Gipuzkoa

Wikipedia(e)tik

Gipuzkoa
Bandera armarria
Hiriburua	Donostia
Herritarra	gipuzkoar, giputz
Antolaketa Estatua Autonomia Erkidegoa Foru Herrialdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa
Eremua	1.909 km²
Biztanleria	701.056[1]
Dentsitatea	367,24 bizt/km²
Agintaria	Markel Olano (EAJ)
Ordezkaritza parlamentarioa	25 eserleku Eusko Legebiltzarrean; 6 eserleku Diputatuen Kongresuan; 4 eserleku Senatuan
www.gipuzkoa.net

Gipuzkoa Euskal Herriko zazpi lurraldeetako bat da, haren erdialdean eta Kantauri itsasoaren ondoan kokatua. 42º58'10-43º8'5" ipar zabalera eta 1º5'13"-1º56'47" mendebaldeko luzera artean hedatzen da. Hedaduraz 1.980 km² ditu eta 92 km luzeko itsasertza. 2008ko erroldaren arabera 701.056 biztanle zituen lurralde historikoak eta horien laurdena hiriburuan bizi dira. Administratiboki Euskal Autonomia Erkidegoko foru herrialdea edo lurralde historikoa da.

Hiriburua Donostia du. Gipuzkoako Foru Aldundia eta Gipuzkoako Batzar Nagusien egoitzak bertan daude.

Eduki-taula 1 Mugakideak 2 Historia 3 Geografia 3.1 Hidrografia 3.2 Mendiak 4 Banaketa administratiboa 4.1 Eskualdeak eta udalerriak 4.2 Biztanleria 4.3 Barruti judizialak 5 Politika 5.1 2007ko GBNko hauteskundeak 5.2 Atzerriko diplomazia 6 Kultura 6.1 Euskalkia 6.2 Literatura 6.3 Musika 6.4 Bertsolaritza 7 Hedabideak 7.1 Egunkariak 7.2 Telebistak 8 Garraioa 9 Erreferentziak 10 Ikus, gainera 11 Kanpo loturak

[aldatu] Mugakideak

Iparraldean Bizkaiko Golkoa du, mendebaldean Bizkaiarekin du muga, hegoaldean Arabarekin eta ekialdean Nafarroa eta Lapurdirekin.

Euskal lurraldeez inguraturik dagoen Euskal Herriko herrialde bakarra da.

[aldatu] Historia

• 1548an Oñatiko Unibertsitatea fundatu zuten, Euskal Herriko zaharrena dena.
• 1721eko abuztuaren 25ean Gipuzkoak Gaztelarekin bat egin zuen.
• 1839ko abuztuaren 31n karlistek eta liberalek Bergarako besarkada hitzartu zuten, Lehen Gerra Karlistari amaiera emanez.
• 1844an Tolosa bilakatu zen probintziako hiriburu, hamar urtez titulu hori mantenduz.
• 1854an Donostiak Tolosa ordezkatu zuen probintziaburu moduan, gaur arte izaera hau gordez.
• 1936ko abuztuaren 11n Tolosa, irailaren 5ean Irun eta irailaren 13an Donostia bereganatu zituzten Francoren soldaduek Espainiako Gerra Zibilean.
• 1937ko apirilaren 24an kolpista faxistek Intxortako (Elgeta) gotorlekua harrapatu zuten, gudariek bertan 7 hilabetez eutsi ondoren.
• 1981eko apirilaren 26an Real Sociedad futbol taldeak Espainiako Ligaren txapeldun izatea lortu zuen historian lehenengo aldiz.

[aldatu] Geografia

[aldatu] Hidrografia

 Sakontzeko, irakurri: Gipuzkoako ibaiak

Gipuzkoako ibaiek ibilbide laburra eta arro txikia dute, iturburuen mendiak itsasotik hurbil baitaude. Emari handiko eta iraunkorrekoak dira, euri asko eta sarri egiten baitu.

Ekialdetik mendebalderuntz, lehen ibaia Bidasoa da, iturburua Nafarroan duena 710 m-ko garaieran. Gipuzkoan Endarlatzan sartu eta 9 km egiten ditu Lapurdirekin mugan. Ibaian gora ibar estua da, itsasoratze aldean zabalduz eta Hendaia, Hondarribia eta Irun kokatzen diren eremu laua sortuz. Itsasoratzean Txingudi badia dago, Hondarribiko eta Ondarraitz hondartzek itsasotik babesten baitute.

Oiartzun ibaia 15 km luze den ibai laburra da, Aiako Harrian jaio, Orereta igaro eta Pasaiako badian isurtzen dena. Malda handiko ibaia da (milako 45,3) eta, horregatik, hondar kopuru handia garraitzen du eta badiara eramaten.

Urumea ibaiak Leitzan du iturburua 710 m-ko garaieran eta 53 km luze da. Hernanin Añarbe ibaiaren urak jaso eta Donostian itsasoratzen da, Urgull eta Ulia mendien artean, Gros auzoko hondar eremuak sortuz (Zurriola).

Oria ibaia Gipuzkoako luzeena da, 80 km baititu. San Adrianen du iturburua, 660m-ko garaieran. Hainbat ibaiadar ditu: Leitzaran, Berastegi, Amezketa, Araxes, Amundarain, Agauntza eta Urtsuaran. Orion itsasoratu aurretik, herri hauek zeharkatzen ditu: Zegama, Segura, Olaberria, Beasain, Ordizia, Legorreta, Alegia, Tolosa, Billabona, Andoain, Lasarte-Oria eta Usurbil.

Urola ibaiak Legazpitik hurbil du iturburua, Aizkorriren iparraldeko magalean 720 m-ko garaieran. Urrestilla eta Errezil ibaiadarrak ditu eta honako herri hauek zeharkatzen ditu Zumaian itsasoratu baino lehen: Zumarraga, Urretxu, Azkoitia, Azpeitia eta Zestoa.

Deba ibaiak 825 m-ko garaieran du iturburua, Leintz Gatzagako Elgeako mendilerroan. 58 km luze da eta ibaiadar ditu Ego, Aramaio eta Arantzazu ibaiak. Izen bereko herrian itsasoratzen da, Deban, eta herri hauek zeharkatzen ditu: Leintz Gatzaga, Eskoriatza, Aretxabaleta, Arrasate, Bergara, Soraluze, Elgoibar eta Mendaro.

[aldatu] Mendiak

 Sakontzeko, irakurri: Gipuzkoako mendien zerrenda

Mendi ezagunenak Aizkorri (1.528m.), Ganboa (1.402m.) eta Txindoki (1.346m.) dira.

[aldatu] Banaketa administratiboa

[aldatu] Eskualdeak eta udalerriak

 Sakontzeko, irakurri: Gipuzkoako eskualdeen zerrenda eta Gipuzkoako udalerrien zerrenda

10 eskualdek eta 88 udalerrik osatzen dute. Biztanleei dagokienez, Donostia handiena da eta Baliarrain, berriz, txikiena.

Hauek dira herrialdeko eskualdeak eta haien udalerri nagusiak:

1. Bidasoaldea (Irun).
2. Debabarrena (Eibar).
3. Debagoiena (Arrasate).
4. Donostialdea (Donostia).
5. Goierri (Beasain).
6. Oarsoaldea (Orereta).
7. Tolosaldea (Tolosa).
8. Urola Erdia (Azpeitia).
9. Urola Garaia (Zumarraga).
10. Urola Kosta (Zarautz).

[aldatu] Biztanleria

2008ko urtarrilaren 1ean 701.056 biztanle zituen lurraldeak. Hona Gipuzkoako 10 udalerri populatuenen zerrenda (2008):

• Donostia: 184.248 biztanle (2008).
• Irun: 60.914 biztanle
• Errenteria: 38.505 biztanle
• Eibar: 27.496 biztanle
• Zarautz: 22.474 biztanle
• Arrasate: 21.974 biztanle
• Hernani: 19.229 biztanle
• Tolosa: 17.894 biztanle
• Lasarte-Oria: 17.694 biztanle
• Pasaia: 15.996 biztanle

Biztanleriaren bilakaera

1900	1910	1920	1930	1939	1959	1961	1963	1970	1981	1991	2006	2008
195.850	226.684	258.557	302.309	323.192	468.363	488.477	513.500	631.003	692.782	676.307	691.079	701.056

[aldatu] Barruti judizialak

 Zerrenda: Gipuzkoako barruti judizialen zerrenda

• I. Tolosako barruti judiziala
• II. Azpeitiko barruti judiziala
• III. Bergarako barruti judiziala
• IV. Eibarko barruti judiziala
• V. Donostiako barruti judiziala
• VI. Irungo barruti judiziala

[aldatu] Politika

[aldatu] 2007ko GBNko hauteskundeak

2007ko Gipuzkoako Batzar Nagusietako hauteskundeak
Alderdia	Eserlekuak	Ehunekoa	Bozka kop.
PSE-EE	16	23,49	76.865
EAJ	16	21,94	71.800
EB-Aralar	6	11,23	36.738
PP	6	10,70	35.027
EA	7	10,44	34.172
Besteak	0	3,13	10.268
Baliogabeak	0 (*)	22,17	72.533

Eusko Abertzale Ekintzaren (EAE-ANV) Gipuzkoako Batzar Nagusietarako hautes-zerrenda legez kanporatu zuen Espainiako Auzitegi Gorenak, Espainiako Alderdien Legeari jarraituz. Horren aurrean, alderdi ekintzaleak berari bozkatzeko deialdiari eutsi egin zion, nahiz eta bozka horiek legez baliogabetzat hartuko ziren. Horrela, 72.533 bozka baliogabe zenbatu ziren, botoen % 22,17, EAEk bereak balira bezala hartu zituenak. Bozka horietan oin hartuz, EAE-ANV alderdiak aldarrikatu zuen 12 eserleku zegozkiola Batzar Nagusietan, hau da, bigarren alderdia zela bertan.

[aldatu] Atzerriko diplomazia

Gipuzkoako lurralde historikoak, gaur egun 7 kontsulatu ditu, denak Donostian. Duela urte gutxira arte 20 zituen baina, Europako Batasuneko hainbat gobernuk gehienak ixtea egin dute azken urteotan^[2]. Gaur egun dauden kontsulatuak honakoak dira:

• Alemania
• Italia
• Brasil
• Andorra
• Norvegia
• Danimarka
• El Salvador

[aldatu] Kultura

[aldatu] Euskalkia

Koldo Zuazoren azken sailkapenaren arabera (1998), probintziako euskalkia, tradizionalki gipuzkera deitua, erdialdeko euskara izena hartu du.

[aldatu] Literatura

• 
   Sakontzeko, irakurri: Gipuzkoako idazleen zerrenda

Bernardo Atxaga idazlea (Asteasu, 1951) Euskal Herrian ez ezik mundu osoan ere ezaguna da eta haren liburuak hainbat hizkuntzatara itzuli dituzte, tartean "Obabakoak" (1988) lan nagusia.

Euskarazko beste egileen artean, nabarmentzekoak dira, besteak beste, Anjel Lertxundi, Koldo Izagirre, Ramon Saizarbitoria, Arantxa Urretabizkaia, Mariasun Landa eta Harkaitz Cano.

Bestalde, gaztelaniaz idatzitakoen artean Gabriel Celaya egile nagusia da.

[aldatu] Musika

Ainhoa Arteta tolosarra dugu munduan gipuzkoar abeslari ezagunenetarikoa.

[aldatu] Bertsolaritza

Historikoki Gipuzkoa izan da bertsolaritzak garrantzia gehien izan duen lurraldea, eta bertakoak dira inoizko bertsolaririk onenetako asko: "Txirrita", "Basarri", "Uztapide", "Lazkao Txiki" eta abar.

Gaur egungoen artean aipagarria da Andoni Egaña (Zarautz, 1961), bera dugu Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusia gehienetan (lautan) irabazi duen bertsolaria.

[aldatu] Hedabideak

[aldatu] Egunkariak

• "Berria": Euskarazko nazio mailako egunkari bakarra. Andoainen dauka egoitza nagusia.
• Eskualdeko euskarazko egunkariak: "Tolosaldeko Hitza", "Oarsoaldeko Hitza", "Urola Kostako Hitza", "Goierriko Hitza" eta "Irutxuloko Hitza" (Donostialdean).
• "Noticias de Gipuzkoa".
• "El Diario Vasco": Probintziako egunkaririk salduena da.
• "Gara".
• "El Mundo Deportivo" kirol egunkariak, Gipuzkoarako edizio berezia kaleratzen du.

[aldatu] Telebistak

• Gipuzkoa Telebista: Gipuzkoako probintzia mailako telebista kate nagusia. Aurreko Localia izenaz oraindik ere ezagutzen da. Euskaraz eta gaztelaniaz emititzen dute.
• Goierri Telebista: Goierriko tokiko telebista katea. Euskara hutsean.
• 28 Kanala: Tolosaldeako tokiko telebista katea. Euskara hutsean.
• Arrasate Telebista: Arrasateko telebista katea. Euskaraz.
• Goiena Telebista: Debagoieneko tokiko telebista katea. Euskaraz.
• Teledonosti: Probintziako tokiko katerik garrantzitsuena. Donostialdean emititzen da, baina azken urteetan probintzia osora zabaldu da. Gaztelaniaz.
• Urola Telebista: Urolao tokiko telebista. Euskara hutsean.
• Zarauzko Telebista: Zarautz eta inguruetako telebista katea. Euskaraz.

[aldatu] Garraioa

Autoz

 Sakontzeko, irakurri: Gipuzkoako errepideak eta Gipuzkoako errepideen zerrenda

Gipuzkoa errepide sare garrantzitsu batek zeharkatzen du. Errepide garrantzitsuenak A-8, AP-1 eta N-1 dira. Gipuzkoa Espainiako eta Frantziako estatuen arteko mugan dagoenez, mugaz bi aldeetan errepide sarea asko eraldatu da azken urteetan (Irun Hegoaldean eta Hendaia Iparraldean).

Trenez

 Sakontzeko, irakurri: Donostiako Renfe Aldiriak eta Gipuzkoako tren geltokiak

Errepide Sareaz gain, Renfe Operadorak Aldirien zerbitzua eskaintzen du probintzia osoan zehar, Zumarragatik Irunera. Halaber, EuskoTrenek ere garrantzi handia du.

Itsasoz

Gipuzkoako garraio porturik garrantzitsuena Pasaiako portua da. Beste portu guztiak kirol portuak edo portu arrantzale txikiak dira, esaterako Donostiako portua.

Airez

Lurralde Historikoak duen aire-bidezko garraio bakarra Donostia-Hondarribiko aireportua da. Gaur egun Madril eta Bartzelonara eskaintzen ditu hegaldiak.

[aldatu] Erreferentziak

1. ↑ (Gaztelaniaz) Gipuzkoa gana 6.100 habitantes en un año y supera la barrera de los 700.000.] El Diario Vasco egunkaria.
2. ↑ (Gaztelaniaz) Gipuzkoako kontsulatuen buruzko informazioa Diario Vasco

[aldatu] Ikus, gainera

• Gipuzkoako Foru Aldundia
• Gipuzkoako Batzar Nagusiak
• Gipuzkoako armarria

[aldatu] Kanpo loturak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz: Gipuzkoa

• Gipuzkoako Foru Aldundiaren webgune ofiziala (Euskaraz) (Gaztelaniaz) (Frantsesez) (Ingelesez)
• Gipuzkoa Turismo webgunea (Euskaraz) (Gaztelaniaz) (Frantsesez) (Ingelesez)
• Gipuzkoako Batzar Nagusien webgune ofiziala (Euskaraz) (Gaztelaniaz)
• Gipuzkoa Telebista (Gaztelaniaz)

Gipuzkoako udalerriak
Bidasoaldea	Irun • Hondarribia
Debabarrena	Deba • Eibar • Elgoibar • Mendaro • Mutriku • Soraluze
Debagoiena	Antzuola • Aretxabaleta • Arrasate • Bergara • Elgeta • Eskoriatza • Leintz Gatzaga • Oñati
Donostialdea	Andoain • Astigarraga • Donostia • Hernani • Lasarte-Oria • Urnieta • Usurbil
Goierri	Altzaga • Arama • Ataun • Beasain • Enirio-Aralarko mankomunitatea • Gabiria • Gaintza • Idiazabal • Itsasondo • Lazkao • Legorreta • Mutiloa • Olaberria • Ordizia • Ormaiztegi • Segura • Zaldibia • Zegama • Zerain
Oarsoaldea	Errenteria • Lezo • Pasaia • Oiartzun
Tolosaldea	Abaltzisketa • Aduna • Albiztur • Alegia • Alkiza • Altzo • Amezketa • Anoeta • Asteasu • Baliarrain • Belauntza • Berastegi • Berrobi • Bidania-Goiatz • Elduain • Gaztelu • Hernialde • Ibarra • Ikaztegieta • Irura • Larraul • Leaburu • Lizartza • Orendain • Orexa • Tolosa • Villabona-Amasa • Zizurkil
Urola Erdia	Azpeitia • Azkoitia • Errezil • Zestoa • Beizama
Urola Garaia	Ezkio-Itsaso • Legazpi • Urretxu • Zumarraga
Urola Kosta	Aia • Aizarnazabal • Getaria • Orio • Zarautz • Zumaia

	Euskal Herriko lurraldeak
Araba • Bizkaia • Gipuzkoa • Lapurdi • Nafarroa Garaia • Nafarroa Beherea • Zuberoa

	Espainiako probintziak
Araba • Albacete • Alacant • Almería • Asturias • Ávila • Badajoz • Balear Uharteak • Bartzelona • Bizkaia • Burgos • Cáceres • Cádiz • Castello • Ciudad Real • Coruña • Cuenca • Errioxa • Gipuzkoa • Girona • Granada • Guadalajara • Huelva • Huesca • Jaén • Kantabria • Kordoba • Las Palmas • León • Lleida • Lugo • Madril • Málaga • Melilla • Murtzia • Nafarroa • Ourense • Palentzia • Pontevedra • Salamanca • Segovia • Sevilla • Soria • Tarragona • Tenerifeko Santa Cruz • Teruel • Toledo • Valentzia • Valladolid • Zamora • Zaragoza • Zeuta

	Bizkaiko Golkoa inguratzen duten lurraldeak
Asturias • Kantabria • Bizkaia • Gipuzkoa • Lapurdi • Landak • Gironda • Poitou-Charentes • Pays de la Loire