Kriminologia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Kriminologia (literalki “krimenaren edo delituaren ikerketa edo legea”; latinez: criminis eta grezieraz: logos hitzetatik eratorria) delitua, delitugilea, biktima eta gizarte-kontrola ikerketa objektutzat dituen zientzia enpiriko eta multidisziplinarra da. Diziplina anitzeko zientziatzat jotzen dugu bere baitan, besteak beste, zuzenbidea, soziologia, psikologia, antropologia edo medikuntza hartzen dituelako oinarri gisa.

Kriminologiaren helburuak eta jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Krimena gizarte nahiz banakoaren fenomeno gisa aztertzen duen gizarte-zientzia da. Horrela, krimenarekin lotutako gertaeren kausak eta ondorioak, jarrera kriminalak eta hauek legeetan duten eragina aztertzen ditu, besteak beste. Ikerkuntza kriminologikoa metodo zientifikoan oinarritzen da, zeinaren bidez hipotesiak frogatu daitezke, baita batzuetan aurreikuspenak egin daitezkelarik. Halaber, krimenaren egitateak, kausak, ondorioak eta bestelako ezaugarriak ulertu ahal izateko teoriak eraikitzen ditu kriminologiak. Modu berean, besteak beste, delituak burutzera bultzatzen dituzten arrazoiak ezagutu nahi ditu, modu horretan norbanako edo norbanako taldeak etorkizunean prebenitzeko. Era berean, delinkuentziak gizartean duen eragina aztertzen du.

“Kriminologia” terminoa lehendabiziko aldiz Paul Topinard antropologo frantsesaren eskutik etorri zen, criminologie bezala adierazita. 1885. urtean Raffaele Garofalo zuzenbide irakasle italiarra zenak criminologia terminoa erabiliz modu formalago bat eman zion kriminologiari. Hala ere, kriminologiaren aitatzat Cesare Lombroso kontsideratu daiteke bere lorpen eta teoriei esker. Honek antropologia kriminalean eginiko ikerketek gaur egunera arte erreferentzia bihurtu dira, bere irudia kriminologiaren aitzindari edo gidari bezala indartuz. Berria izan arren, zientzia hau zuzenbide penalarekin duen erlazio eta dependentzia mailagatik kritikatua izan da, hala ere, zientzia autonomoaren izaera bereganatu du metodo zientifikoa erabili izanaren ondorioz hura osatzen duten teoriak formulatu dituelako.

Zuzenbide penalarekin duen dependentzia gaitzetsi egiten da, hau oso garbi ikusi daiteke adibidez antzerakoak diren termino batzuei begiratzen bazaie. “Delitugile” eta “kriminalaren” kontzeptuak hartzen baditugu ohartuko gara kriminologiak eta zuzenbide penalak egin dituzten interpretazioak oso desberdinak direla, nahiz eta antzeko esanahia izan dezaketen gizartean. Hau honela izanik, kriminologiak “kriminalari” buruz hitz egitean, portaeren ondorio bezala definitzen du, nahiz eta hau modu legalean tipifikatua egon edo ez. Beste aldetik, “delitugilea” zuzenbide penalaren ahotan, legislazio penalean tipifikaturiko portaera bat burutzeagatik suertatzen da. Ondorioz esan daiteke interpretazioak egiterako orduan batzuetan bat egiten ez dutela, hala ere, bien arteko erlazio bat egin daiteke tipifikazio legalaren alorrean, ikerketa kriminologikoen emaitzak Zuzenbide Penalaren sistemara transferitzen direnean. Politika kriminala arduratzen da prozesu honetaz eta hein handi batean, erakustera eramaten gaitu kriminologiak politikaren eta filosofiaren diziplinak kontuan hartu behar dituela, prozesu honek estatuan bere eraginak baitituelako eta etikak joera horretan garrantzia behar duelako.

Kriminologiaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grezian lehen zantzuak kokatuz, delituarekiko kezka aspaldikoa da, delitugilearen (biktimario ere deiturikoa) eta zigorraren azterketa aspalditik egin baita -ez dugu ahaztu behar azken urteotan “biktima” ikerketa objektua bihurtu dela ere-. Sokrates, Platon edo Aristoteles bezalako filosofoek gai honi buruz bere iritzia ere eman zuten.

Erdi Aroan ere, Tomas Akinokoa bere Eskolastika obraren bidez zuzenbide penalaren filosofiaren oinarriak ezartzeko ahaleginak egin zituen, aro horretan krimen konkretu batzuk ikertzeko ikerketa medikuak ere eginez.

Kriminologiaren historia ordea XIX. mendeari zor zaio, hemen hasi baitziren lehendabiziko pausoak, krimenaren gainean lehendabiziko metodologia zientifikoa aplikatzen hasiz, ikuskapenean oinarritua kriminalitatearen kausak helburu izanen. Momentu honetan eskola italiarrak (Lombroso, Garofalo, Ferri) delinkuentziaren kausak aurkitzen ahalegindu ziren gorputzeko anomaliak eta anomalia mentaletan zentratuz; aldi berean, Frantziako eta Belgikako eskolak (Durkheim, Guerry, Lacassagne, Quételet, Tarde) “medio sozialaren” eragina kritikatu zuen.

Kriminologia garaikidea XX. Mendean garatuz joan zen, kriminologoak aurreko aurkikuntzen sintesia egiten ahalegindu baitziren. Hainbat herrialdetan kriminologiaren lan eremua zabaltzeko aurrerapausoak ematen dira: batzuek kriminologiari kriminalistika gehituz (Alemania); beste batzuek penologia erantsi zioten. Hauez gain, beste batzuek, krimenaren ikerketa uztartzen hasi ziren, baita honek gizartean duen eragina aztertzen dituzten ikerketekin (Estatu Batuak).

Jean Pinatel, Edwin Sutherland, Robert Merton, David Matza, Travis Hirschi, Gary LaFree, David Farrington, Michael Gottfredson, Charles Tittle edo Jock Young bezalako adituek planteamendu berriak eman zizkioten kriminologiari psikologiaren eta soziologiaren garapenagatik, bereziki.

XX. mendearen erdialdean, zientzia kriminologikoak paradigma berri bat aintzat hartzen du, zeinaren arabera garrantzia hartzen baitute ikerketa objektutzat: bai kriminalizazio prozesuek, bai ingurune sozialak, baita biktimak ere. García-Pablos de Molinak (1988) esaten duenaren arabera, kriminologia zientzia enpiriko eta interdiziplinarra da, nagusiki alderdi hauek ikertzen dituena: krimena, arau hauslea, biktima eta legearen kontrako portaeraren kontrol soziala. Honekin batera kriminologiaren beste kezketako batzuk baliozko informazio kontrastatuan hornituz krimenaren genesi, dinamika eta oinarrizko aldagaien gainean dago, baita prebentzio programen gainean, gizaki delitugilean esku hartzeko teknika positiboetan eta delituari erantzuteko sistema edo moduetan. [1]

Kriminologia Garaikidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kriminologiak garapen handia izan du, bereziki proposatu egin diren ideia desberdinen ondorioz. Ideia hauek, besteak beste, Eskola positibistak, Chicagoko Eskolak, Teoria indibidualistak eta Kriminologia kritikoak ematen dizkigute.

Eskola Positibista[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Positibismo kriminologikoaren funtsa gizakiak gizaki den heinean dituen ezaugarrietan oinarritzen da. Hori horrela izanik, fenomeno kriminala aztertzerakoan gizakien ezaugarri behagarriei erreparatzen dizkie: gorpuzkera, altuera edo sexua, adibidez. Honela, gorpuzkera sendoko pertsona batek bortxaketak edo giza-hilketak errazago burutuko ditu argal batek baino. Gizon argal batek berriz, errazago burutuko lituzke ongizatearekin erlazionaturiko delituak edo pasio-hilketak. Eskola honen oinarri sendoetako bat Medikuntzaren ekarpenetan oinarritzen zen ustez, hala ere, 90eko hamarkadaz geroztik tesi hauek baztertu egin dira, oinarri zientifikoan proba faltak baitituelako.

Chicagoko Eskola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Chicagoko Eskola hau Chicagoko Unibertsitateko soziologia sailean, XX. mendearen hasieran nagusitu zen pentsamendu soziologikoaren korronte bat da.

Departamentu honetako kideak “Ekologia sozialaren” erroak ikertzen zituzten hiriei atxikitu zitzaizkien eta ondorioztatu zuten pobrezia maila handiko auzoguneetan egitura sozialarekin eta bestelako instituzioekin (familia eta eskola, adibidez) apurtzeko joera zegoela. Honek emaitza moduan desegituraketa soziala ekarrarazi zuen, joera honek instituzioek giza-portaeretan zuten kontrola zailduz eta portaera desbideratua emateko probabilitateak handituz.

Beste ikerketa batzuek lotura psikologiko-sozialaren kontzeptua gehitu zioten aurreko ideia honi. Edwin Sutherlandek adibidez, baieztatu zuen kriminalek adin nagusiagoko arau-hausleetatik ikasten zutela, azken hauek esperientzia handiago baitzuten.[2]

Eskola honen testuinguruan landutako beste kontzeptu batzuk Robert Mertonen anomiaren teoria edo Shuterlandnen asosiazio diferentziala adibide batzuk dira. David Matza eta Sykes Gresham adituek subkulturaren teoriaren kontra egin zuten, esanez arau hausleak ez zirela gainontzeko gizakiengandik desberdinak.

Teoria Indibidualistak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aukera arrazionalaren teoria Cesare Beccariaren eskola klasiko utilitaristan oinarritzen da, hain zuzen ere Jeremy Benthamek ezagutaraztera eman zuen horretan. Beccaria eta Benthamen iritziz, zigorra, zehatza, bizkorra eta delituarekiko proportzionala bada, krimena ekiditeko tresna ona izan daiteke. Eta haratago, Beccariaren ustetan, zigorra, delitu bati erantzuteko legeak aurreikusi beharreko tresna da.

Aukera arrazionalaren teoria honek aldarrikatu egin du arau-hausleak, beste gainontzeko pertsonak bezala, kostu/irabazien arteko balorazio bat egiten dutela, ondorioz, delitu bat egin baino lehen, arriskuak ere kontuan hartuz.[3] Ikuspegi honetatik prebentzio neurriak ondorioz, kontra-motibazioan oinarritu beharko liratekeela aldarrikatzen zuten, adibidez, zigorrak gogorrago eginez. Teoria hauen beste aldarrikapen bat, segurtasuna, polizia edo segurtasun-pertsonen handitzean datza, izan ere, haien ustez delitugilea harrapatua izateko probabilitateak gehiago direla ikusten baditu nekezago burutuko du edozein delitu.[4] Honela prebentzio funtzioari oinarri teoriko bat eskaini zioten.

Kriminologia Kritikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marxismoaren hipotesi eta kontzeptuak gidalerro izanda, bere baitan desbideraketaren teoria materialista bat eraikitzen du kriminologia kritikoak. Hein handi batean eskola hau kriminologia garaikideko pentsamenduaren funtsa dela esan daiteke. Ikuspegi hau 1968. urtean finkatu zen Desbideraketaren Konferentzia Nazionala ospatzearen ondorioz. Orain kutsu makro-soziologikotik biopsikologikora eramaten du portaera desbideratua, hau da, egitura sozialaren fenomenotzat hartzen du portaera desbideratua. Modu honetan kriminologia klasikoaren paradigma etiologikotik haratago joan ziren.[5]

Kriminologia kritikoaren korronteen artean honako hauek nabarmendu daitezke: Errealismo ezkertia (kontrol penalaren murrizketaren alde egiten duena, delitugilearen birgizarteratzean alternatiba berriak bilatuz); Minimalismoa edo; Abolizionismoa (justizia penalaren sistemaren kontra, ordezkapen bat bilatzen duen korrontea da).

Krimen motak eta definizioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aipaturiko eskola positibista eta klasikoek delinkuentziari buruzko ikuspegian bat egiten dute alor batean: krimen bat, giza balore eta sinesmen basikoak urratzen dituen portaera bat da. Balore eta sinismen hauek gizarteak kontsentsuz ezarririko legeetan isladatzen dira. Hala ere, bi lege mota desberdindu daitezke: lege naturalak eta estatutuak.

  • Lege naturalak kultura askok partekatzen dituzten oinarrizko baloreetan oinarritzen dira. Minen aurka babesten ditu gizakiak (adibidez, hilketa, bortxaketa, erasoa) edo jabetza (lapurreta, ebasketa ) eta ohiko zuzenbide sistemen oinarria sortzen dute.
  • Legislaturek estatutuak bultzatzen dituzte eta gaur egungo tradizio kulturalen erreflexu dira. Lege batzuk arazoetara eraman gaitzaketela esan daiteke ordea, adibidez, iskanbila sortzen baita kalamuaren kontsumoa edo jokoetan apustuak egitea debekatzen dituzten legeetan. Kriminologia kritikoak adierazten du estatuaren eta herritarren arteko erlazioa ez dela kontsentsukoa kasu askotan. Zuzenbide Penala zinez ez da sinesmen eta desio publikoen errepresentazioa: goreneko klase baten interesean jarduten du. Honi kontra eginez Kriminologia liberalak, adierazi egiten du kontratu sozial bat dagoela estatu eta hiritarren artean.

Honen ondorioz, delituen definizioak leku batetik bestera desberdinak dira arau kulturalen eta tradizioen ondorioz. Desberdintasun honek ordea ez du ukatzen delituak klasifikatuak izateko aukera dutenik. Lepo urdineko delituak, krimen korporatiboak, krimen organizatuak, delitu politikoak, estatu krimenak edo lepo zuriko delituak honen adibide dira. Hala ere, teoria kriminologikoan mugimenduak izan dira pluralismo liberaletik, kulturalismotik eta postmodernismotik aldentzeko, terminologia unibertsalean mina eztabaidan sartuz “delitu” bezala ezagutzen dugun termino legala ordezkatzeko.

Portaera motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portaera soziala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bizikidetzaren baitan dauden arauak betetzen dituen norbanakoak duen portaera da, ez du kolektibitatea erasotzen eta ongizate komun batekin bat egiten du. Normalean portaera hau konglomerazio sozialaren ondorioa da. Giza erlazio gehienak arau hauen baitan gidatzen dira, normalean balore konkretu batzuk betetzea xede dituztelarik, adibidez: paresia, lana, familia, besteak beste.

Portaera asoziala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Izaera sozialik ez duen portaera da, bizikidetzaren arauekin ez baitu erlaziorik, ezta ongizate komun batekin. Aislamendu edo bakardadean betetzen da.

Portaera parasoziala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kontestu sozial baten barnean, konglomerazio sozialaren bidetik aldentzen da portaera hau jarraitzen duen gizabanakoak, gainontzekoen baloreak ez dira onartzen baina ez dira suntsitzen; ez du ongizate komuna betetzen, baina ez du hau erasotzen ezta. Ezin da aislatua izan eta portaera hau emateko gainontzekoen presentzia behar-beharrezkoa da.

Portaera antisoziala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bizikidetzaren baitan dauden arauak eta gizarte bateko marko juridikoan dauden legeak urratzean ematen da portaera hau, honela gatazka bat sortarazten da portaera eta ingurunearen artean. Azpimarratu beharra dago, kriminologian, portaera mota hau ikerketa multzo handi baten objektu dela besteekin konparatzen baldin badugu.

Ikerketa alorrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kriminologiaren baitan honelako ikerketa alorrekin aurkitu gaitezke:

-Kriminologia konparatiboa: kulturen inguruan delituen ereduei buruz antzekotasunak eta desberdintasunak identifikatzea helburu duen ikasketa da, gizarte fenomenoaren baitan kokatzen delarik. [6]

-Etxeko Indarkeria: “bizikidetza familiar edo antzerako baten barnean ematen den biolentzia da, hauetako kide baten eskutik gainontzeko kideen edo kide konkretu baten aurka.” [7]

-Biktimologia: norbanakoek delitu konkretu batzuen biktimak izateko kausak eta bizitza estilo konkretu batzuek biktima izateko ekar ditzaketen probabilitateak ikertzen dituen ikerketa prozesua. Honen baitan ere, disziplina anitzeko zientziak esku hartzen dute kriminologiarekin batera, adibidez, soziologia, psikologia edo zuzenbide penala.

-Nazioarteko Biktimen Inkestak: nazioarteko maila batean biktimizazio eta segurtasun sentsazioari buruz hiritarrek dituzten pertzepzioak batzen dituzten inkesta multzoak dira. Honen adibide "British Crime Survey" edo "International Crime Victim Survey" inkestak dira.

-Portaera desbideratua: desbideraketa soziala “sistema sozial edo modu dominante baten barneko espektatibak edo arauak urratzen duen portaerari deritzo, sistema honek jokabide honi kontrol berezi batekin erantzunez.” [8]

-Zuzenbidearen soziologia: zuzenbidearen eta gizartearen artean sortzen diren arazo, inplikazio eta helburuak ikertzen dituen adarra da.

-Gazte Delinkuentzia: adin txikikoek buruturiko delituei egiten die erreferentzia. Sistema juridiko gehienetan, portaera hauek tratatzerako orduan, organo judizialak erabiltzen dituzte ad hoc, adibidez gazteentzako auzitegiak.

-Penologia: eztabaidatua den zientzia penala da, modu orokorrean zigorrean eta delitugilearen tratamenduan zentratuz zigorren aplikazio eta betetzeaz arduratzen dena.

-Krimenaren prebentzioa: delitu desberdinen gainean aritzean lortu beharreko helburuetako bat da, hala ere, hasieratik kontsideratu beharra dago delitu haien murrizketa izango dela helburua, eta ez hauen desagerpena, hori utopikoa delako.

-Krimenaren estatistika: espetxe, polizia edo jurisdikzio penaleko erakundeetatik lortu daitekeen informazioa barnebiltzen da horrelako estatistiketan. Eurostatek adibidez, delikuentziari buruzko informazioa argitaratzen du. Kasu honetan kontuan hartu behar dugu "erregistraturiko delikuentziari" buruz mintzo garela eta ez "delitu errealei" buruz.

-Delituari beldurra: pertzepzio subjektibotik oinarritua, hiritarrek delituarekiko duten sentsazioetan eta egoera hauen kausetan oinarritzen den ikerketa alorra da.

Kriminologiaren irakaskuntza Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaur egun, Euskal Herriko Unibertsitatean (EHU) Kriminologia ikasketak egiteko aukera dago Donostiako kanpusean. Modu berean, Kriminologiaren Euskal Institutua (IVAC-KREI) Gipuzkoako hiriburuan kokatzen da eta unibertsitatean bertan Kriminologia Ikasten ekimenaren bidez ikasleek eginiko lan desberdinak kontsultatu daitezke.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Molina, Antonio García-Pablos de (1988). Manual de criminología: introducción y teorías de la criminalidad. Espasa-Calpe. ISBN 9788423965410.
  2. Shaw, Clifford R.; McKay, Henry D. (1942): Juvenil delincuency and urban Areas. A Study of Delincuency in Relation to Differential Characteristics of Local Communities in American Cities, 2ª ed. Revisada 1969, Chicago, University of Chicago Press.
  3. Cornish, Derek; Ronald V. Clarke (1986).The Reasoning Criminal. Springer-Verlag.ISBN 0-387-96272-7.
  4. Clarke, Ronald V. (1992). Situational Crime Prevention. Harrow and Heston.ISBN 1-881798-68-2.
  5. «La Criminología Crítica | eGov UFSC». www.egov.ufsc.br.
  6. Barak-Glantz, I.L., E.H. Johnson (1983). Comparative criminology. Sage.
  7. Mora Chamorro, Héctor (2008). Manual de protección a víctimas de violencia de género. Editorial Club Universitario. p. 90. ISBN 978-84-8454-696-2.
  8. Sabaté, J.Desviación y control en las sociedades avanzadas. Revista de Sociología (Universitat de Barcelona), 141-157.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]