Landare

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Landareak
Sailkapen zientifikoa e
Domeinua: Eukaryota
Erreinua: Plantae
Haeckel, 1866
Filumak

Landareak Plantae erreinuko izaki bizidunak dira. Gaur egun 300.000 espezie baino gehiago kontabilizatzen dira. Landareen artean zuhaitzak, belarrak eta zuhaixkak daude.

Aristotelesek eginiko sailkapen sisteman landareak animaliak ez ziren izaki bizidun guztiak ziren, hau da, mugimendurik ez zutenak edo organo sentsorialik ez zutenak. Linnaeusen nomenklatura sisteman Vegetabilia Erreinua osatzen zuten, geroago Plantae gisa ezagutuko zena. Orokorrean landaretzat hartu ohi diren hainbat izaki bizidun azkeneko urteetan bertatik atera ditugu, adibidez onddoak eta hainbat alga talde. Gainera landareak taxonomiaren kontzeptuetatik at geratu ohi dira askotan eta horregatik zailak izaten dira definitzen eta sailkatzen.

Botanika da landareak aztertzen dituen zientzia.

Lorea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Landare angiospermoen eta gimnospermoen ugaltze organoa lorea da. Loreek bi atal dituzte: ugaltze atalak eta babes atalak

  • Loreen ugaltze atalak estamineak eta ginezeoa dira.
  • Loreen babes atalak, berriz, petaloak eta sepaloak dira. Petaloen korola osatzen dute, eta sepaloek kaliza.

Ginezeoaren barruan obuluak egoten dira. Obuluak, estamineek sortutako polenarekin harremanetan jarritakoan, aldatu egiten dira eta hazi bihurtu. Fruituak loreetatik sortzen dira.

Elikadura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lore baten bizitzako etapak ilustratzen dituen animazioa

Izaki autotrofoak dira, beraz, beraien elikagaiak sortzen dituzte. Horretarako pauso hauek betetzen dituzte:

Lurzorutik ur eta gaztzak hartu

Landareek ura xurgatzen dute sustraietatik, eta ur orretan gatz mineralak egoten dira. Nahaste horri izerdi landugabea deitzen zaio.

Zurtoinatik izerdi landugabea hostoetara eraman

Izerdi landugabea gora igotzen da zurtoinetatik, gero, goraka jarraitzen du, hodi eroaleetan zehar kapilaritate bidez.

Hostoetan izerdi landugabea aldatu

Hostoetako kloroplastoetan fotosintesi bidez ATP molekulan pilatzen da energia, eta ondoren oinarrizko molekula hori landareak elikadurarako beharrezko dituen gainerako molekuletan eraldatzen da.

Izerdi landugabea landare osoan hedatu

Izerdi landuak egiten duten elikagaiak landare osoan hedatzen da, eta horrela landareen zelula guztietara iristen dira.

Landareen Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zuhaitz bat

Landareek multzo askotan banatzen dira:

Garrantzia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hostoak eta fruituak
Goroldioa

Fotosintesia eta karbonoaren finkapena landareen eginkizun garrantzitsuak dira eta algek egindakoarekin batera ekosistemaren energia eta materia organikoaren ekoizpenaren oinarri dira. Prozesu hauen ondorioz erradikaldi aldatu da Lurreko atmosfera, proportzionalki oxigeno kantitate erraldoi bat dutena. Animalia eta bestelako izaki bizidun gehienak aerobikoak dira eta beraz oxigenoan bizi dira.

Gizakion elikaduraren parte garrantzi bat zerealek egiten dute. Gizakiok era berean fruituak, barazkiak, belarrak eta espeziak. Hainbat landare baskularrek zura sortzen du, eraikuntzan oso erabilia dena. Gainera lehen mailako negozioa da lore salmenta.

Hazkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Landareen hazkuntzan elikagai gehiago jasotzen dira airetik lurretik baino. Landareek euren hazkuntza eta mantenurako fotosintesia egiten dute. Prozesu honetan landareek Eguzkiko argia erabiltzen dute karbono dioxidoa glukosan eraldatzeko. Landareek ura ateratzen du lurretik prozesua egiten laguntzeko. Lurretik ere nitrogenoa, fosforoa eta bestelako elikagai garrantzitsuak ateratzen dituzte.

Hazkuntzaren arabera landareak hiru talde ezberdinetan sailkatzen dira:

  • Urterokoak: Urte bakar batean bizi eta birsortzen dira.
  • Biurterokoak: Bi urtez bizi dira eta bigarrenean birsortu ohi dira.
  • Perenneak: urte ezberdinetan hazten dira eta heldu ondoren ere birsortzen dira.

Azken hauek bi talde ezberdinetan banatzen dira: kaduzifolioak eta ez-kaduzifolioak. Klima tropikaletan landare askok bere hostoak galtzen dituzte urtaro lehorrean.

Landareen hazkuntza nahiko ezberdina da espeziaren arabera. Goroldio batzuk 0.001mm/ordu hazten dira eta zuhaitza gehienak 0,025-0,250 mm/orduko. Espezie batzuk, batez ere trepadoretan 12,5 mm/orduko hazten dira. Banbuak egun bakar batean metro 1 hazteraino iritsi daitezke.

Ugalketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Loreak dira landare loredunen sexu-organoak

Animaliek bezala landareek gameto ar eta eme ezberdinak garatu dituzte.[1] Landare ezagunenen artean arren gametoak geruza gogorren barruan gordetzen dira, polena sortuz. Emeen gabetoak obuluen barruan gordetzen dira; behin fertilizazioa eman eta gero haziak sortzen dira. Bertan landare enbrioiak garatzeko behar dituen elikagaiak daude.

Landare askok loreak dituzte eta hauek dira horien sexu-organoak. Loreak normalki hermafroditak dira eta bai ar zein eme gametoak sortzen dituzte. Eme-organoak elkartu eta pistiloak sortzen dituzte. Euren barruan obuluak gordetzen dira. Ar organoak estamineak dira. Luzeak eta ilekarak dira eta pistilo eta petaloen artean tartekatzen dira, polena sortzeko.

Pinu eta koniferatan sexu-organoak pinaburuak dira eta eme zein ar formak dituzte. Eme pinaburuak egonkorragoak dira. Ar pinaburuak txikiagoak dira eta polena dute barruan.

Landareak ezin direnez mugitu beste metodo batzuk behar dituzte gametoak alde batetik bestera eramateko. Landare askok, adibidez konifera eta belarrak, polen oso arina sortzen dute eta haizearen esku uzten dute garraioa. Beste batzuek polen itsaskorrak dituzte, intsektuen esku utziz garraioa. Landareek nektarra sortzen dute intsektuak gerturatzeko.

Arnasketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Landareek ere arnasa hartzen dute. Hostoek aireko oxigenoa hartzen dute eta gero, karbono dioxidoa hartzen dute eta oxigenoa bota.

Beraz, prozesuan gasen sarrerea eta irteera elikadura prozesukoaren alderantzizkoa da. Izan ere, elikadura prozesuan karbono dioxidoa sartzen da hostoetan eta oxigenoa kanporatzen da.

Arnasketa eta elikadura prozesuak aldi berean gertatzen dira egunez, baina gauez, alderantziz:

  • Egunez, landareek arnasa hartu eta fotosintesia egiten dute. Beraz airetik karbono dioxidoa eta oxigenoa hartzen dituzte eta gero biak botatzen dituzte.
  • Gauez berriz, landareek ez dute fotosintesirik egiten, baina arnasa hartzen jarraitzen dute. Hortaz, gauez oxigenoa hartzen dute, eta karbono dioxidoa kanporatzen dute. Horregaitik ez da ona lo egitea landareekin barrena.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Landare Aldatu lotura Wikidatan