Araotz

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Araotz
Oñati, Euskal Herria
Araotz2.jpg
Kokapena
Herrialdea  Euskal Herria
Probintzia  Gipuzkoa
Udalerria Oñati
Koordenatuak Bete koordenatuen datuak Wikidatan (sortu item berria lehendik existitzen ez bada) kokapen mapak eta koordenatuak behar den moduan ager daitezen.
Altuera 461 m

Araotz Oñatiko (Gipuzkoa) hego-mendebaldean dagoen auzoa da, baserriek osatutakoa, mendiek inguratua eta Arabako mugan dagoena. Hain zuzen ere, kokapenagatik bide nagusietakoa zen Arabako Lautada eta Gipuzkoa lotzeko. Halaber, mugalarien bide ohikoa izan zen, batez ere Gerra Zibilaren osteko hamarkadetan.

1960an 410 biztanle zituen. Nahiz eta azken hamarkadetako joera biztanleak galtzea izan den, azken urteetan biztanle kopurua gora joan da. Arrazoiak hainbat dira; bertan bizi ziren familiak ugaritzea, baserriak konpondu eta Oñatitik bertara bizitzera joatea eta abar.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kokapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arabarekiko mugan dugu hegoaldean, zehazki Ozeta, Larrea eta Axpuru herriekin mugan, Elgeako mendilerroak Araotzekin banatzen dituelarik. Bestela, ekialdean Arantzazu eta iparraldean Urrexola auzo oñatiarrak eta ipar-mendebaldean Mendiola (Eskoriatza) mugakide ditu.

Auzuneak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Araotz auzune txikiago hauek osatzen dute:

  • Elizondo: Erdigunea da. Eliza, pilotalekua, bolalekua, eskola zaharra eta elkartea bertan daude. Honen gainean Uriarte eta azpian Jausoro eta Ugaran daude.
  • Ugaran: Perratokia, errota eta zubi interesgarriarekin, garbitoki hondatua dauka errekan. Jausoro eta Zubia artean dago, Elizondoren azpian. Toki Eder, Mantxuena, Zumalde, Errekakoaundia, Elortondo, Errementarikoa eta Errekaondo baserriek osatzen dute.
  • Jausoro: Txantonena eta Txurdiñena baserriekin, Elizondora errepidez igotzeko azken auzunea da. Ugaranen ondoan dago.
  • Zubia: Ugaran eta Madinako bidegurutzearen ondoan. Aitzulorako bidean dugu. Burdinazko gurutzea dago bidegurutze zaharrean, eta aldamenean Errotabarri Saratxo errekaren ertzean dago, Uriarte zerrategia eta atezainaren etxea inguruan dituelarik. Zubia Lopena, Gontzaluena, Zubia Erramuena, Erramuenatxiki, Enparantzakoa, Txantonbalduena, Argiñena eta Gorrena baserriek osatzen dute, Otaloratxiki, Otaloraundi eta Otalorako zelaiekin batera.
  • Madina edo Maña: Zubia auzotik ekialderantz, Araotz erreka eta Jaturabe urtegiaren buztana zubi batetik zeharkatuz igotzen da Madinara. Madinabeitiazpikoa, Madina Txikia, Azkoitiena, Madinazpikoandia eta Madinagarikotxikia baserriek osatzen dute. Arrikrutz kobazuloen gainaldean dago kokatuta, San Juan Artia eta Mikeleteen etxea zeuden tokiaranzko bidean.
  • Araotz Urruti edo Aratzurti: Araotzeko iparraldean dago, Araozta edo Aitzgainerako bidean. Etxatxo, Txopena, Etxebarritxiki, Amiamena eta Araotzurrutigoitikoa baserriek osatzen dute.
  • Agerre: Elizondo eta Aizkorbetik gora dagoen auzunea da, Santa Krutzeko baselizaren bidean. Bertan dago Elorza jeneralaren jaiotetxea. Agirregoikoa eta Agirrebekoa dira beste bi baserriak.
  • Aizkorbe: Herriaren mendebaldean dago, Andarto mendiaren bidean edo Agerreranzkoan. Elizondotik gora dagoen azken auzunea da. Garbitoki dotorea dauka. Aizkorbegoitikoa, Migelenaundia, Aizkorbe Aldekoa, Untzueta eta Aizkorbeazpikoa baserriek osatzen dute.
  • Uriarte edo Uxarte: Elizondo eta Aizkorbe artean dagoen auzunea da. Txomena, Uriarte Azpikoa, Oruetagaraikoa, Errastikoa eta Uriartegaraikoa baserriek osatzen dute.
  • Gerneta: Herriaren hegoaldean dago kokatuta, gainalde batean.

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auzoaren ingurune naturala oso menditsua da, ohiko abiapuntua izanda iparralderantz Orkatzategi (874 m), hegoalderantz Elgeako Aumategi (1.191 m) eta mendebalderantz Andarto (1.076 m) tontorrera eta Deguria aldera igotzekoa.

Bestalde, aipatzekoak dira haitzean egindako leiho handi ikusgarria, Aitzulo izenekoa, Sandailiko edo Artixa errekako urtegitik gertu dagoena, eta Santa Krutz edo Ugastegiko baseliza.

Arrikrutzeko kobak publiko orokorrarentzat ikusgai daude 2007tik.

Uraren ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako ubideei jarraituz egindako ibilbide ederra da, Araotz inguratzen duena: Hegoaldeko muturrean karobi zahar bat dago, eta aurrera jarraituz gero Elgeako mendietara edo Usabakotxena igarobidera joaten da. Iparralderantz, bidea pasatzen da Espillamendi azpitik, Txirikillalekutik alde batetik Santa Krutz baselizaraino, edo bestetik Ugastegira. Hortik aurrera iparralderago Liñatza eta Orkatzategiko estazio megaltikoa dago, eta ekialderantz Araoztako urtegia (Aitzgain), hortik ubide zaharrak jaisten direla Urrexola auzora bestaldean.

Araoztatik ekialderago Aitzulo esaguna dago, eta hortik behera Zubia auzunea, Ugaran eta Elizondo. Elizondotik Santa Krutzera igo daiteke zuzenean Agerretik edo Aizkorbetik igaroz, eta hortik Agerrera.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Araozko Manuel Goitia[1] (Ahotsak[2] proiekturako)

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Debagoieneko hizkera[3] da bertakoa, mendebaldeko euskalkiaren[4] aldaera. Araozko hizkerak, ordea, herriko hizkeran agertzen ez diren ezaugarri bereziak ditu.

Ohiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bitoriano Gandiagak, Arantzazuko fraide frantziskotarra, auzoko abestiak, bertsoak eta bestelako ahozko materiala bildu zituen 1965 eta 1968 artea, eta Paulo Agirrebaltzategik liburua kaleratu zuen 2012an ondare honekin, "Araozko kantuak eta kontuak: Bitoriano Gandiagak araoztarren ahotatik batuak".[5] Bost ataletan dago banatuta: "Kantu-kantari", "Kontu-kontari", "Bertso-sortari", "Araoztarren ohiturak eta sineskerak" eta "Araozko pandero-joleen zazpi kanta".

Bestela, Eguberrian "Gabon-batzea" izeneko ohitura berreskuratu dute azken urteotan, auzune guztietan zehar egiten den ibilaldia da, Olentzero eta Mari Domingi irudikatzen dituztenekin batera baserriz baserri kantuka joaten dena, trukean jana, edaria eta dirua jasoz.

Ondarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Araotzeko urtegia edo Jaturabe: XX. mendearen hasieran egindakoa eta Olateko zentral hidroelektrikoarekin lotuta dagoena. Arrikrutzeko bidegurutzea pasa eta Araotzerantz bidea hartuta, urtegiaren burua 200-300 metrotara dago.

Araoztar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «Erdara ezin ikasi - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-14.
  2. «Mendebalekoa - Bizkaiera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-14.
  3. «Debagoienekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-14.
  4. «Mendebalekoa - Bizkaiera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus . Noiz kontsultatua: 2019-01-14.
  5. "Gandiagak Araotzen jaso zituen kantu, bertso eta ipuinak argitaratu dituzte" (Berria, 2012/06/28.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Wikiatlasa