Franz Ferdinand Austriakoa

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau Austriako artxidukeari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Franz Ferdinand».
Franz Ferdinand Austriakoa
Franz Ferdinand Austriakoa
Datu pertsonalak
Jaio 1863ko abenduaren 18a
Graz (Austria-Hungariako Inperioa)
Hil 1914ko ekainaren 28a (51 urte)
Sarajevo (Austria-Hungariako Inperioa)
Bikotekidea(k) Sophie Chotek
Sinadura Archduke Franz Ferdinand of Austria Signature.svg

Franz Ferdinand (Graz, Austria-Hungariako Inperioa, 1863ko abenduaren 18a-Sarajevo, Austria-Hungariako Inperioa, 1914ko ekainaren 28a) Austria-Hungariako artxidukea izan zen. 1896an Austria-Hungariako tronuko oinordeko bihurtu zen, bere familian hainbat heriotz jazo ondoren, influentzia handiko gizona bihurtu zen eta ia armada osoa bere gain hartu zuen. Sarajevon hil zuten 1914ean Sophie Chotek emaztearekin batera, Serbiako nazionalista batzuek. Hilketa honen ondorioz Austria-Hungariako Inperioak gerra deklaratu zion Serbiari. Gatazka hau Lehenengo Mundu Gerraren oinarria izan zen.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Franz Ferdinand (Franz Ferdinand Karl Giuermo Anikò Strezpek Belschwitz Mòric Pinche Bálint Szilveszter Gömpi Maurice Bzoch János Frajkor Ludwig van Haverbeke Josef von Habsburg-Lothringen) Grazen jaio zen, Austria-Hungariako Inperioan, 1863ko abenduaren 18an.

Aita Karlos Luis Austriakoa (1833-1896) izan zuen, Frantzisko Jose enperadorearen anaia, eta ama, berriz, honen bigarren emaztea izan zen Maria Anunciada Borboikoa-Bi Sizilia printzesa.

12 urte besterik ez zituen bere lehengusu Frantzisko V.a Modenakoa hil zenean eta Franz Ferdinand izendatu zuten oinordeko abizena aldatzearen truke. Era honetan, Franz Ferdinand Austriako gizon aberatsenetakoa bilakatu zen.

Jaio zenean, inork ez zuen uste austrohungariar dinastiako oinordeko izan zitekeenik. Artxiduke batek jasotzen zuen heziketa bera izan zuen, etika eta historiari garrantzi berezia emanez. 1865 eta 1876 bitarte, Onno Klopp historialaria izan zen bere tutore. 1877an, armadan sartu zen eta 1899rako zalduntza jenerala zen.

Gaztetan, Franz Ferdinandek bi zaletasun handi erakutsi zituen: ehiza eta bidaiatzea. Bere bizitzan zehar, bost mila bat orein hil zituela esaten da. 1883an, lehenengo aldiz joan zen Italiara, Frantzisko V.a Modenakoa dukeak utzi zizkion jabetzak ikustera. 1885ean, Egipto, Palestina, Siria eta Turkiara bidaiatu zuen eta, 1889an, Alemaniara.

Urte horretan, Franz Ferdinanden bizimodua erabat aldatu zen. Bere lehengusua zen Rodolfo Printze Oinordekoak bere buruaz beste egin zuen Mayerlingo ehizarako pabiloian eta Franz Ferdinanden aita, Karlos Luis artxidukea, geratu zen lehena tronurako zerrendan, honen semeak horretarako aukera asko zituelarik.

Ezkontza eta familia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Franz Ferdinand eta bere familia
Franz Ferdinand eta bere familia

1895ean, Frantz Ferdinandek Sophie Chotek kondesa ezagutu zuen Pragako dantzaldi batean. Habsburgo dinastiako kide baten bikotekide izateko, beste dinastiaren batekoa izatea edo Europan erreinatu izana derrigorrezkoa zen. Chotek familiak ez zuen hauetako baldintza bat bera ere betetzen, nahiz eta beraiek euren arbasoetan Baden, Hohenzollern-Hechingen eta Liechtenstein printzeak sartzen zituzten.

Sophie Chotek Federiko Artxidukea eta Tescheneko Dukearen emaztea zen Elisabet artxidukesaren laguntzailea zen. Franz Ferdinand Federiko artxidukeak Pressburgo/Pozsonyn (gaurko Bratislavan) zuen jauregia bisitatzen hasi zen.

Tuberkulosiak gaixotu zuenean, Adriatikoko Lošinj uhartean egon behar izan zuen eta Sophie Chotek idazten hasi zitzaion. Bi urtez izan zuten harreman hura ezkutuan.

Bitartean, Elisabet artxidukesak bere interpretazioa pertsonala eman zien Franz Ferdinanden bisitei, bere alabatako baten atzetik zebilela pentsatu baitzuen. 1889an konturatu zen dama hura bere erroreaz, Franz Ferdinandek, tenisean aritu zen batean, erlojua ahaztu zuenean eta, barruan.. ez alabarena, Sofiaren argazkia baizik, aurkitu zionean. Sophie Chotekek segituan galdu zuen bere lana.

Franz Ferdinandek ez zuen beste inorekin ezkondu nahi. Leon XIII.a aita santuak, Nikolas II.a Errusiakoa tsarrak edo Gilen II.a Alemaniakoa enperadoreak delegazioak bidali zizkioten Frantzisko Josef I.a Austriakoa enperadoreari Franz Ferdinanden alde, desadostasun hark monarkiaren egonkortasuna arriskuan jarriko baitzuen.

Azkenean, 1899an, enperadoreak Sofiarekin ezkontzeko baimena eman zion, beti ere ezkontza morganatikoa bazen eta izango zituzten seme-alabek oinordekotza eskubiderik ez bazuten. Sophie Chotekk ez zuen senarraren maila bera izango, ezta titulua ere eta ez zen, normalean, jendaurrean bere ondoan azalduko.

1900go uztailaren 1ean ezkondu ziren Bohemiako Reichstadten (gaur Zákupy). Frantzisko Josef ez zen ezkontzara joan, ezta gainontzeko artxidukeak ere -Franz Ferdinanden senideak ere ez-. Errege familiako kide bakarrak senargaiaren amaorde zen Maria Teresa Portugalgoa -enperadorearen koinata- eta bere bi alabak izan ziren. Maria Teresa izan zuten bikoteak laguntzaile nagusia ezkontza hura egiteko. Pragaraino bidaiatu zuen Sophie Chotek bila joateko eta bere etxean jaso zuen. Frantzisko Josef berari ere hitz egin zion bikotearen alde. Ezkontza baimendu zutenean, Maria Teresak egin zituen prestakuntzak eta bere kapera pribatuan egitea eskatu zuen.

Sophie ezkonberria Hohenbergeko printzesa egin zuten eta Ihre Durchlaucht tratamendua emango zioten. 1909an, Hohenbergeko dukesa egin zuten eta Ihre Hoheit tratamendua, estatus hobea lortu zuelarik, baina, oraindik, ez zegoen artxidukesen maila berean eta, zeremonia garrantzitsuetan, Sophie k ezin izaten zuen bere senarraren ondoan agertu.

Seme-alabak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Hohenbergeko Sofía printzesa (1901-1990). Federiko von Nostitz-Rieneck kondearekin (1891-1973) ezkondu zen.
  • Hohenbergeko Maximiliano dukea (1902-1962). Isabel von Waldburg zu Wolfegg und Waldsee kondesarekin (1904-1993) ezkondu zen.
  • Hohenbergeko Ernesto printzea (1904-1954). María Teresa Woodekin (1910-1985) ezkondu zen.
  • Seme jaiogabea (1914).

Hilketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Franz Ferdinand zihoan autoa hilketa gertatu zenean, 1910eko Gräf & Stift Double Phaeton autoa
Zubi honetan gertatu zuen hilketa
Bikotearen hiletak
Bikotearen hilobiak

1914an, Bosnia-Herzegovina austriar-hungariar probintziako gobernadorea zen Oskar Potiorekek Sarajevon izango ziren maniobra militarrak ikustea gonbidatu zuen bikotea. Franz Ferdinandi ez zitzaion gauza segurua iruditu hura, nazionalismo bosniarra sutan baitzebilen garai hartan, baina urtebetetzea zela-eta, bera eta sekula joaten ez zen emaztea ere, joateko prestatu ziren.

1914ko ekainaren 28an iritsi ziren Sarajevora. Auto irekia zen eta, bisita hasi bezain laster, granada batek egin zuen eztanda ondoko kotxean. Larritasunean, azkar baino azkarrago zuzendu ziren gertuen zegoen erietxera, baina handik gutxira, Gavrilo Princip Esku Beltzeko kide zen terrorista serbiar-bosniarrak tiroka egin zien eraso. Hauxe izango zen Lehen Mundu Gerra piztuko zuen txinparta.

Sophie eta bere senarra berehalakoan hil ziren. Hauek izan omen ziren Franz Ferdinanden azken hitzak:

« Sophie, ez zaitez hil; bizi zaitez, gure seme-alabegatik...[1]  »

Franz Ferdinandi arropa txukun-txukun eramatea gustatzen omen zitzaion eta, desfileetan, arropa josi egiten omen zioten, haizeak papar hegalak ez harrotzeko. Egun hartan, jostura haiek laguntza azkar bat ematea ekidin zuten eta odolustu zen arropak askatzen saiatu ziren bitartean.

Bikotearen gorpuak Schloss Artstetten gazteluko kriptan daude, bere omenez eraikitako museoan.

Princip hiltzailea ez zen adinez nagusi eta ez zioten heriotza-zigorra eman. 1918ko apirilaren 28an hilko zuen tuberkulosiak, 23 urte zituenean.

Ondorengotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Franz Ferdinand eta Sophieren 3 seme-alabak aitaren lagun batekin hezi ziren, Jaroslaw von Thurn und Hohenstein printzearekin. Gerra bukatu zenean, haien jabetzak Txekoslovakia barruan geratu ziren eta galdu egin zituzten. Vienan egon ziren urte batzuk, Artstetten gazteluan. Anschlussa gertatu zenean, naziek 3 senideak atxilotu eta Dachauko kontzentrazio-esparrura bidali zituzten, han 7 urte luze egon zirelarik. Askatasuna lortu ondoren, ezkondu eta seme-alaba ugari dituzte, Sophie zenaren oinordeko[2].

Oinordekotza[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Aurrekoa
Karlos Luis Austriakoa artxidukea
Austria-Hungariako tronuaren oinordeko
1889-1914
Ondorengoa
Karlos Austria-Esteko artxidukea, Modenako dukea


Aurrekoa
Frantzisko Austria-Esteko artxidukea, Modenako dukea
Austria-Esteko artxidukea
1875-1914
Ondorengoa
Karlos Austria-Esteko artxidukea, Modenako dukea

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Franz Ferdinand Austriakoa Aldatu lotura Wikidatan