Desintegrazio erradioaktibo
Desintegrazio erradioaktiboan nukleo atomiko ezegonkor batek energia galtzen du erradiazioa igorriz partikula gisa edo uhin elektromagnetiko gisa. Desintegrazio edo energia-galera honen ondorioz, mota bateko atomo bat beste motako bat bihurtzen da. Esaterako, karbono-14 atomo batek erradiazioa igortzen du eta nitrogeno-14 atomoa bilakatzen da. Prozesu hau ausazkoa da maila atomikoan, alegia, ezin da aurresan atomo jakin bat noiz desintegratuko den; hala ere, antzeko atomoen multzo baterako batezbesteko desintegrazioa ezagutu daiteke.
Desintegrazio erradioaktiboaren nazioarteko unitatea, Nazioarteko Unitate Sistemak (SI) onartzen duena, becquerel-a (Bq) da. Bq bat transformazio bat (desintegrazio bat) segundoko da. Material erradioaktibodun edozein laginek atomo asko dauzkanez, Bq bat unitate txikiegia da jarduera erradioaktiboak neurtzeko; normalean terabecquerel-ak (TBq) edo gigabecquerel-ak (GBq) erabiltzen dira. Badago erradioaktibitatea neurtzeko beste unitate bat: curie-a (Ci), hau da, radioaren Ra-226 isotopoaren gramo puru batek duen jarduera. Egun SIk curie-a baztertzea aholkatzen du.
Eduki-taula |
Azalpena[aldatu]
Nukleoa osatzen duten neutroiak eta protoiak, bai eta inguruan eduki dezaketen beste partikula batzuk ere, elkarrekintza askoren mende daude. Indar nuklear sendoa, eskala makroskopikoan behatu ezin daitekeena, indarrik indartsuena da distantzia azpiatomikoetan. Indar elektrostatikoa ere nabarmena da. Indar nuklear ahula, berriz, beta desintegrazioaren jatorria da.
Indar hauen elkarreragina sinplea da. Nukleo bateko partikulen konfigurazioaren ondorioz, partikula horiek lipar bat higitzen badira, energia baxuagoko antolamentu batera igaro daitezke (soberan dagoen energia beste edozein tokitara mugituko delarik). Mota askotako aldaketak gerta daitezke: elektroiek energia gal dezakete (X izpiak igorriz), nukleoiek energia gal dezakete (gamma izpiak igorriz) edo isotopoa alda daiteke (nukleotik elektroiak, positroiak, neutroiak, protoiak edo partikula astunagoak igortzen direnean). Aldaketak urratsez urrats gerta daitezke, isotopo astun bat arinagoa den beste bat bilakatuz.
Aurkikuntza[aldatu]
Erradioaktibitatea Henri Becquerel zientzialariak aurkitu zuen 1896an, material fosforeszenteekin lanean ari zela. Argazki-plaka bat paper beltzarekin bildu zuen eta hainbat mineral fosforeszente jarri zituen bertan. Mineral hauek ez zuten eraginik izan plakan, uranio-gatzak erabili zituen arte. Orduan plaka erabat belztu zen. Berehala konturatu zen belzteak ez zuela zerikusirik fosforeszentziarekin, plaka iluntasunean baitzegoen. Uranio-gatz ez fosforeszenteek eta uranio metalikoak ere plaka belztu zuten. Beraz, papera zeharkatzen zuen erradiazio-forma bat zegoen.
Hasieran bazirudien erradiazio berria sasoi beretsuan aurkitutako X izpien antzekoa zela. Becquerel-ek, Marie Curie-k, Pierre Curie-k, Ernest Rutherford-ek eta beste batzuek egindako aurkikuntzek erakutsi zuten erradioaktibitatea hori baino konplexuagoa zela.
Desintegrazio-motak[aldatu]
Hauek dira nuklido batek jasan ditzakeen erreakzio-motak:
- Alfa desintegrazioa: nukleoak alfa-partikula bat igortzen du
- Protoi igorpena: nukleoak protoi bat igortzen du
- Neutroi igorpena: nukleoak neutroi bat igortzen du
- Protoi igorpen bikoitza: nukleoak bi protoi igortzen ditu aldi berean
- Fisio espontaneoa: nukleoa bi nukleo edo gehiago eta beste partikula batzuk sortuz desintegratzen da
- Cluster desintegrazioa: nukleoak nukleo txikiago bat igortzen du
- Beta desintegrazioa: nukleo batek elektroi bat eta neutrino bat igortzen ditu
- Positroi igorpena: nukleoak positroi bat eta neutrino bat igortzen ditu
- Elektroi harrapaketa: nukleo batek elektroi bat harrapatzen du eta neutrino bat igortzen du (oinordeko nukleoa egoera eszitatu eta ezegonkorrean geratzen da)
- Beta desintegrazio bikoitza: nukleo batek bi elektroi eta bi antineutrino igortzen ditu
- Elektroi harrapaketa bikoitza: nukleo batek bi elektroi harrapatzen ditu eta bi neutrino igortzen ditu (oinordeko nukleoa egoera eszitatu eta ezegonkorrean geratzen da)
- Elektroi harrapaketa gehi positroi igorpena: nukleo batek elektroi bat harrapatzen du eta positroi bat eta bi neutrino igortzen ditu
- Positroi igorpen bikoitza: nukleo batek bi positroi eta bi neutrino igortzen ditu
- Gamma desintegrazioa: nukleo eszitatuak energia handiko fotoi bat (gamma izpi bat) igortzen du
- Barne-konbertsioa: nukleo eszitatuak energia ematen dio elektroi bati eta hark atomotik alde egiten du
Desintegrazio-kateak eta modu anitzak[aldatu]
Desintegrazio-gertaera baten oinordeko nuklidoa askotan ezegonkorra izaten da, zenbaitetan jatorrizkoa baino ezegonkorragoa. Horrela bada, berriro desintegratuko da. Desintegrazio-gertaeren sekuentzia bati desintegrazio-kate deritzo. Azkenerako, mota honetako kate batek nuklido egonkor bat ekoizten du.
Zenbait nuklidok desintegrazio-modu bat baino gehiago daukate. Esaterako, bismuto-212 isotopoak hiru dauzka. Hortaz, nuklido batek desintegrazio-kate bat edo bestea paira dezake.
