bezala: хап («ontzi (igeri egiteko)») — хапум («nire ontzia»); саграп («aizkora») — саграпын («zure / hire aizkora»).

Izenondoen ordez izenak izan daitezke: туи павыл («udako yurtak»; туи «uda»); нэ̄ маснут («emakumezko janzki»; нэ̄ «emakume»). Mansierazko izenondoak inoiz ez dira aldatzen; ez da horrela, adibidez, bepsaeran, beste ugrafinlandiar hizkuntzan: pen' külä «herrixka txikia» — pened küläd «herrixka txikiak».

Izenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Numeroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izenak singularra, plurala eta duala ditu. Pluralaren adierazle nagusiak -г eta -иг dira eta pluralaren — -т (hitza bokal batekin amaitzen denean), -ыт eta -ит.

Zenbakiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mansierazko zenbakiak eta hungarierazko zenbakiak:

  • 1 — аква (акв) / egy
  • 2 — китыг (кит) / kettő (két)
  • 3 — хурум / három
  • 4 — нила / négy
  • 5 — ат / öt
  • 6 — хōт / hat
  • 7 — сāт / hét
  • 8 — нёлолов / nyolc
  • 9 — онтолов / kilenc
  • 10 — лов / tíz

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]