Jane Austen

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Jane Austen
Jane Austen coloured version.jpg
Bizitza
Jaiotza Steventon1775eko abenduaren 16a
Herrialdea Britainia Handiko Erresuma
Talde etnikoa Ingelesa
Lehen hizkuntza ingelesa
Heriotza Winchester1817ko uztailaren 18a (41 urte)
Hobiratze lekua Winchesterreko katedrala
Heriotza modua berezko heriotza: tuberkulosia
Familia
Aita George Austen
Ama Cassandra Austen
Anai-arrebak
Hezkuntza
Heziketa The Abbey School
Hizkuntzak ingelesa
Jarduerak
Jarduerak idazlea, ipuingilea eta eleberrigilea
Lan nabarmenak Harrotasuna eta aurrejuzkuak
Emma
Persuasion
Zentzua eta sentiberatasuna
Genero artistikoa romance novela
fikzio gotikoa
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa anglikanismoa
IMDb nm0000807
Jane Austen signature from her will.svg

Jane Austen (Steventon, Hampshire, 1775eko abenduaren 16aWinchester, Hampshire, 1817ko uztailaren 18a) idazle britainiar nabarmen bat izan zen. Itxuraz bizimodu lasaia eta orekatsua eraman zuen. Sense and sensibility eta Harrotasuna eta aurrejuzguak lanik ezagunenak ditu.

Bere familia nekazal nobleziaren kide zen eta testuinguru horretan kokatu zituen bere idazlan guztiak, beti ere bere protagonistaren ezkontzaren inguruan mugitzen direnak. Bere lanak eragin handia izan du literaturaren historian eta, batez ere, nobela modernoaren garapenean[1].  

Haren idazlanak behin baina gehiagotan moldatu dituzte zinemarako: tartean 1940ko Pride and prejudice Robert Z. Leonard-ek zuzendua, 1995ko Sense and sensibilty, Ang Lee-k zuzendua, 2005eko Pride and prejudice Joe Wirgth-ek zuzendua eta 2016an estrainatutako Love & friendship With Stillman-ek zuzendua.


Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Steventon herrian jaio zen 1775eko abenduaren 16an, nekazari-nobleziako (ingelesez landed-gentry) familia batean. George Austen eta bere emazte Cassandraren (jaiotzez Leigh abizenekoa) zazpigarren alaba izan zen. Haren aita apaiz anglikanoa zen, bertako parrokiako erretorea. Zortzi anai-arrebetatik zazpigarrena izan zen eta bere ahizpa Cassandra eta bera izan ziren emakumezko bakarrak.

Zazpi urtetik bederatzi urtera bitartean Jane Austen bere ahizpa Cassandrarekin batera Oxford, Southamptom eta Readingera joan zen ikastera[2]. Hala ere, nagusiki etxean jaso zuen hezkuntza, bere aitaren eskutik. Izan ere, George Austen gizon eskolatua zen (Oxfordeko St. John's Collegen ikasia)[3]. Bestalde, ezaguna da Austen jaunak liburutegi zabala zuela eta ikasleak hartzen zituela bere etxean, bere diru-sarrerak osatze aldera. Beraz, pentsa daiteke Janek eta bere ahizpa Cassandrak giro intelektual honen onurak jaso zituztela[4].  

Jane Austen oso gaztetatik hasi zen idazten. 1787ko ondorengo urteetan Juvenilia izenez ezagutzen den obra idatzi zuen. Lan honek idazki desberdinak jasotzen ditu: nobela laburrak, pasarte solteak, fikziozko gutunak eta antzerki motzak, baita Ingalaterrako historia bat ere[2].

1795 eta 1799 bitartean Sense and sensibility, Harrotasuna eta aurrejuzguak eta Northanger Abbey izenaz ezagutuko ziren eleberrien lehen bertsioak idatzi zituen; lehen momentu horietan beste izenburu batzuk zituzten: Elinor and Marianne, First impressions eta Susan, hurrenez hurren.

Ez Jane Austen, ez eta bere ahizpa Cassandra ere, ez ziren inoiz ezkondu. 20 urte zituelarik Janek Thomas Lefroyrekin harreman bat izan zuen, baina 1796an bere ahizpari idatzi zion esanez beraien arteko harremana bukatu egin zela, Thomasek ezin baitzuen Janekin ezkondu arrazoi ekonomikoak zirela eta[3]. Horren ondoren, ez zuen ezkontzeko konpromisorik hartu.

Jane Austen Steventonen bizitu zen 25 urte bete arte baina 1801ean bere guraso eta Cassandra ahizparekin Bath hirira joan zen bizitzera, aitaren osasun makala arrazoi[2]. 1805ean aita hil zen. George Austenen heriotzak bere alarguna eta bi alabak (etxean geratzen ziren senide bakarrak) egoera ekonomiko estuan utzi zituen. Egoera berri honen ondorioz 1806an bizilekuz aldatu zuten eta Southamptonera joan ziren bizitzera.

1809an berriz ere bizilekuz aldatu zuten eta Chawtonera mugitu ziren. Chawton Hampshiren dago eta han idatzi zituen Jane Austenek bere nobela gehienak.

1811 eta 1818ra bitartean Jane Austenek sei eleberri argitaratu zituen: Sense and sensibility (1811), Harrotasuna eta aurrejuzguak (1813), Mansfield Park (1814), Emma (1816), Northanger Abbey eta Persuasion (azken biok hil ondoren 1818an argitaratuak)[2]. Bukatu gabe utzi zuen bere hurrengo eleberria izan behar zuen Sanditon.


Bere irakurle gehienek ez zioten izenik ezagutzen bere lanak “By a Lady” “Dama bat” sinadurapean argitaratu baitzituen. Anonimotasuna mantentzen saiatu zen beti, baina egia da jende asko moldatu zela bere egiazko nortasuna ezagutzeko. Horren adierazle da George erregeordearekin gertatutakoa. 1815ean Jane Austen Londresen zela jakin zuen eta moldatu zen eskari bat luzatzeko: hurrengo liburua berari eskaini ziezaiola. Eta horrela gertatu zen: Emma eleberria George printzeari eskainita dago[2].

1817an Jane Austen gaixotu egin zen. Bere medikuarengandik hurbilago egoteko Winchesterrera aldatu zen Cassandrarekin, baina azkenik 1817ko uztailaren 18an hil zen, 41 urte zituela. Orduan ez zen ezagutzen heriotza eragin zion gaixotasuna zein zen, baina gaur egun Addisonen gaixotasunaren ondorioz hil zela uste da. Winchesterreko katedralean dago hilobiratua.

Estiloa eta gaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jane Austenen eleberrien ezaugarri nagusiak oreka eta ironia dira. Zehaztasun handiz deskribatu zuen haren inguruko mundua, bereziki Ingalaterrako nekazal munduko goi klasekoa. Eleberri hauetan intrigak ez du presentzia handirik eta lanen interes nagusia pertsonaien azalpen psikologikoetan datza.

Austenekin nobela estilo berri bat sortu zen, aurrekoengandik desberdina jorratzen zituen gaiengatik. Egileak ihes egiten dio XVIII. mende bukaeran Ingalaterran hain modan egon zen eleberri gotiko eta sentimentalen modari eta nobela horietan azaltzen ziren pertsonaien gehiegikeriei (Northanger Abbey eleberrian satirizatu egiten ditu nobela horiek)[5]. Lan horiek jorratzen zituzten gaiak alde batera uzten ditu eta bere obra eguneroko bizitzara eta, beraz, errealitatera dago lotuta.

Austenen eleberrietan protagonista nagusiak emakumezkoak dira. Mari Jose Olaziregi eta Iñaki Aldekoaren arabera, Austenen nobelaren ardatzean emakumea egoten da, “bere nortasun, esperientzia pertsonal eta bere jomuga sozialetik aztertuta”[6]. Neska edo emakume gazteak, maitasuna eta ezkontzaren bidean, bilakaera pertsonalaren eta auto-ezagutzaren bitartez ikasiko dutenak egiazkoa eta faltsua bereizten eta ingurukoak beti ez direla uste dugun modukoak. Bide horretan agerian geratuko dira ere gizabanakoen (emakumezko protagonista) eta gizartearen arteko tentsioak eta tira-birak[1].

Emakume protagonista horiek beren ahots propioa mantentzen saiatzen dira, gizarteak ezartzen dituen arauak errespetatuz baina, aldi berean, beren iritzi eta jokabide propioak mantenduz. Jarrera horrek talka egiten zuen bere garaian emakumearen heziketari buruz zabalduta zeuden hainbat ideiekin. XVIII. mendean emakume gazteei zuzendutako portaera tratatuak ugaldu ziren. Tratatu horietan ikasbide moralak ematen ziren eta hezkuntza alderdi domestikoetara bideratzen zen, erlijiora eta “talentuetara” (musika, kantua, eskulanak...). Tratatu hauek alde batera uzten zituzten bestelako ezagutzak, desegokiak zirelako eta horien ondorioz emakumeek  gizonen aurrean erakargarritasuna galduko zutelakoan[2]. Baina egilearen jarrera, bere protagonistek egiten dituzten azalpenen bitartez adierazitakoa, urrundu egiten da emakumearen hezkuntzari buruzko ikuspegi honetatik.

Sense and sensibility eta Harrotasuna eta aurrejuzguak ditu lanik ezagunenak.

Jane Austeni buruzko kritikak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Anonimoki idatzi izanaren ondorioz, bere garaian ez zituen kritika asko jaso. Walter Scott izan zen bere obra gehien goraipatu zuenetako bat, bere inguruko mundua zehaztasunez deskribatzeko zuen abilezia azpimarratuz[3].

1821ean Richard Whatley-k Jane Austenen eleberri postumoen inguruko iruzkinak egin zituen eta iruzkin haietan egilearen lanean agertzen ziren balio kristau domestikoak goraipatu zituen. XIX. mendean zehar bere obraren  ezaugarri horiek azpimarratu ziren, eta ezaugarri horiek izan ziren, hain justu, zenbait egile erromantikoen gaitzespenak eragin zituztenak ere: bere eleberrietan agertzen diren mundu eta istorioen txikitasuna, egunerokotasuna, eta bertan ageri den sentimendu eta handitasun eza aurpegiratzen zioten.

1870ean Edward Austen-Leigh-k, Jane Austenen iloba zenak, bere izebaren memoriak argitaratu zituen Memoir izenburuarekin. Memoria hauen argitalpenak bultzada berri bat eman zion Jane Austenen obraren ezagutzari .

XX. mendean Jane Austenen lanaren inguruko interesa berritu egin zen eta, bestalde, kritikak beste begirada bat eman zion bere obrari. Virginia Woolf-ek kapitulu bat eskaini zion bere The common reader lanean, bere inguruari zuzendu zion ironiaz beteriko begirada eta bere idazkera argia goraipatuz[7].

Hain justu, kritika feminista izan da Jane Austenen lanaren irakurketa berri bat proposatu duena. Korronte honek Jane Austen eta bere aurreko zenbait idazle emakumezkoren lanen arteko harremanak azpimarratuko ditu, eta bereiziki Mary Wollstonecraft-en ideien oihartzuna Austenen lanetan, emakumezkoen hezkuntzari buruzko ideiei dagokienean[3]. Begirada berri honen baitan ere, Austenen lanetan zentrala den ezkontzaren gaiak beste zentzu bat hartzen du, emakumezkoek pairatzen zituzten muga legal eta ekonomikoak bistan jartzeko modu bat bezala[8].

Jane Austen Centre.

Obra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bere nobelagintzan bi garai bereizi ohi dira:

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eleberriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eleberri laburra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Lady Susan (eleberria) (1794, 1805)
Jane Austenek idatzitako gutun bat.

Bukatu gabeko eleberriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Watsondarrak (amaitu gabeko eleberria) (1804). Itzultzailea: Ana Isabel Morales. Denonartean. 2014.
  • Sanditon (amaitu gabeko eleberria) (1817)

Beste lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Sir Charles Grandison (adapted play) (1793, 1800)[9]
  • Plan of a Novel (1815)
  • Poems (1796-1817)
  • Prayers (1796-1817)
  • Letters (1796-1817)

Gazte garaiko lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Egileak berak bildu zituen hiru liburukitan gazte garaietako lanak familia giroan irakurtzeko. Lan horiek 1787 eta 1793 artean idatzi zituen. 1922an argitaratu ziren.

Juvenilia. Lehenengo liburukia[10]

  • "Frederic & Elfrida"
  • "Jack & Alice"
  • "Edgar & Emma"
  • "Henry and Eliza"
  • "The Adventures of Mr. Harley"
  • "Sir William Mountague"
  • "Memoirs of Mr. Clifford"
  • "The Beautifull Cassandra"
  • "Amelia Webster"
  • "The Visit"
  • "The Mystery"
  • "The Three Sisters"
  • "A beautiful description"
  • "The generous Curate"
  • "Ode to Pity"

Juvenilia. Bigarren liburukia

  • "Love and Freindship"
  • "Lesley Castle"
  • "The History of England"
  • "A Collection of Letters"
  • "The female philosopher"
  • "The first Act of a Comedy"
  • "A Letter from a Young Lady"
  • "A Tour through Wales"
  • "A Tale"

Juvenilia. Hirugarren liburukia

  • "Evelyn"
  • "Catharine, or the Bower"

Euskaratuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Harrotasuna eta aurrejuzguak, itzultzailea, Ana Isabel Morales. Elkar, 2013.
  • Watsondarrak, itzultzailea, Ana Isabel Morales. Denonartean, 2014.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b (Ingelesez)  «Jane Austen | Biography & Novels», Encyclopedia Britannica, https://www.britannica.com/biography/Jane-Austen. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  2. a b c d e f   Austen, Jane (2013), Harrotasuna eta aurrejuzguak, Elkar, 7-39. orrialdeak, ISBN 978-84-9027-105-6 .
  3. a b c d (Ingelesez)  Austen, Jane (1775–1817), novelist | Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, doi:10.1093/ref:odnb/904, https://doi.org/10.1093/ref:odnb/904. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  4. (Ingelesez)  «Female education, reading and Jane Austen», The British Library, https://www.bl.uk/romantics-and-victorians/articles/female-education-reading-and-jane-austen. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  5.   Barnard, Robert (2002), Breve historia de la literatura inglesa, Alianza Editorial, 167-171. orrialdeak, ISBN 84-206-7290-4 .
  6. Iñaki Aldekoa eta Mari Jose Olaziregi: Literatura Unibertsala. Eizie-Erein, 2014, 125 or.
  7.   Woolf, Virginia (2009), El lector común, Lumen, ISBN 978-84-264-1699-5 .
  8. (Gaztelaniaz)  Sánchez, Sonia Herrera (2013-01-08), «La economía de las relaciones de género en "Orgullo y prejuicio" de Jane Austen», Investigaciones Feministas (0): 233–250, doi:10.5209/rev_INFE.2012.v3.41148, ISSN 2171-6080, http://revistas.ucm.es/index.php/INFE/article/view/41148. Noiz kontsultatua: 2018-05-24 .
  9. The full title of this short play is Sir Charles Grandison or The happy Man, a Comedy in 6 acts. For more information see Southam, "Grandison", The Jane Austen Companion, 187–189.
  10. Zerrenda hau liburu honetatik hartu da: The Works of Jane Austen. Vol VI. 1954. Ed. R. W. Chapman and B. C. Southam. Oxford: Oxford University Press, 1988.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Jane Austen Aldatu lotura Wikidatan