Egipto

Wikipedia(e)tik

Egiptoko Arabiar Errepublika جمهوريّة مصر العربيّة ( Gomhuriat Misr Al-Arabiah )
Bandera Armarria
Goiburu nazionala: Ez du
Ereserkia: Biladi, Biladi, Biladi
Hiriburua eta hiri handiena Koordenatuak	Kairo 30°2′N 31°13′E / 30.033, 31.217 (Egipto) Koordenatuak: 30°2′N 31°13′E / 30.033, 31.217 (Egipto)
Hizkuntza ofiziala(k)	Arabiera
Gobernua Presidentea Lehen Ministroa	Errepublika Hosni Mubarak Ahmed Nazif
Sorrera - Narmer erregearen bateratzea - Bermepeko Independentzia - Errepublika	3200 Ka inguru 1922 otsailaren 28 1953 ekainaren 18
Eremua  - Guztira  - ur %	1.001.450 km² (30.) 0,6%
Biztanleria  - Estimaketa (2005)  - Errolda ()  - Dentsitatea	77.505.756 (15.) 77 biztanle/km² (99.)
Dirua	Egiptoar Libera (LE) (EGP)
Ordu eremua  - Udan (DST)	UTC (UTC +2) Bai (UTC +3)
Interneteko domeinua	.eg
Telefono aurrizkia	+20
Herritarra	egiptoar1
nahiz eta ijito berez egipto izan, ez du bertako biztanlea adierazten, baizik eta roma etniakoa

Egipto Afrika ipar-ekialdeko estatua da, baita ere Asia hego-mendebaldean, Sinai penintsula han baitago. Eremua 1.010.000 km² da gutxi gorabehera, Nilo ibaiaren bi ertzetan kokatua. Herrialdeak Mediterraneo itsasoa du iparraldean, Gazako Zerrenda eta Israel ipar-ekialdean, Itsaso Gorria ekialdean, Sudan hegoaldean eta Libia mendebaldean.

Hiriburua Kairo da.

Egipto Afrikako eta Ekialde Ertaineko estatu jendetsuenetakoa da. Bertako 75,4 milioi^[1] biztanleen gehiengo zabala Nilo ibaiaren ertzetan bizi da, 40.000 kilometro karratuko eremuan, landa lurrak aurkitzen diren eskualde bakarrean. Sahara basamortuko eskualde zabalak ia ez dute biztanlerik. Egiptoko biztanleen erdia-edo hiriguneetan bizi da, gehiengoa Kairo, Alexandria eta Niloren deltako hiri jendetsuetan.

Egipto mundu osoan da ezaguna Antzinako Zibilizazio garatuak izan dituelako eta hauek eraikitako monumentu ikusgarriengatik, hala nola, Gizako Piramide Multzoa eta Esfinge Handia. Hegoaldeko Luxor hirian arkeologia gune garrantzitsuak daude, hala nola, Karnakeko Tenplua eta Erregeen Harana.

Eduki-taula 1 Geografia 2 Historia 3 Banaketa administratiboa 4 Erreferentziak 5 Kanpo loturak 6 Ikus, gainera

[aldatu] Geografia

1.001.450 kilometro karratuko eremuarekin^[2] Egipto munduko 38. estatu luze-zabalena da (Mauritaniaren ostean). Tanzaniaren tamainakoa da gutxi gorabehera eta bi aldiz Frantziarena.

Hala ere, Egitoko klima txit lehorra dela-eta, biztanle guneak zerrenda estu batean daude bilduak, Nilo ibai inguruan eta honen deltan. Hau da, biztanleriaren %99a eremu osoaren %5,5 baino ez du erabiltzen^[3].

Egiptok Libia du mendebaldean, Sudan hegoaldean eta Gazako Zerrenda eta Israel ekialdean. Horrela, estatuak duen garrantzi geopolitikoa duen kokapen estrategikotik datorkio: kontinentearteko nazioa da Afrika eta Asiaren arteko zubi-lurraldea baitu (Suezko istmoa) eta, toki berean gainera, Mediterraneoaren eta Indiako Ozeanoaren arteko ubide nabigagarria baitu (Suezko kanala), Itsaso Gorrian zehar.

Niloren haranaz gain, Egiptoko gehiengoa hondar basamortua da. Bertan, haizeak putz egitean 30 metro garaiko dunak sor ditzake. Egiptoren baitan Sahara eta Libiako basamortuaren eskualde zabalak daude. Basamortu hauek lurralde gorria izenarekin ezagutzen zuten Antzinako Egipton eta Faraoien Erresuma babesten zuten mendebaldeko mehatxuengandik.

Hiri eta herri nagusiak hauek dira: Alexandria (Antzin Aroko hiri nagusietako bat) Asuan, Asyut, Kairo (Egipto modernoaren hiriburua), El Mahalla El Kubra, Giza (Piramide ezagunen kokalekua), Hurghada, Luxor, Kom Ombo, Port Safaga, Port Said, Sharm el Sheikh, Suez (Suezko kanalari izena ematen diona), Zagazig eta Al Minya. Oasi nagusiak honakoak dira: Bahariya, el Dakhla, Farafra, el Kharga eta Siwa, eta Zerzura oasi mitikoa.

[aldatu] Historia

 Sakontzeko, irakurri: Egiptoko historia

3000 urtez, Niloren ertzetan historiako zibilizazio ikusgarrienetakoa garatu zen, Faraoien Erresumak. Egiptoarrek tenplu erraldoiak eta hilobi eraikin ikaragarriak eraiki zituzten, non faraoiak goraipatzen zituzten. Bertan idazkera sortu zen, hieroglifo izeneko ideogramak, eta gizateria historiaurretik atera. Idazteko sistema garatu zuten, hieratikora pasatuz, ondoren grafia sinplifikatuz demotikora. Medikuntza saiakerak idatzi zituzten, matematika eta kontakizun mitologiko eta historiko ikaragarriak, papiroetan idatziak, harrian edota zurean zizelkatuak. Faraoien aroan, egiptoarren kultura ezaugarriak mantendu zituen erromatarren gararaino, Egipto erromatarra zela, Mediterraneo osoan eraginez, hala nola, erlijio eta arkitekturan. Isisen azken apaizek, File uhartean beren gurtza mantendu zuten 535. urte arte, Justiniano I.ak debekatu zuen arte.

Zenbait inbasio eta okupazioaren ostean, faraoien herria arabiarren menpe geratu zen VII. mendean. Bertako kultura nortasun arabiarraren eragin sakona jaso zuen, islama eta arabiera barne, egun nagusi direna. Egipto musulmana Ekialde Ertaineko egoera politikoaren baitan kokatzen da, eta Israelekiko gatazka ugarietan. Gainera, herri lan monumental garaikide nagusiak ditu, batik bat, Suezko kanala eta Asuango urtegia.

[aldatu] Banaketa administratiboa

2008ko apirilietak, Egipto 29 muhafazah edo eskualdetan banatua dago^[4]. Oro har, eskualde hauek hiriburuaren izena hartzen dute. Muhafazah bakoitzeko burua muhafez edo gobernari bat da, zuzenean errepublikako lehendakariak izendatua.

Zkia	Izena	Eremua (km²)	Biztanleria (2006)	Hiriburua
1	Alexandria	2.679	4.110.015	Alexandria
2	Asuan	679	1.184.432	Asuan
3	Asyut	25.926	3.441.597	Asyut
4	Buhayra	10.130	4.737.129	Damanhur
5	Beni Suef	1.322	2.290.527	Beni Suef
6	Kairo	214	7.786.640	Kairo
7	Dakahlia	3.471	4.985.187	Mansura
8	Damietta	589	1.092.316	Damietta
9	Fayum	1.827	2.512.792	Fayum
10	Gharbiya	1.942	4.010.298	Tanta
11	Giza	85.153	6.272.571	Giza
12	Ismailia	1.442	942.832	Ismailia
13	Kafr el Sheikh	3.437	2.618.111	Kafr el Sheikh
14	Matruh	212.112	322.341	Marsa Matruh
15	Minia	32.279	4.179.309	Minia
16	Manufia	1.532	3.270.404	Shibin El Kom
17	Wadi al-Jadid	376,505	187,256	Kharga
18	Ipar Sinai	27.574	339.752	Arish
19	Port Said	72	570.768	Port Said
20	Qaliubia	1.001	4.237.003	Banha
21	Qina	1.851	3.001.494	Qena
22	Itsaso Gorria	203,685	288,233	Hurghada
23	Sharkia	4.180	5.340.058	Zagazig
24	Sohag	1.547	3.746.377	Sohag
25	Hego Sinai	33.140	149.335	El Tor
26	Suez	17.840	510.935	Suez
27	Luxor	55	451.318	Luxor
28	Helwan	n/a	643.327	Helwan
29	Urriaren 6a	n/a	500.000	Urriaren 6a Hiria

[aldatu] Erreferentziak

1. ↑ Central Agency for Population Mobilisation and Statistics - Biztanleria (2008ko uztaila)
2. ↑ World Factbook eremu sailkapen ordena
3. ↑ Hamza, Waleed. Land use and Coastal Management in the Third Countries: Egypt as a case. (2007-06-10).
4. ↑ Al Ahram Weekly (On-line) Reem Leila (2008-05-19)]

[aldatu] Kanpo loturak

• (Euskaraz) Jalgi.com atlasa datuak, mapak eta irudiak
• CIA - World Factbook Geografia, biztanleria, politika eta ekonomia datuak (Ingelesez)

[aldatu] Ikus, gainera

• Antzinako Egipto
• Egipto (greziar mitologia)

Afrikako herrialde eta lurraldeak    (Nazio Batuen azpi-eskualdeka)
Iparraldeko Afrika	Aljeria • Egipto • Libia • Maroko • Mendebaldeko Sahara • Sudan • Tunisia	Mendebaldeko Afrika	Benin • Burkina Faso • Boli Kosta • Cabo Verde • Gambia • Ghana • Ginea • Ginea Bissau • Liberia • Mali • Mauritania • Niger • Nigeria • Senegal • Sierra Leona • Togo
Erdialdeko Afrika	Angola • Afrika Erdiko Errepublika • Ekuatore Ginea • Gabon • Kamerun • Kongoko Errepublika • Kongoko Errepublika Demokratikoa • Sao Tome eta Principe • Txad	Ekialdeko Afrika	Burundi • Djibuti • Eritrea • Etiopia • Kenya • Komoreak • Madagaskar • Malawi • Maurizio • Mozambike • Ruanda • Seychelleak • Somalia • Tanzania • Uganda • Zambia • Zimbawe
Hegoaldeko Afrika	Botswana • Hego Afrika • Lesotho • Namibia • Swazilandia	Menpeko lurraldeak eta bestelakoak:	Erresuma Batua: Santa Helena • Espainia: Kanariar Uharteak • Melilla • Ceuta • Frantzia: Mayotte • Réunion • Portugal: Madeira

	Mediterraneo itsasoa inguratzen duten estatuak
Albania • Aljeria • Bosnia-Herzegovina • Egipto • Eslovenia • Espainia • Frantzia • Gibraltar • Grezia • Israel • Italia • Kroazia • Libano • Libia • Malta • Monako • Montenegro • Maroko • Palestina • Siria • Tunisia • Turkia • Zipre