Wilhelm von Humboldt

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Wilhelm von Humboldt
WilhelmvonHumboldt.jpg
ambassador of Germany to the United Kingdom Itzuli

Bizitza
Izen osoa Friedrich Wilhelm Christian Karl Ferdinand von Humboldt
Jaiotza Potsdam1767ko ekainaren  22a
Herrialdea  Alemania
Heriotza Berlin1835eko apirilaren  8a (67 urte)
Hobiratze lekua Tegelko jauregia
Familia
Aita Alexander Georg von Humboldt
Ama Marie-Elisabeth von Humboldt
Ezkontidea(k) Caroline von Humboldt
Seme-alabak
Anai-arrebak
Hezkuntza
Heziketa Alma Mater Viadrina Itzuli
Göttingengo Unibertsitatea
Viadrina European University Itzuli
Hizkuntzak frantsesa
latina
antzinako greziera
alemana
Jarduerak
Jarduerak hizkuntzalaria, diplomazialaria, antropologoa, irakaslea, politikaria, filosofoa, idazlea eta historialaria
Lantokia(k) Frankfurt Oder
Enplegatzailea(k) Berlingo Humboldt Unibertsitatea
Jasotako sariak
Kidetza Prusiako Zientzien Akademia
Academy of Useful Science Itzuli
Alemaniar Arkeologia Institutua
Zientzien Bavariar Akademia
San Petersburgoko Zientzien Akademia
Hungariako Zientzien Akademia
Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia
Zientzien Errusiar Akademia
American Antiquarian Society Itzuli
Mugimendua German new humanisma Itzuli
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioa Luteranismoa
Wilhelm von Humboldten estatua, Berlingo Humboldt Unibertsitatean.

Wilhelm von Humboldt edo jaiotzez Friedrich Wilhelm Christian Carl Ferdinand (Potsdam, 1767ko ekainaren 22a – Tegel, 1835eko apirilaren 8a) hizkuntzalari, filosofo, diplomatiko eta noble prusiarra izan zen. Besteak beste, bere herrialdeko hezkuntza sistema diseinatu zuen, eta Humboldt-Universität izeneko Berlingo unibertsitatea sortu zuen[1] 1810ean. Alexander von Humboldt anaia gaztea zientzialari eta naturalista ospetsua izan zen. Euskara zientziaren ikuspegitik aztertzen lehenengoetarikoa izan zen.[2]

« Bere garaian aitzindaria izan zela esan daiteke, euskara eta euskal kultura berak sartu baitzituen zientzian. Bultzada handia eman zien, eta berak sortutako eraginagatik hasi ziren zientzilariak euskara ikertzen. »
Jose Antonio Arana Martija[2]

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Familia ahaldun batean jaio zen, Wilhem. Bere aitaren partez, Pomeraniako familia burgesa zuten. Bere aitona, prusiako armadan ofiziala izan zen eta merito militarrengatik eta berak ezkatuta 1738an noble bilakatu zen. Bere semea, Alexander Georg ( Wilhemen aita) armadan egon zen, baita ere. Bera, Elisabeth von Holwede alargunarekin ezkondu zen 1766. urtean, eta Tegel jauregia eskuratu zuen, horrela.

Tegelen (Prusia) jaio zen. Gurasoek pertsona ospetsuen eskuetan utzi zituzten bere semeen irakaskuntza. Alexander von Humboldt zientifiko naturalista ospetsuaren anaia zen. Biek irakaskutza horien abantaila izan zuten eta jakitun garrantzitsuak bilakatu ziren. Wilhelm von Humboldt bere garaiko maila intelektual handienetako pertsonaia izan zen, eta haren ikerlanak oraindik ere ezinbesteko erreferentzia dira hainbat arlo zientifikotan, hizkuntzalaritzan, esaterako. Hala nola, Makroekonomia, estatistika eta filosofia ikasi zuten uniertsitatera joateko ikasketetan. Neguan Berlinen ikasten zuten eta udan, berriz, Tegelen. Irakasleetako bat Gottlieb Johann Christian Kunth izan zen. Bera Humboldt familiaren aldamenean pasa zuen bere bizitza osoan eta familiaren panteoian sartu zuten 1829ean zendu egin zenean.

Hamahiru urterekin Wilhelm grekera, latina eta frantsezeras ederki egiten zuen eta literatura horretako autore famatuenak ezagutzen zituen. Ikasteko zuen ahalmenak helduak ikaratu zituen. Markus Herz, sendagilearen etxea bizitatu zuten bi anaiek, filosofia eta fisika klaseak ere ematen baitzuen. Bertan, Wilhelm Henriette Herz ezagutu zuen eta maitemindu egin zen. Geroago Caroline von Dacheröden ezagutu egin zuen eta hura bere emaztea bilakatu zen.

Amak gobernuan lan egiteko adin jakitea nahi zuen horregatik izan zuten irakaskuntza hori. Ideia berak abokatua izatea zen eta bere anaia, Alexander, ekonomia ikasketak burutuko zituen. Biek Fráncfort der Oderko univertsitatean hasi ziren, baina, Wilhelm utzi egin zuen lehenengo hilabeteetan eta 1788ko udaberrian Gotingako unibertsitatean matrikula egin zuen.

Gotingako unibertsitatean bere nahiak jarraitu zituen. Bertan filosofia, historia eta antzinako hizkuntzak ikasi zituen. Irakasle handiekin ikasi zuen, hala nola, Georg Christoph Lichtenberg eta Christian Gottlob Heyne. Urte honetan ezagutu zuen Caroline von Dacheröden. Bion arteko eskutitzak familien eredu bilakatu zituen alemaniako burgesiarentzat XIX eta XX. mendeetan.

1788 urte amaieran Gotinganetik Rin aldera bidai bat hasi zuen, Friedrich Heinrich Jacobiekin. Bidai honetan Georg Forster (munduari buelta emandakoa) ezagutu zuen. 1789ko udan Parisera joan zen Iraultza Frantsera ezagutuz.Gabonak Weimaren pasa zituen bere neskarekin eta Friedrich Schiller eta Johann Wolfgang von Goethe ezagutu zituen han.

1790ean, ikasketak burutu ostean gobernuarentzat lanean hasi zen.1791ko Ekainaren 29an ezkondu zen eta Turingian zegoen Dacheröden etxean bizitzera joan ziren. Biek grekera kultura, artea eta filosofia landu zuten eta Halleko hantzineko hizkuntzen filologoarekin (Friedrich August Wolf) eskutitzak partekatu zituzten.

1794ean Jenara joan zen bizitzera familiarekin, Schiller lan egiten ari zen hirira. Lehenik Schillerekin eta gero Goetherekin harreman estuak izan zituen eta bien lanetan eragina izan zuen. Bere eragina Schillerren Wallenstein-ean etaGoethen Herrmann und Dorothean antzematen da.

Ama (Elisabeth von Humboldt) hil egin zenean(1797) dirua anaiei pasa zen eta Schillerekin zuten harremana amaitu egin zen. Wilhelmek Tegeleko jauregiaz kargu egin zen eta Alexander Ameriketara bidai zientifiko bat egiteko erabili zuen dirua.

Wilhelm bere familiarekin Parisera bizitzera joan zen eta hango pertsonaia garratzitsuak ezagutu zituen David margolari iraultzailea, Abate Sieyés edo Madame de Staël adibidez. Handik abiatu zen gurera etorri zenean.

Hizkuntzalaria, poeta, literatur kritikoa eta politikoa izaki, orduko kulturaren gizon sonatuenekin harremanak izan zituen, hala nola Goethe edo Schillerrekin, eta Euskal Herrian, Mogel, Astarloa edo Prestamerorekin.

1799an Euskal Herria lehen aldiz zeharkatu zuen, Madrilera bidean. 1801ean lehen bidaian sortarazitako jakin mina ase ahal izan zuen, eta gure herrian zehar hara eta hona ibili zen hizkuntzaz, kulturaz, paisaiaz, ohiturez, erakundeez ohar ugari hartuta. Haien ondorioz idatzi zuen hizkuntza askotara itzulitako "Euskaldunak".

1802an Vatikanora joan zen Prusiaren ordezko bezela. Ez zuen lan ezkerga askorik izan eta Erromako jende boteretsuekin erlazio onak mantentzera aritu zen gehienbat. 1804an Goetheri idatzitako eskutitza da honen lekuko. 1805eko udan bere anaia ameriketatik heldu zen eta bi anaiak hiru hilabete elkarrekin pasa zituzten Erroman.

Frantsezak Jena eta Auersted hiriak hartu zituztenean, Prusia mendean hartu zuten. Berlin hiria 1806an hartu zuten , baina hau guztia Humboldt Erroman zegoela gertatu zen. Nahiz eta berari ez zitzaion ezer gertatu, oso txartu hartu zituen bere herrialdetik ailegatzen ziren berriak. Udazkenean eskutiz hau (zati bat da) idatsi zion Karl August Kanpo Ministroari:

"Ich war niemals ehrgeizig oder interessiert und zufrieden mit dem Posten in dem Lande, das ich bewohne und das ich liebe und habe weder gesucht noch gewünscht, in eine andere Lage zu kommen, aber jetzt ist es mir peinlich, hier müßig zu sein und nichts für das bedrängte Vaterland tun zu können"

Ez naiz inoiz berekoia izan eta beti egon naiz gustura euki dudan postuarekin maite dudan herrialde honetan, ez dut inoiz beste posturik nahi izan edo bilatu, baina orain tristura sentitzen dut hemen ezer egin gabe egon behar izateak, maite dudan herrialdearentzat ezer egin ahal dudala.

Erroman pasa zituen urte hauetan gertakari historiko ugari pasa ziren Prusian baina bera zalbu zegoen Erroman. Tegel jauregia ustu egin zuten lapurrek eta 1808ean bueltatu egin zen. Bueltatu zenean irakaskuntza saila eman zion gobernuak. Lehenengo momentuan onartzeko edo deusesteko zalantzekin egon zen ministroaren menpe egon behar zuelako eta egin nahi zituen aldaketak egiteko askasuna eukiko ez zuen beldurrarekin. Onartu eta erreforma handiak egin zituen. Bere ideietako bat Unibertsitateak Estatuaren kontrolatik aparte egon behar zuela zen. Etapa honetan Caroline Erroman egon zen 1810ra arte. Urte horretan, Vienara bizitzera joan zen bere senarrarekin batera.

1810ean Prusiako hezkuntza ministroa zela, Berlingo Unibertsitatea sortarazi zuen. 1815ean diplomatiko bezala, maila handieneko lanak egin zituen; haren ardura politikoek Europan zehar eraman zuten. Prusiako ordezkari gisa parte hartu zuen Napoleon menperatu ondorengo Europan absolutismoaren Errestaurazioa ekarri zuen Vienako Kongresuan.

1816ean, Franckfurt del Mainera bidali zuten urte batez, eta gero Londonera. 1819ean, ministro izatea lortu zuen. Karlsbad dekretuak sinatu ziren urte horretan. Dekretu hauek liberalen kontra joaten ziren unibertsitateetan eta gatazka ugari egin ziren momentu horietan irakaskuntzan. Karlsbad dekretuak Austria eta Prusiaren artean sinatu ziren. Momentu horretan bi alderdi zeuden, nor baino nor. Alde batean Humboldt eta bestean aldiz, Hardenberg. Naiz eta Whilemek lagun batzuk bildu zituen bere kausarako, azkenean galdu egin zuen norgeiagoka. Urte hartako azken egunean, kargutik bota egin zuten irakaskuntzan egiten ari ziren aldaketen kontra joateagatik.

1820an politika utzi eta hizkuntzalaritzari guztiz eman zitzaion. Lehenetarikoa izan zen hizkuntzalaritza konparatuan; berrehun bat hizkuntza ezagutzera iritsi zen, haien artean euskara, bere kuttunenetakoa[3].

Karl Friedrich Schinkel arkitektoak Tegel jauregia eraberritu zuen eta hara bizitzera joan zen. Luze iraun zuen eraberritasun lanak. 1824ko urrian bukatu baitziren. Estreinaldian, Prusiako printzea egon zen jauregian.

Biek Altes Museuma egin zuten geroago, arkitektoak eraikina eginez eta Humboldtek arte lanak aukeratzen.

1829ean Caroline hil egin zen eta bera zaharkitu egin zen badirudi Parkinson gaixotasunaren sintomekin zegoela. Hala eta guztiz ere, bere bizimoduarekin jarraitu egin zuen eta egunero soneto bat asmatzen zuen.

1830ean erregeak zenbait kondekorazio eman zizkion berari eta gainera estatuko contseiluan egoteko eskatu egin zion.

1835ean zendu zen. Bere familiak Tegel jauregia mantendu egin du eta bertan museoa ere badago. 2006an errestaurazio bat egin zen jauregian eta lorategietan.

Ilargiko Humbolt kraterra bere omenez izendatu zuten. Krater ikaragarri handia da; 207 km diametroduna eta 5160 m zakonera dituena.

Humboldt eta foruak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

« Zer harreman eduki behar du monarkia espainiarrak (Frantziako errepublikaren kasuan euskal barrutiek ez dute halako garrantzirik) euskal nazioarekin, euskal lurraldeko indarra eta jarduera Eepainiarrentzat ahalik eta probetxugarrienak izan daitezen? (...) Bigarren galderak interes praktiko handiagoa du, areago gaurko egunean ohiko gauza denean herri desberdinak Estatu bakar batera biltzea. Baina argi eta garbi aitortu beharra dago orain arte beti eman zaiola garrantzi handiagoa desberdintasunetatik etorritako arazoak saihesteari, berezitasunak dakartzaten alde onak baliatzeari baino. »
Wilhelm von Humboldt

Euskalaria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntzalaritzaren arloan, bere lanik garrantzitsuenak euskara aztertzen zituenekoak izan ziren hain zuzen ere. 1799an etorri zen lehenengo aldiz Euskal Herrira. Bidai hau bere emaztea, bi semeekin eta bere laguna zen Gropius margolariarekin egin zuen. Bidai honek inpresio sakona eragin zion. 1800 urteko apirilean bukatu zuen bidai luze eta interesgarri hau. Urte bat geroago itzuli egin zen, 1801eko apirilean, hain zuzen ere. Bidai honetan Bizkaia osoa ezagutu zuen herriz herri eta kostalde osoa, ondo ezagutuz. Bidaia hau, Guillermo Bokelmann bere lagunarekin egin zuen eta José Joaquín de Landazuri, Axular, Antonio Moret, Bourgoing, Dillon eta Arnaud Oihenarten lanak irakurri zituen. Juan Antonio Moguel linguista, Pablo Pedro Astarloa, Larralde eta Garat abeslariak ezagutu egin zituen.

Egin zituen bidaia hauetan Juan Antonio Mogel eta Pablo Pedro Astarloa ezagutu zituen, besteak beste, eta lurraldea nolabait idealizatu zuen. Hizkuntzari dagokionez ere perfektotzat goraipatu zuen, Europako mintzairarik zaharrenen artean hartuz. Haren ikerketak euskoiberismoa sustatu zuen.

Humboldten lanen artean, nabarmentzekoak dira Berichtigungen und Zusaetze zu Adelungs Mithridates über die kantabrische oder baskische Sprache edo "Adelung-en Mithridates-i zuzenketak eta osaketak kantauriar edo euskal hizkuntzari buruz" (Berlin, 1817) eta Prüfung der Untersuchungen über die Urbewohnner Hispaniens vermittelst der Vaskischen Sprache edo "Hispaniako jatorrizko biztanleen ikerketaren azterketa euskal hizkuntzaren bidez" (Berlin, 1821).

Bere garaian, Humboldtek euskara laster desagertuko zela iragarri zuen. Horretan ez zuen asmatu, eta euskoiberismoaren alde egitean ere ez; baina euskal hizkuntzalaritzari sekulako bultzada eman zion, Euskal Herrian eta Alemanian. Humboldten lana oinarri izango zuten euskararen azterketa zientzatzat (eta ez asmakizunen bildumatzat) hartuko zutenek.

Lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Sokrates und Platon über die Gottheit (Sokrates eta Platon jaungoikotzari buruz), 1787‒1790
  • Ideen zu einem Versuch, die Gränzen der Wirksamkeit des Staates zu bestimmen (Estatuaren boterea murrizteko ideak, 1791-1792 (lehenengoz argitaratua bera hil eta gero, 1851ean).
  • Über den Geschlechtsunterschied (Sexuen ezberdintasunei buruz), 1794
  • Über männliche und weibliche Form (Har eta hemeen formei buruz), 1795
  • Plan einer vergleichenden Anthropologie (Antropologia konparatibarako plana), 1797
  • Das achtzehnte Jahrhundert (XVIII. mendea), 1797
  • Ästhetische Versuche I.: Über Goethe's Hermann und Dorothea (Estetika ikaskuntzak I: Goethen Hermann eta Dorotheari buruz), 1799
  • Latium und Hellas (Lacio eta Hellas), 1806
  • Geschichte des Verfalls und Untergangs der griechischen Freistaaten (Estatu greko azkeen galerak), 1807‒1808
  • Pindars "Olympische Oden" ( Píndaroren oda olinpikoak, grekerazko itzulpena), 1816
  • Aischylos’ „Agamemnon“ (Esquiloren Agamenón , grekerazko itzulpena), 1816
  • Berichtigungen und Zusaetze zu Adelungs Mithridates über die kantabrische oder baskische Sprache (Adelungen Mithridatesaren zuzenketak eta luzapenak hizkuntz kantabrikoa edo euskerari buruz), 1817.
  • Über das vergleichende Sprachstudium in Beziehung auf die verschiedenen Epochen der Sprachentwicklung (Linguistika konparatibari buruz linguistikaren garai ezberdinetan konparatuz), 1820
  • Über die Aufgabe des Geschichtsschreibers (Historien idazlearen helburuari buruz), 1821
  • Prüfung der Untersuchungen über die Urbewohner Hispaniens vermittelst der Baskischen Sprache (Hispaniaren azken biztenleen azterketaren ausnarketa euskeraren bitartez), 1821
  • Über die Entstehung der grammatischen Formen und ihren Einfluss auf die Ideenentwicklung (Forma gramatikalen agerrerareni buruz eta ideien sorreran eduki duen garrantzia), 1822
  • Über die Buchstabenschrift und ihren Zusammenhang mit dem Sprachbau (Idazkera alfabetikoari buruz eta hizkuntzaren bilakaerarekin duen harremena), 1824
  • Bhagavad-Gitá (Bhagavad-Gita), 1826
  • Über die unter den Namen Bhagavad-Gitá bekannte Episode des Maha Bharata (Maha Bharataren atalari buruz, Bhagavad-Gita izenaz ezaguna dena), 1826
  • Über den Dualis (Dualari buruz), 1827
  • Über die Sprache der Südseeinseln (Hegoaldeko itsasoen irlen hizkuntzari buruz), 1828
  • Über die Verwandschaft der Orisadverbien mit dem Pronomen in einigen Sprachen (Oris adberbioen antzekotasunari buruz izkuntz batzuen pronombreekiko), 1830
  • Über Schiller und den Gang seiner Geistesentwicklung (Schilleri buruz eta bere jakituriaren desagerpenari buruz), 1830
  • Rezension von Goethes Zweitem römischem Aufenthalt (Goethek Erroman bigarren egonaldian izandako galera), 1830
  • Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaus und seinen Einfluss auf die geistige Entwicklung des Menschengeschlechts (gizakion hizkuntzarn estrukturen ezberdintasuanei buruz eta bere eragina gizakion eraldaketa intelektulena izandako eragina), 1836
  • Über die Kawisprache auf der Insel Java (Kawi hizkuntzari buruz Javako irlan), 1836 - 1840
  • Gesammelte Schriften (Idazmen bilduak), Preußischen Akademie der Wissenschaftenren edizioa, Albert Leitzmann, Berlin 1903-1936, berriz imprimatua 1968ean
  • Werke in fünf Bänden (Bost tomotako Lana), edizio luzatua, Darmstadt 2002
  • Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues und ihren Einfluß auf die geistige Entwicklung des Menschengeschlechts (Gizakion hizkuntzaren estrukturen ezberdintazunei buruz eta bere eragina gizakion eraldaketa intelektulena izandako eragina), Paderborn 1998
  • Über die Sprache. Reden vor der Akademie (Hizkuntzari buruz. Academiaren diskurtsoak), Tübingen 1994
  • Bildung und Sprache (Hizkuntza eta hezkuntza), 5. edizioa zuzendua, Paderborn 1997
  • Ideen zu einem Versuch, die Grenzen der Wirksamkeit des Staats zu bestimmen (Estatuaren boterea murrizteko proiektua egiteko ideiak), Stuttgart 1986

Esaldi ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Gobernurik onena beharrezkoa ez dena bilakatzen dena da.
  • Ikaragarria da arimak gorputzan eragiten duen indarra.
  • Nor bere buruaren nagusi denak, bere jomuga bera baino garrantzitsuagoa da.
  • Hizkuntzak herrien arimen kanpo manifestazioak dira.
  • Benetako gozotasuna, bururen eta gorputzaren ariketengatik dator; biek daude beti lotuta.
  • Euskera formazio perfektuenetako hizkuntza da, hitzen estruktura, bere laburtasunagatik eta expresioek duten indarrarengatik.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Wilhelm von Humboldt Aldatu lotura Wikidatan
Wikiesanetan badira aipuak, gai hau dutenak: Wilhelm von Humboldt