Eguzki-sistema

Eguzki sistema

Eguzki sistemak eguzkiaren inguruan, orohar orbita ezberdinetan jirabiran, dabiltzan objektu ezberdinak (planetak, planeta nanoak, sateliteak, asteroideak, kometak...) biltzen ditu. Zentzu zabalagoan, eguzkiak espaziora bidalitako partikulen eraginpean dagoen espazio eremu osoa hartzen du. Espazio honen kanpo mugak heliopausa du izena.

Sorrera [aldatu]

Disko protoplanetarioa.

Lurraren sorrera Eguzki sistemaren sorrerarekin loturik dago. Eguzki sistemaren sorrera duela 5000 milioi urte inguru kokatua dago, nebulosako materialak dardaratzen eta elkarri eragiten hasi zirenean, inguruko izar baten leherketak sortutako talka-uhinaren ondorioz seguruenik. Nebulosako materia hori trinkotzen hasi eta gerorako sistemaren erdigunean kokatu zen, masa horren grabitazio-indar ikaragarriak konprimitu eta berotu zuelako, erreakzio nuklearrak sortzeko bezainbeste, materia hori. Erreakzio arte, hori grabitanuklear horiengatik izarrek bero eta argi kopuru handiak igortzen dituzte, horrela Eguzkia sortu zen.

Eguzki-igorpen handi horiek putz egin eta materiaren parte handi bat espaziorantz bidali zuen. Bestea, izar gaztearen inguruan biraka geratu zen disko lau bat osatu (disko protoplanetarioa) grabitate-indarraren eraginez gertatu zen. Disko horretan, materialik trinkoenak erdigunetik gertuago kokatu ziren. Gero, planetesimala, kontzentrazioak, sortu ziren materiazko diskoan. Horiek eguzkiaren inguruko orbita desberdinetan kokatu ziren eta elkarren kontra talka egiten eta apurtzen hasi ziren, gero eta gorputz handiagoetan metatzeko, inguruko materia askea erakartzeko grabitazio indar handiagoarekin. Horrela, planetesimalak etorkizuneko planeten ernamuina izan ziren.

Eguzkitik hurbilen materialik trinkoenez osaturiko planetak sortu ziren (harkaiztsuak direnak) eta urrunago, planeta gasdunak trinkotu ziren. Azkenik, planetak hoztu eta askatutako gasekin atmosfera bat sortu zuten, gas horiek grabitate handiko planetetan bakarrik geratu ziren atxikirik.

Objektuak [aldatu]

Planetak [aldatu]

Eguzki-sistemak zortzi planeta ditu: Merkurio, Artizarra, Lurra, Marte, Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno hain zuzen ere. 1930an aurkitu zenetik 2006ra arte, Pluton eguzki sistemako bederatzigarren planeta kontsideratu zen. 2006ko abuztuaren 24ean, Nazioarteko Astronomia Elkarteak, eguzki sistemako objektuak sailkatzeko maila berria erantsi, planeta nanoena, eta hauen barnean sartu zuen Pluton. Beraz, egun zortzi dira eguzki sistemako planetak.

Hona hemen planeten ezaugarriak:

Planeta	Ekuatore-diametro^*	Ekuatore-diametro (km)	Masa^*	Orbita-erradio (UA)	Orbita-periodo (urte)	Errotazio-periodo (egun)	Incl.^**	Sat.^***	Atmosferaren konposizioa
Merkurio	0,39	4878	0,06	0,39	0,24	58,6	7º	0	Hidrogeno eta helioren aztarnak
Artizarra	0,95	12100	0,82	0,72	0,615	243	3,4°	0	%96a CO₂, %3a nitrogeno, %0.1a ur
Lurra	1,00	12756	1,00	1,00	1,00	1,00	0º	1	%78a nitrogeno, %21a oxigeno, %1a argon
Marte	0,53	6787	0,11	1,52	1,88	1,03	1,9º	2	%95a CO₂, %1.6a argon, %3a nitrogeno
Jupiter	11,2	142984	318	5,20	11,86	0,414	1,3º	63	%90a hidrogeno, %10a helio, metanoren aztarnak
Saturno	9,41	120536	95	9,54	29,46	0,426	2,5º	61	%96a hidrogeno, %3a helio, %0,5a metano
Urano	3,98	51108	14,6	19,19	84,01	0,718	0,8º	27	%84a hidrogeno, %14a helio, %2a metano
Neptuno	3,81	49538	17,2	30,06	164,79	0,6745	1,8º	13	%74a hidrogeno, %25a helio, %1a metano

* Diametro eta masa Lurrarekin konparatuak ** Orbitaren inklinazioa (ekliptikarekin konparatua) *** Satelite naturalak

Planeta nanoak [aldatu]

Eguzki-sistemak bost planeta nano ditu: Ceres, Pluton, Haumea, Makemake eta Eris hurrenez hurren.

Planeta nano	Diametro ^*	Diametro (km)	Masa^*	Orbita-erradio (UA)	Orbita-periodo (urte)	Errotazio-periodo (egun)	Sat.
Ceres	0,074	952,4	0,00016	2,766	4,599	0,3781	0
Pluton	0,22	2302	0,0021	39,482	247,92	-6,3872	5
Haumea	0,09		0,0007	43,335	285,4	0,167	2
Makemake	0,12		0,0007	45,792	309,9	?	0
Eris	0,19	2398	0,0028	67,668	557	?	1

* Diametro eta masa Lurrarekin konparatuak.

Satelite nagusiak [aldatu]

Eguzki-sisteman badaude satelite handiak ezen Eguzkiaren inguruan orbitatzen egongo balira planeta edo planeta nano moduan sailkatuko genituzkeen. Baina planeta nagusien inguruan orbitatzen ari direnez, bigarren mailako planetatzat hartuko dugu. Hona hemen oreka hidrostatikoa mantentzen duten sateliteen zerrenda:

Satelite	Planeta	Diametro (km)	Orbita-periodo
Ilargia	Lurra	3476	27e 7o 43,7m
Io	Jupiter	3643	1e 18o 27,6m
Europa	Jupiter	3122	3,551181 e
Ganimede	Jupiter	5262	7e 3o 42,6m
Kalisto	Jupiter	4821	16,6890184 e
Titan	Saturno	5162	15e 22o 41m
Tetis	Saturno	1062	1,888 e
Dione	Saturno	1118	2,736915 e
Rea	Saturno	1529	4,518 e
Japeto	Saturno	1436	79e 19o 17m
Mimas	Saturno	416	22 o 37 min
Entzelado	Saturno	499	32 o 53 m
Miranda	Urano	472	1,413 e
Ariel	Urano	1162	2,520 e
Umbriel	Urano	1172	4,144 e
Titania	Urano	1577	8,706 e
Oberon	Urano	1523	13,46 e
Triton	Neptuno	2707	-5.877 e
Karonte	Pluton	1207	6,387230 e

Gorputz txikiak [aldatu]

Planeta nano edo planetoide.

Nazioarteko Astronomia Elkarteak planeta, planeta nano edo satelite ez diren eguzkiaren inguruan orbitatzen diren gorputzak gorputz txikiak direla dio. Hauek asteroide gerrikoan edo Neptunoz haraindiko objektuekin (Kuiperren gerrikoan edo Oorten hodeian) daude eta hiru kategoriatan sailkatzen ditugu:

Hona hemen nagusiak:

Planeta nano	Ekuatore-diametro (km)	Masa (M⊕)	Orbita-erradio (UA)	Orbita-periodo (urte)	Errotazio-periodo (egun)
Vesta	578×560×458	0,000 23	2,36	3,63	0,2226
Orcus	840 - 1880	0,000 10 - 0,001 17	39,47	248	?
Ixion	~822	0,000 10 - 0,000 21	39,49	248	?
2002 TX300	900	?	43,102	283	?
Varuna	900 - 1060	0,000 05 - 0,000 33	43,129	283	0,132 o 0,264
Quaoar	1280	0,000 17 - 0,000 44	43,376	285	?
2002 TC302	1200	0,003 98	55,535	413,86	?
Sedna	1180 - 1800	0,000 14 - 0,001 02	502,040	11500	20