Pierre de Fermat

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Pierre de Fermat
Pierre de Fermat.jpg
Bizitza
Jaiotza Beaumont-de-Lomagne1601
Herrialdea  Frantzia
Heriotza Castres1665eko urtarrilaren 12a (63 urte)
Hezkuntza
Heziketa Tolosako Unibertsitatea
University of Orléans
(1623 -
Hezkuntza-maila Bachelor of Lawsa
Hizkuntzak latina
frantsesa
Jarduerak
Jarduerak matematikaria, epailea eta abokatua
Enplegatzailea(k) Parlement of Toulouse  (1638ko urtarrilak 16 -
Influentziak Diofanto Alexandriakoa, Girolamo Cardano eta François Viète
Fermat monumentua, Beaumont-de-Lomagne.

Pierre de Fermat (Beaumont-de-Lomagne, Tarn eta Garona, 1601 - Castres, Tarn, 1665eko urtarrilaren 12a) frantziar legelari eta matematikaria izan zen. XVII. mendeko matematikaririk nagusietakoa izan zen, haren lana oso garrantzitsua izan baitzen kalkulu modernoan eta geometria analitikoan

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pierre de Fermat 1601. urtean jaio zen Beaumont-de-Lomagnen, gaurko Tarn eta Garona departamentuan kokatuta dagoen herri gaskoian. Familia aberatseko semea zen, aita merkataria baitzuen, eta Legeak ikasi zituen Tolosa, Bordele eta Orleansko unibertsitateetan. 1631. urtetik aurrera, Tolosako Parlamentuan lan egin zuen, eta abokatu aritu zen Frantziako hegoaldean.

XVII. mendeko matematikaren gailurrean egon zen, zientzia horretara erabat inoiz dedikatu ez bazen ere. Izan ere, garai hartako unibertsitateen egitura gaurkoaren alboan oso bestelakoa zen, eta zientzilari ez profesionalengandik etorri zen askotan zientzien aurrerapena. Bordelen egon zen bitartean ekin zion, antza denez, François Viète matematikariaren lana estudiatzeari, eta honen idazkera sinbolikoak zekarren erraztasunaz baliatu zen bere lanetan.[1]

Matematikaren arlo guztietan ikus daitezke Fermaten ekarpenak; azalpen laburren zale izaki, aurkikuntza batetik bestera igaro zen azalpen osoak egin gabe, emaitzak besterik eskaintzen ez zituela. Geometria analitikoaren hastapenak eman zituen Descartesen garai berean; analisian maximo eta minimoak kalkulatzeko eta koadraturak egiteko metodoak proposatu zituen, nahiz eta laster Newton eta Leibnizen kalkulu infinitesimalak ilunduta utzi; zenbakien teoria berarekin sortu zen alor independente gisa, esaten denez;[1] eta probabilitateen kalkulua aurkitu zuen, Blaise Pascalekin batera. Azkenik, aipatzekoa da bere izena daraman Fermaten printzipioa, gerora, zenbait aldaketa gaineratuz, mekanikako printzipio nagusietako bat bilakatu zena.

Castresen hil zen 1655ean. Semeak argitaratu zituen haren lan nagusiak 1679. urtean Varia opera mathematica liburuan. Bertan, gaur egungo matematiketan aztergai diren zenbait teorema eta printzipio adierazten dira.

Lan matematikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Fermaten kiribila, Espiral parabolikoa ere deitua, kurba bat da, ekuazio honi erantzuten diona:
  • Zenbaki lagunak bi zenbaki oso dira, a eta b, zeinetan a b-ren zatitzaile propioen batura den, eta b a-ren zatitzaile propioena. 1636an, Fermatek berraurkitu zuen 17.296 eta 18.416 zenbaki lagunak direla.
  • Fermaten azken teorema matematikaren historiako teorema ospetsuenetako bat da. Zenbaki osoen arteko erlazio soil bat adierazten du: n 2 baino handiagoa denean, ez daude hiru zenbaki oso positibo, x, y eta z, ekuazioa betetzen dutenak. Fermatek 1637an planteatu zuen problema, baina ez zuen frogapena eman. Orduz geroztik, matematikari asko saiatu ziren teorema ebazten, baina alferrik izan ziren ahalegin guztiak, harik eta 1994an Andrew Wilesek ebatzi zuen arte.[2]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Duoandikoetxea Zuazo, Javier, Fermat-en azken teoremaren inguruan, elhuyar zientzia eta teknologia, CC-BY-SA 3.0 lizentzia, aldizkaria.elhuyar.eus, http://aldizkaria.elhuyar.eus/erreportajeak/fermat-en-azken-teoremaren-inguruan/. Noiz kontsultatua: 2018-3-5 .
  2.   Agirre Ruiz de Arkaute, Aitziber, Andrew J. Wiles matematikariak 2016ko Abel Saria jaso du Norvegian, elhuyar zientzia eta teknologia, CC-BY-SA 3.0 lizentzia, aldizkaria.elhuyar.eus, http://aldizkaria.elhuyar.eus/albisteak/andrew-j-wiles-matematikariak-2016ko-abel-saria-ja/. Noiz kontsultatua: 2018-3-7 .

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Pierre de Fermat Aldatu lotura Wikidatan