Altza

Altza
Donostia
Herrialdea Probintzia	Euskal Herria Gipuzkoa
Biztanleria	21.482
Altza Altza Altza
Koordenatuak:	43.31389°N 1.93472°W / 43.31389; -1.93472

Altza Donostiako auzorik ekialdekoena da gaur egun, baina ez du inoiz galdu bere herri izaera.

Gaur egungo Donostian Altzak duen itxura eta herri zenekoa ez dira inola ere berdinak. Altzako muga historikoek gaur egun Donostiako auzotzat ditugun Bidebieta, Martutene (Sarrueta), Intxaurrondo eta Uliako bertako zati bat ere biltzen zituzten.

Altzaren lehen aipamena agiri historikoetan 1141. urtekoa da eta bertan herri gisa ageri da. Egun, Donostiako auzoa da, 1940az geroztik, baina autonomia osoa izan du bere historiako bi epetan. Horietako lehena 1821etik 1823a bitarte doan denbora tarte laburra da. Bigarrena, luzeagoa, 1879tik 1940ra (1910etik hiribildu izendapenarekin, gainera).

1390ean altzatarrek eliza eraikitzeko baimena eskatu zioten Iruñeko apezpikuari eta San Martziali eskainitako parrokia sortu zuten. 1940az ondorengo bilakaerak eraikuntzen eta biztanleen masifikazioa izan du oinarri. 1960ko eta 1970eko hamarkadetan Espainiatik lanera etorritako jende uholdearen bizitoki bilakatu zen Altza, eta gaur egun ia 25.000 biztanle ditu, antzinako Altzako udalerriaren barneko beste auzoak zenbatu gabe. Gaur egun, Altza osatzen dituen zonaldeak Alde Zaharra, Auditz-Akular, Bista eder, Erroteta, Garbera, Harria, Herrera, Jolastokieta, Larratxo, Lauaizeta, Molinao, Nerekan, Oleta, Santa Barbara eta Txingurri dira.

Historia

1141. urtekoa da ‘Alça’ren lehenengo aipua, Nafarroako Errege Gartzia Berrezarleak emandako agiri batean agertua. 1178an, Altza ageri da Iruñeko elizbarrutiak Donostialdean dituen eremuen artean. 1390ean, San Martzial eliza eraiki zen. 1397an, Gipuzkoako Batzarrak, Getarian bilduta, Altza aipatzen du bere Ordenantza Koadernoan.

Erdi Arotik aurrera, Altza nabarmenagoa bilakatu da, hala Donostialdean nola Gipuzkoako historian. Lurralde osoan behin eta berriro aipatuko dira Altzako jarduera ekonomikoa (sagardoa, merkataritza abeltzaintza...), erlijiosoa (istilutsua maiz), eta izen altzatarrak (Arzak, Aduriz, Txipres, Berra, Miraballes; Garbera, Kasares, Sius...).

Heraldika

XIV. mendean azaltzen zaizkigu Altzako oinetxeak sortuko dituzten abizenak: Arriaga, Artzak, Arnaobidao, Berra, Casares, Casanao, Larrerdi, Sius, Merkader, Carbuera (edo Garbera), Larratxao, Parada, Miraballes, Aduritz, Estibaos, Txipres eta Zapirain. Abizen horietako askok gaskoi jatorria dute, Altzako aurreneko biztanleen jatorriaren adierazgarri (Artzak, Arnaobidao, Casanao, Carbuera, Aduritz, Estibaos).

Aipatu abizenetako batzuk gaur egun galduak dira, baina garai batean Donostiako eta Gipuzkoako dokumentazioan behin eta berriro azaltzen ziren (Arnaobidao, Casanao, Sius edo Estibaos). Besteak, egun Euskal Herrian oso zabalduta daude (Arriaga, Artzak, Berra, Aduritz, Casares edo Zapirain). XVI. mendetik aurrera, horietako batzuk armarri heraldikoak hartzen hasi ziren.

Arnaobidao	Arriaga	Arzak	Berra	Casares	Larratxo	Miravalles	Parada

Altzako armarria

Altzako armarriak zuhaitz bat irudikatzen du.

Altzako armarria

Biztanleriaren bilakaera

Biztanleriaren bilakaera

1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1975	1981	1986
2.103	2.683	4.005	5.425	7.224	8.857	16.413	32.531	38.718	42.765	44.384

Honako hau da egitura demografikoa (1996ko Donostiako Biztanleen Udal Erroldaren Ustiaketa) sexuaren eta adinaren araberako osaketa:

Altzagaina eta Larratxo

Adin tartea	Biztanleriaren %	Emakumezkoak	Gizonezkoak
0-14 urte	13'2%	1.331	1.445
15-29 urte	27'5%	2.829	2.986
30-44 urte	23'6%	2.739	2.447
45-59 urte	11'5%	2.013	2.112
60-74 urte	11'9%	1.338	1.133
>75 urte	4'2%	571	290

Herrera

Adin tartea	Biztanleriaren %	Emakumezkoak	Gizonezkoak
0-14 urte	10%	86	94
15-29 urte	23'7%	206	226
30-44 urte	21'5%	214	177
45-59 urte	17'8%	170	152
60-74 urte	19'7%	202	157
>75 urte	7'3%	82	51

Hauek dira Altzagaina, Larratxo eta Herrera auzoetako biztanleen jaiolekuak

Altzagaina, Larratxo eta Herrera auzoetako biztanleen jaiolekuak

Jatorria	Biztanleak	%
Donostia	12.622	57'3
Donostialdea	886	5'4
Gipuzkoa	701	4'5
Araba	113	0'4
Nafarroa	649	3'4
Bizkaia	232	1'6
Estatu espainola	7.291	25'5
Atzerria	429	1'8

Merkataritza

1997an Altza eta Intxaurrondo auzoen artean Garbera dendagunea ireki zen.

Ezkerretik eskuinera: Larratxo, Auditz-Akularreko gunea, autobia eta Lau Haizetako parkearen hasiera.

Parkeak

• Harriako parkea
• Larratxo parkea

Altzatar ospetsuak

• Txirrita (1860-1936), bertsolaria. Hernanin jaioa baina Altzan bizi izandakoa.
• Mariano Iurrita (1904-1976), futbolaria.
• Jose Maria Etxeberria Larrarte, Etxeberria II.a (1926-), erremontista.
• Iñaki Alkiza (1933-), Errealeko presidente ohia.
• Joan Mari Arzak (1942-), sukaldaria.
• Joan Mari Irigoien (1948-), idazlea.
• Bittor Alkiza (1970-), futbolaria.
• Juantxo Koka (1973-), esku huskako pilotaria.

Kanpo loturak

• (Gaztelaniaz) AltzaTv internet telebista
• (Euskaraz) Altzako Historia Mintegia
• (Euskaraz) "Altzan eta euskaraz" - BizarraIn Kultur Taldearen bloga
• Altzako euskararen egoerari buruzko artikulua Argia astekarian (2008-12-07)
• Altzaren kokapen geografikoa