Lurra

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau eguzki-sistemako hirugarren planetari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus Lur (argipena).
Lurra  Earth symbol.svg
Lurraren ikuspegi bat
Ezaugarri orbitalak
Batez besteko radioa 149.597.870 km
Perihelioa 0,983 UA
Afelioa 1,017 UA
Eszentrikotasuna 0,0167
Periodo orbitala 365,2564 egun
Satelitea 1 (Ilargia)
Ezaugarri fisikoak
Diametro ekuatoriala 12.756,28 km
Diametro polarra 12.713,50 km
Batez besteko diametroa 12.742,00 km
Azalera 510.065.284,702 km²
Masa 5,974×1024 kg
Batez besteko dentsitatea 5,515 g/cm³
gainazaleko Grabitatea 9,78 m/s²
Ihes-abiadura 11,186 km/s
Bira periodoa 23,9345 ordu
Inklinazio axiala 23,45°
Albedoa  %37-39
Gainazaleko tenperatura
gutxi. erdi. gehie.
182 K 282 K 333 K
Presio atmosferikoa 101.325 Pa
Konposizio atmosferikoa
Nitrogenoa N2  %78,08
Oxigenoa O2  %20,95
Argona Ar  %0,93
karbono dioxidoa CO2 355 (aldagarria)
Neona Ne 18,2 ppmv
Helioa He 5,24 ppmv
Metanoa CH4 1,72 ppmv
Kripton Kr 1 ppmv
Hidrogenoa H2 5 ppmv
Oxido nitrosoa N2O 0,31 ppmv
Xenona Xe 0,08 ppmv
Karbono monoxidoa CO 0,05 ppmv
Ozonoa O3 0,02 - 0,03 ppmv (aldagarria)
Klorofluorokarburoa 0,2 - 0,3
ur-baporea H2O <4% (aldagarria)

Lurra planeta, eguzki-sistemaren hirugarren planeta da. Bizia duen bakarra da, eta satelite natural bat du, Ilargia. Lurrak Eguzkiari birak ematen dizkio.

Lurrari buruzko ikuspegien bilakaera, historian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grekoek, Lurra esfera bat zela zeritzoten, hasieran filosofia zela kausa (filosofian, esfera, formarik petoena baita), baina gero behaketen bidez ere baieztatu zuten.

Aristoteles iparralderantz bidaiatuz aurrean izar berriak agertzen eta atzean utzitakoak desagertzen zirela ohartu zen. Aldi berean, Lurrak Ilargian uzten zuen itzala esfera bat zelako eta ontzi bat itsasoratzen denean lehenengoz kroskoa eta gero mastak desagertzen direlako fenomenoak egiaztatu zituen. Horiek guztiak ez lirateke izango Lurra esfera bat ez balitz.

Grekoek ere Lurra bira egiten zuela iradoki zuten baina Erdi Aroko jakitun guztiek deitoratu zuten uste hori. Hau dela kausa Galileo sutean hiltzear egon zen.

Hala eta guztiz ere, Kopernikoren teoriek Lur higige baten teoriek logikabetu zuten. 1851-ean beste jakitun frantziar batek esperimentu ospetsu bat egin zuen. Jean Bernard Leon Foucaultek Parisko eliza baten sabaitik pendulu handi bat eseki zuen eta lurrean zirkulu bat marraztu zuen. Lurra errotatu ezean penduluak bere planoa gordeko zukeen, hau da, ez zukeen bira egingo zirkuluan, baina Lurrak errotatu balitz penduluak bira egingo zukeen zirkuluan. Eta penduluak bira egin zuen! Hortaz, Lurra errotatzen zen, penduluak bere bideari eusten zion bitartean. Ekuadorretik iparralderantz norabide baterantz bira egiten du, eta Ekuatoretik hegoalderantz aurkako norabiderantz. Ekuatorean ez du batere birarik egiten eta lurburuetan eguneko bira bat egiten du. Lurburuen eta Ekuatorearen artean motelago egiten du bira.

Haizea ere Lurrarekin batera mugitzen da Ekuatorearen abiadurarekin mugituko balitz Lurra motelago doala Ekuatoretik iparralderantz eta haizeak ekialderantz joko balu, arinago joango litzateke eta beraz, espiral baten moduan ezkerretarantz egingo luke bira. Ekuatoretik hegoalderantz berriz, eskumatarantz egingo luke bira. Horri Coriolis efektua deritzo, Gaspard-Gustav Coriolis hori behatu zuen lehena izan baitzen.

Lurraren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Lurraren historia eta Garai geologiko

Lurraren historia orain dela 4.500 milioi urte hasi zen nebulosa batetik. Garai hartan planetoide ezberdinen talkaz lurra akrezioz hasi egin zen eta dentsitate ezberdinek elementuak geruzatan bereiztea ekarri zuen (ikus geroago egituraren atala). Osatu eta denbora gutxira asteroide batek lurra jo eta bere zati bat kanporatu zuen, Ilargia sortuz. Meteoritoek zeramaten urak hidrosfera eta atmosfera sortu zuten. Magma solidotzean kanpoko geruza sortu zen.

Orain dela 4.000 milioi urte lehenengo izaki bizidunak sortu ziren. Garai horretan ere lurraren dinamika sortu zen (ikus Plaken tektonika).

Bakterioek fotosintesia garatu zutenean oxigenoa heldu zen atmosferara lehen aldiz, beraren konposaketa guztiz aldatuz. Hainbat zelula prokariotoren elkarketan lehen zelula eukariotoa sortu zela uste da. Hauek animaliak, landareak, onddoak eta protistoak sortu zituzten geroago.

Milioika urteren buruan Lurreko plaken eraginez beroa eta presioa sortu zen, eta horrek itsasoko harriak baino dentsitate txikiagoa zuten beste batzuk sortu ziren, eta azkenean, hauek flotatu egin zuten kontinenteak sortuz. Baita ere, plaken eraginez, superkontinenteak sortu eta desegin dira, Rodinia eta Pangea bezala. Hainbat alditan glaziazioak egon dira, adibidez Neoproterozoikoan ia-ia lur osoa izotzez estali zen.

Kanbriarrean Kanbriarreko leherketa gertatu zen eta fosilizatzen ziren lehenengo animalia eta landareak sortzen hasi ziren modu azkar batean.

Orain dela 65 milioi urte Kretazeo eta Tertziarioa bereizteko balio duen meteorito batek dinosauroak eta beste hainbat animalia hil zituen, ugaztunei bidea utziz.

Orain dela 20.000 urte gizakiak nekazaritza aurkitu zuen eta berarekin batera lehenengo zibilizazioak sortu ziren orain dela 10.000 urtetik hona, Lurraren itxura guztiz eraldatuz.

Lurraren mugimenduak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lurraren errotazio mugimendua.

Lurra, gainerako planetak bezala, bi higidura nagusiren mendean dago, errotazio higiduraren eta translazio higiduraren mendean, hain zuzen. Lurrak bere ardatzaren gaineko jira osoa egiteko (errotazioa) 23 ordu, 56 minutu eta 4 segundo behar izaten ditu (egunaren iraupena). Halaber, Eguzkiaren grabitazio indarrak erakarrita, Lurrak segundo bakoitzeko 29,8 km egiten ditu Eguzkiaren inguruko orbita eliptikoan zehar (translazioa), eta 365,25 egun behar ditu itzuli osoa egiteko (urtearen iraupena). Lurraren bi higidura horien planoek 23°27´-ko angelua eratzen dute, ekliptikaren angelua deitua. Planetaren errotazioak sortzen duen indar zentrifugoa dela eta, Lurrak esfera baten eitea du, zapalagoa Ipar eta Hego buruetan Ekuatore aldean baino.

Egitura eta osagaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Lurraren egitura

Lurraren konposizioa elementu ezberdinen masaren arabera honako hau da:

Burdina:  % 34,6
Oxigenoa:  % 29,54
Silizioa:  % 15,2
Magnesioa:  % 12,7
Nikela:  % 2,4
Sufrea:  % 1,9
Titanioa:  % 0,05
Bestelakoak:  % 3,65

Lurra hainbat geruza ezberdinetan zatikatu ahal da. Geruza hauek konposaketa kimiko ezberdina dute eta izaera geologiko ezberdina. Euren izatea uhin sismikoen bitartez ikasi daiteke, eta baita hainbat neurri grabitazionalekin.

Lurraren barne geruzen eskema

Eredu geostatikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Mantua. Lurrazalaren eta nukleoaren artean dagoen geruza da. 2900 km.ko sakonerara iristen da. Mantua batez ere peridotitaz osatua dago. Lurrazalaren eta Mantuaren arteko banaketa Mohorovičić etenunean ematen da. Mantua goi eta behe mantuan banatu daiteke. Biak ezberdintzen diren puntua Repettiren etenunea da.
  • Nukleoa: 3.475 kmko lodiera duen geruza da. Mantutik Gutenberg etenuneak bereizten du. Burdina eta Nikelez osatutako aleazio batez osatua dago eta eremu magnetikoa sortzen deneko lekua da. Barne eta kanpo nukleoan beriz daiteke. Barne nukleoa solidoa dela uste da eta kanpo nukleoa likidoa da. Bien arteko ezberdintasuna Lehman etenunean ematen da.

Eredu geodinamikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Litosfera. Modu elastikoan jarduten duen goiko azala da. 250 kmko lodiera du eta lurrazal osoa eta mantuaren zati bat hartzen ditu.
  • Mesosfera. Edo behe mantua. Mineralak dentsoagoak bilakatzen dira euren konposaketa aldatu gabe.
  • D geruza. Mesosfera eta endosferaren arteko trantsizio aldea da. Arrokak asko berotu eta litosferaraino igo daitezke sumendiak sortuz.
  • Endosfera. Eredu geostatikoko nukleoaren parekoa da.

Eremu magnetikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Lurraren eremu magnetikoa

Lurra iman bat bezalakoa da; iman horren poloak lurburuetatik oso hurbil daude. Horregatik iparrorratzaren orratzak iparraldeko eta hegoaldeko polo magnetikoekin lerroz lerro jartzen dira. Eremu magnetikoak Lurraren kanpoko gunean dabilen burdin urtuaren eroamenak eragiten duen korronte elektrikoan du sorburua. Hala, Lurra eremu magnetiko batek (magnetosferak) inguratua dago; magnetosfera hori atmosferan 140 km-tik gora hedatzen da, eta Eguzkiak igortzen dituen partikula karga elektrikodunak erakartzen ditu eta guztiz garrantzizkoa da hori hala izatea, partikula horiek Lurrera eroriz gero bizitza suntsituko bailukete. Oso gertaera ikusgarriak izaten dira halakoetan (aurorak).

Ura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Ura

Lurraren azalera handiena urak hartzen du Esan genezake, Lurraren azalerako 4 zatitik 3 ura direla. Ur masa guzti horri hidrosfera deritzo, eta ur gaziz eta ur gezaz osaturik dago. Baina ur gazi eta gezaren arteko banaketa ez da orekatua: ur guztitik %94 ur gazia da eta %6 bakarrik da ur geza. Ura izotz forman egon daiteke (solidoa), glaziarretan eta izotz-kaskoetan gertatzen den bezala, likidoa itsasoetan, lakuetan, ibaietan eta abarretan.

Ilargia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Ilargia
Lurraren eta Ilargiaren arteko benetako distantzia eskalan marraztuta

Ilargia Lurraren satelite bakarra da. Lurraren inguruan biraka dabilena. Ilargia eta Lurraren artean, batez beste, 380.000 km daude. Ilargia Lurretik lau modu desberdinetan ikus daiteke. Modu bakoitzak aldi izena jaso du. Ilargialdiek Ilgora, Ilbehera, Ilargi berria eta Ilargi betea dute izena. Lehen alditik laugarrenera 27 egun, 7 ordu, 43 minutu, eta 11,47 segundo pasa behar dira. Denbora horrek hilabete sinodiko izena dauka. Ilargiaren traslazio eta errotazio denborak berdinak dira, horregatik alde bera ikusten da beti Lurretik.

Itsasaldiak Ilargiaren eraginpean doaz, eta hondartzara goazenean aurkitu dezakegu bai itsasgora, itsasoa aurrera doanean; bai itsasbehera, itsasoa atzera doanean.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Lurra Aldatu lotura Wikidatan