Sudeteak

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Sudeteak
Sudety
Sudeten
Sudeten.png
Sudeteen banaketa. Mendebaldeko Sudeteak (gorriz), Erdialdekoak (horiz) eta Ekialdekoak (berdez).
Gailurra
Garaiera 1.602 m.
Kokapena  Txekia
Koordenatuak 50° 44′ 10″ N, 15° 44′ 24″ E / 50.73611°N,15.74000°E / 50.73611; 15.74000Koordenatuak: 50° 44′ 10″ N, 15° 44′ 24″ E / 50.73611°N,15.74000°E / 50.73611; 15.74000
Sudeteak hemen kokatua: Txekia
Sudeteak
Sudeteak
Mendilerroa Sudeteak

Sudeteak (alemanez, Sudeten, txekiera eta polonieraz, Sudety) Bohemia eta Silesia eskualdeen arteko mendikatea da. Gailurrik garaiena Sněžka mendia da (1.602 metro), Txekiar Errepublika eta Poloniaren arteko mugan[1].

Baso ustiakuntza, nekazaritza, meagintza eta oihalgintza dira ekonomia jarduerak, beirazko eta portzelanazko lanekin batera. Txekiako printzeek XII. eta XIV. mendeetan eskulangileak eta meagizonak ekarri zituzten Alemaniatik eta han kokarazi. Harrezkero, txekiarren eta alemaniarren arteko gatazkak ugari izan dira Bohemiako historian.

Sudeetako alemaniarrak deitu izan dira Bohemiako, Moraviako eta Silesiako alemaniarrak, sudete deituak. Hitler-ek aginpidea (1933) eskuratuz gero[2], bertako germaniarrek autonomia lortu zuten eta, Konrad Heinlein buru zutela, 1938an beren lurraldea Alemaniaren mende gera zedin eskatu zuten. Urte hartako irailaren 29an, Munich-en Alemaniak, Italiak, Britainia Handiak eta Frantziak sinaturiko itunek gatazka ekarri zuten eta lurralde hura Alemaniaren mende geratu zen. 1945ean Potsdam-go itunen arabera, lurralde horiek Txekoslovakiari itzuli zitzaizkion eta sudeteak egotzi zituzten handik (1938an 3.200.000 ziren eta 160.000 bakarrik 1946an)[3].

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izena Sudeti Montes latinizaziotik datorkio; eskolastikoen garaian Ptolomeok bere Geographia lanean erabili zuen Soudeta Ore terminoaren latinizazioa zen eta Gabreta basoaren iparraldean kokatzen zituen. Etimologia ez da argia eta, batzuen ustez su- indoeropar aurrizkitik etor daitekeen bitartean eta basurde mendia esan nahian, bada latinezko sudis hitzatik eratorria dela dioena ere, arantza esanahiarekin, inguruaren orografiari aipamen eginez, agian.

Sudeteak izendapena Bohemia eta Moravian mendikateen inguruan bizi den aleman-hiztunen biztanleria izendatzeko ere erabiltzen da: Bigarren Mundu Gerra hasi aurretik, bertako biztanleriaren %30 ziren. Garai hartan, eremu horri, alemanez, Sudetenland deitzen zitzaion.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sněžka-Śnieżka, Sudeteetako tontor garaiena
Ikuspegia, Zygmuntówka mendi-aterpetik

Orokorrean, mendikatea hiru eremutan banatzen da:

  • Mendebaldeko Sudeteak
    • Ještěd-Kozákov gandorra
    • Jizera mendiak
    • Kaczawskie mendiak
    • Karkonosze/Krkonoše
    • Lusatian mendiak
    • Rudawy Janowickie
  • Erdialdeko Sudeteak
    • Bardzkie mendiak
    • Bystrzyckie mendiak
    • Orlické mendiak
    • Owl mendiak
    • Harrizko mendiak
    • Mesa mendiak
  • Ekialdeko Sudeteak
    • Urrezko mendiak
    • Jeseniki mendiak
    • Opawskie mendiak
    • Śnieżnik mendiak

Ez du garaiera handia eta tontor gutxi batzuk iristen dira 1.500m-ra eta altuena 1.602m-rekin Sněžka-Śnieżka (txekieraz/polonieraz) edo Schneekoppe (alemanez) da. 1.200m-ra iritsi bitartean, basoz estalita dago eta bertan alpetar larreak hazten dira. Glaziar Kuaternarioek higatutako blokeetan dago zatituta.

Hiririk garrantzitsuenak hauek dira: Liberec eta Jsblonec nad Nisou Txekiar Errepublikan eta Waldenberg Polonian. Eskualdean burdinazko, berunezko, zinkezko eta harrikatzezko aztarnategiak existitzen dira.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Txekoslovakia 1928-1938
Alemaniar hiztunak 1938an (beltzez), Sudetenland deiturikoak
Konrad Henlain Sudeten buruzagia 1936an
Cheb, 1938ko urria. Harrera ezberdinak alemaniarrek egindako okupazioari

1919an, aleman hiztunez osatutako biztanleriak Alemaniara elkar zedin eskatu zuen alferrik, Txekoslovakia estatu sortu berriaren zati bilakatu baitzen. Horren ondorioz, herritar batzuek Sudeteetako Alemaniar Alderdia sortu zuten: gerora, alderdiak Hitler eta nazien babes interesatua izan zuen.

Antzinako Bohemia erresumaren mugetan kokatzen zen eta Moravia ere barne hartzen zuen, Silesia ere Germaniako Erromatar Inperio Santuaren parte izango zelarik. Premysl txekiar dinastia erori zenean, Luxemburgoko etxeak agindu zuen han, Jogaliaek gero eta Habsburgotarren azkenean. XIII. mendez geroztik, alemaniarrak bizi ziren han, Bohemiako erregeek horrela gonbidatuta. Habsburgotarrekin, lurraldea erresumaren barnean geratu zen eta horrela mantendu zen XIX. mendeko nazionalismoak piztu arte, txekiar eta alemaniarren arteko lehenengo ika-mikak ezin isildu.

Lehen Mundu Gerraren eta Austria-Hungariako Inperioa desegitearen ondoren, Txekoslovakia independentea aldarrikatu zen, Bohemiako erreinu zaharra sartuz. Hala ere, Reichstagen Moraviako, Bohemiako eta Silesiako diputatu alemaniarrek atxikimenduari uko egin zioten Woodrow Wilson lehendakari estatubatuarraren Hamalau Puntuak argudiatuz eta aleman hiztunen lurraldeen bat-egitea aldarrikatu zuten, garai hartan Weimarko Errepublikari atxikitzeko ametsetan zebilen Austriako Errepublika berriari. 4 lurraldetan banatu zuten hura:

  • Alemaniako Bohemia (Deutschböhmen): Ipar eta mendebaldeko Bohemiak aldarrikatu zuten, Austriaren barnean eta Liberec (alemanez: Reichenberg) hiriburu. Landeshauptmann izena ematen zioten lehendakariak administratzen zuen, Rafael Pacher (1857-1936), 1918ko urriaren 29tik azaroaren 4ra arte eta Rudolf Ritter von Lodgman von Auen (1877-1962), 1918ko azaroaren 6tik abenduaren 16ra arte. Txekiar armadak azken hiri garrantzitsua okupatu zuen eta, ordutik aurrera, gobernuak atzerrian jarraitu behar izan zuen, Zittau, Saxonia eta, gero, Viena, 1919ko irailaren 24ra arte.
  • Sudetenland probintzia: Iparraldeko Moraviak austriar land bat aldarrikatu zuen, Opava (alemanez: Troppau; polonieraz: Opawa; latinez: Oppavia) hiriburu. Robert Freissler (1877-1950) izan zen Landeshauptmann 1918ko urriaren 30etik abenduaren 18ra arte.
  • Bohemiako basoak (Böhmerwaldgau): Bohemiako basoa eta Hegoaldeko Bohemia Goiko Austria landaren distrito bilakatu zen. Friedrich Wichtl (1872-1922) izan zen Kreishauptmann 1918ko urriaren 30az geroztik.
  • Alemaniako Hegoaldeko Moravia (Deutschsüdmähren): Beheko Austriaren landaren distrito bilakatu zen eta Oskar Teufel (1880-1946) izan zen Kreishauptmann 1918ko urriaren 30 arte.

Alemaniako beste gutxiengo batzuk Austriako aleman hiztunekin elkartzen ahalegindu ziren Moravian, Brnon, Jihlavan eta Olomoucen, baina ez zuten lortu.

Parisko Bake Biltzarreko batzorde iparramerikarrak gero ahaztuak izango ziren gomendio sail bat egin zuen Txekiak alemanieraz hitz egiten zutenen lurraldeen inguruan eskatzen zuena aztertuz. Injustizia hura larritu egin zen 1919ko martxoaren 3an, txekiar armadak tiro egin zienean alemaniarzaleei eta garbi geratu zen Txekoslovakiaren aspirazioak arriskutsuak zirela, batez ere, alemaniar hiztun hauek Alemanian eta Austrian zuten milioikia lagunak kontuan hartuta. Esan bezala, gomendio hauek baztertuak izan ziren eta Txekoslovakiak Sudeteak bere lurraldean sartzea eskatu zuen eta, 1919an, eskari hau Saint-Germaingo Itunean berretsita geratu zen.

Txekiar eta alemaniar hiztunen arteko ika-mikek 20. urteetan iraun zuten eta 30eko hamarkadan larritu ziren[4]. Krisi ekonomikoak gogor astindu zuen enpresa esportatzaileen mende zegoen Sudeteen ingurua; papera, jostailuak, beira... txekiarren ekoizpenaren %60a Sudeetan burutzen zen eta %78a esportatzeko zen. Geldiunearekin, langabezia zabaldu zen eta biztanleen haserrea ere bai[5].

1938ko irailaren 26an, Hitlerrek Txekoslovakiari ultimatum bat aurkeztu zion eta Municheko Biltzarra izenekoan haren ikuspuntua nagusitu zen: gauzak horrela, eskualde horretako aleman hiztunei erreferenduma eskaini zien. Alemaniar okupazioa 1938ko urriaren 1an hasi zen: europar potentziek hori saihesteko ez zuten ezer egin. 30.000 bat km² kendu zizkion Alemaniak Txekoslovakiari eta txekiar biztanleria lurraldetik bota egin zuten. 1939ko martxoaren 15ean, okupazioa erabat osatu zen eta, Alemania Bohemia txekiar eskualdearen jabe ere egin zen, hots, Bohemia-Moravia protektoratu izeneko txotxongilo estatuarena. Txekoslovakia osoaz jabetu zen.

1945ean, behin Bigarren Mundu Gerra amaitu eta Alemaniak kapitulatu eta gero, Sudeteetako aleman hiztunak eskualde haietatik kanporatuak izan ziren eta, haien ordez, txekiar eta eslovakiarrez birpopulatu zen.

Txekiar legediak nazien aurkako afiliazioa frogatzen zuten aleman hiztunak babesteko aukera azpimarratzen zuen, baina Alemaniaren aurkako gorroto izugarria zegoen eta ez ziren kasu gehienak errespetatu, 244.000 alemaniar besterik ez zirelarik geratu (Horietatik 100.000 bat Mendebaldeko Alemaniara emigratu zuten). 1945ean atzerriratu zituztenak 500.000 bat izan ziren eta abusu eta bortxakeria ugari jasan beharrean izan ziren. 24.000 bat heriotza izan zen alde egin beharrari lotuta eta, frogatu ez baziren ere, 62.000 desagertutakoen denuntzia jaso ziren.

Sudeteetan bizi ziren alemaniarren jabetzaren gehiengoa konfiskatu zitzaien gerraren kalteordain bezala. 1946an, 2.234.544 pertsona deportatu zituzten Alemaniara, 2/3 amerikarren sektorera eta 1/3 sobietarrenera. Alemanez gain, familia mistoak ere baziren haien artean. Lurraldean, txekiarrak jarri ziren bizitzen eta baita beste gutxiengo batzuk ere: eslovakiarrak, Voliniako txekiarrak, ijitoak eta hungariarrak (azken hauek behartu egin zituzten, baina, geroago, haien jaioterrietara alde egin zuten). Biztanleriarik gabeko guneak ere geratu ziren eta hantxe geratu zen alemaniar gutxiengoa[6]. 2001ean, alemaniar etniako 40.000 pertsona besterik ez zen zentsatu Txekiar Errepublikan.

Gaur egun, Sudeteak txekiar lurraldean sartuta daude eta Alemaniak ere errekonozitzen du hori. Hala ere, 1945az geroztik, Sudeteetako biztanle izan ziren haien oinordekoek ez diote kalteordainak erreklamatzeari utzi, lurralde haietatik bidali zituztelako.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Sudeteak Aldatu lotura Wikidatan