Iruñea

Iruñea
Nafarroa
Iruñeko hainbat leku eta eraikinen irudia. Goitik behera eta ezkerretik eskuinera: Iruñeko katedrala, Nafarroako jauregia, San Nikolas eliza, Iruñeko udaletxea, Takonera parkea eta azkenik Gaztelu plaza.
Izen ofiziala	Pamplona / Iruña
Estatua Erkidegoa Merindadea Eskualdea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Iruñeko merindadea Iruñerria
Alkatea	Enrique Maya Miranda (UPN)
Herritarra	iruindar (eta, maila apalagoan eta gizonezkoentzat, iruinxeme)
Koordenatuak	Iruñea Iruñea, 42°49′00″N 1°38′34″W
Eremua	23,55 km2
Garaiera	449 m
Distantzia	0 km Iruñera
Posta kodea	31001 - 31014
Biztanleria	197.604 bizt. (2012)
Dentsitatea	8.390,83 bizt./km²
Sorrera	herrixka baskoia - K.a 74 Pompaelo erromatarra
http://www.pamplona.es/

Iruñea (gaztelaniaz Pamplona) Nafarroako hiriburua da. 197.604 biztanle zituen 2012an (% 8,65 euskaldun). Euskal Herriko hirugarren hiririk handiena da. Herrixka baten gainean, Ponpeio erromatar jeneralak sortu zuen hiria, Kristo aurreko 74. urtean, Pompaelo izenarekin; geroago, Nafarroako Erresumaren hazia izanen zen Iruñeko Erresumaren hiriburu bihurtu zen. Eusko abertzaleentzat, Iruñea da Euskal Herriko hiriburua.

Herritarrei iruindar esaten zaie; edota, maila apalagoan eta gizonezkoei baino ez, iruinxeme.

Hiriaren izena eta etimologia

Hiriak euskara batuan Iruñea du izena, Euskaltzaindiak hala arautu baitu. Udalak, ordea, beste bi hauek ditu onartuak izen ofizialtzat: Pamplona gaztelaniaz eta Iruña euskaraz.

Bukaeran -a artikulua du Iruñea izenak, hau da, Iruñean, Iruñera, Iruñetik eta Iruñeko deklinatzen da NON, NORA, NONDIK eta NONGO kasuetan.

Izenaren etimoa oso eztabaidatua da, argia ez delako. Irun- erroarekin erlazionatua agian, Runa (bertatik igarotzen den ibaiaren antzinako izena, egun Arga ibaia) izenarekin akaso, hiri izan dezake erroan; Euskal Herrian adibideak badira: Irun, Irunberri, Iruña Oka.

Inguru naturala eta kokalekua

Iruñerria eskualdean dago. Mugakideok ditu: Txulapain eta Ezkabarte iparraldean; Zizur eta Galar Zendeak hegoaldean; Atarrabia, Burlata eta Aranguren ekialdean; Zizur Nagusia eta Orkoien mendebaldean.

Itsasoaren mailatik 449 metro gora dago. Arga ibaiak inguratzen du; halaber, Izaga (1.353 m), Ezkaba (892 m), Campamento (528 m), Badostaingo kaskoak (590 m), Taxoare (668 m), Gazolatz (534 m), Errakobide (466 m), Santa Lutzia (470 m) eta Cascajo (450 m) mendiek.

Beste hiriburu batzuetatik dauden distantziak hauek dira: Donostia (87 km), Gasteiz (94 km), Bilbo (159 km) eta Baiona (137 km). Beste hiri batzuekikoak, Logroño (92 km), Bartzelona (434 km) eta Madril (411 km).

Klima

Iruñeak klima ozeaniko eta klima mediterraneoaren arteko trantsizioko klima du. Köppen klima sailkapenaren arabera klima ozeaniko epela (Cf2b) da. Prezipitazio ugariak dira (urteko batez bestekoa 762 mm ingurukoa) eta urte urte guztian zehar banatuak. Hilabete lehorrenak uztaila eta abuztua dira. Tenperaturei dagokienez, batez bestekoa 12,4 Â°C da, maximoa 20,7 Â°C abuztuan, eta minimoa 4,8 Â°C urtarrilean. Erliebe laua dela eta, ipar-ekialdeko haizeek erraz astintzen dute gunea.

Udako egun jakinetan, tenperaturak 35 Â°C-tik gorakoak izan daitezke, eta neguan eta 0 Â°C-tik behera jaitsi daitezke. Horrela, urtero 40 bat izotz egun izaten dira, abendu, urtarril eta otsailean batez ere.

Datu klimatikoak (Iruñea, 1880-2009)
Hilabetea	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C)	19.5	25.0	30.0	30.0	35.6	38.5	40.2	40.3	38.8	30.4	27.0	21.0	40.3
Batez besteko tenperatura maximoa (°C)	8.4	10.3	13.4	15.5	19.7	23.5	26.8	27.1	23.9	18.3	12.4	9.1	17.4
Batez besteko tenperatura (ºC)	4.8	6.1	8.6	10.6	14.2	17.7	20.4	20.7	18.0	13.4	8.5	5.6	12.4
Erregistraturiko tenperatura minimoa(°C)	-18.0	-16.8	-9.0	-3.7	-1.0	3.0	5.5	4.8	1.0	-4.9	-10.0	-17.0	-18.0
Batez besteko tenperatura minimoa (°C)	1.1	1.9	3.8	5.7	8.8	11.9	14.0	14.3	12.2	8.5	4.5	2.1	7.4
Pilatutako prezipitazioa (mm)	73.6	62.3	61.9	73.7	67.0	55.2	35.1	36.8	53.9	76.5	86.1	80.3	762.4
Iturria: meteo.navarra.es

Estazio meteorologikoak

Tenperatura eta prezipitazioak neurtzeko erakunde ofizialek ezarritako hiru estazio meteorologiko daude Iruñerrian. Nafarroako Gobernuak Iruñearen erdialdean eta Larrabiden dituen bi estazioak, eta Espainiako AEMET meteorologia zerbitzuak Noaingo aireportuan duena. Euri gutxien jasotzen duena aireportukoa da, hegoalderago dagoelako.

XX. mendean, hiriaren tenperatura zein zen jakinarazteko, Noaingo aireportuko estazioak emandako neurketak erabili izan dira.

Auzoak

 Zerrenda: Iruñeko auzoen zerrenda

Iruñea 1845ean, artean harresiak eraitsi gabe, Francisco Coelloren planoan.

Alde Zaharra Arrosadia Arrotxapea Azpilagaña Biritxitu Buztintxuri Donibane Ermitagaña Errotazelai Etxabakoitz

Ezkaba Iturrama Lezkairu Magdalena Mendebaldea Mendillorri Txantrea Sanduzelai Lehenengo Zabalgunea Bigarren Zabalgunea

Historia

Erdi Aroko banaketa, hiru burgutan

Nafarroako foruei eskainitako estatua, Sarasate pasealekuan

Sakontzeko, irakurri: Iruñeko historia

Hiriko historia abiatzen da baskoien herrixka batetik, eta hortik Pompelo edo Pompaelo erromatarrera. Musulmanen okupazioaren ondoren, Iruñeko Erresuma eta Nafarroako Erresuma etorri ziren; XVI. mendean, Espainiako erregeen menpe geratu zen.

Hiria biziki hedatzen hasi zen XX. mendean. Azken hamarkadetan, ospe handia hartu du hiriak nazioartean, San Fermin jaiengatik (uztailaren 6an hasten dira), bereziki Ernest Hemingway idazleak egin zien oihartzunari esker.

Azken urteak

Azken urteetan autobide berriak eta bestelako azpiegiturak eraiki dira. 2007ko azaroan, Iruñeko autobus geltoki berria inauguratu zen Yanguas y Miranda kalean.

Auzo berrien eraikuntzak autobus linea berriak ezartzea ekarri du, eta Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren erabileraren hazkundea: 2006. urtean, 36 milioi bidaiari izan ziren.

XXI. mendea hasi zenean Mendillorriko auzoa amaitzen ari ziren bitartean etorkizunerako hirigintzaren plangintza hasi zen. Horrela, etorkizunerako etxebizitza beharra ezarri zen, guztira 70.000 etxebizitza inguru eraikiko zirela erabaki zen. Plangintza hartako helburuak pixkanaka bete egin dira azken urteetan, eta 2000. urtean plangintzan zeuden auzoetariko batzuk eraiki dira dagoeneko.

Auzo berriak

Etxabakoitz auzoa Barañain eta Iruñea artean dago. Abiadura handiko trenaren eraikitzearekin batera, 8.000 etxebizitza inguru eraikiko dira hor. Etxebizitza horietatik herena babes ofizialekoak izango dira. Horrez gain, trenaren geltoki berria eta Sanduzelaiko trenbidearen birgaitzea ere egingo dira.

Iruñerriko beste auzo berrietako dentsitate txikia alde batera utziz, Etxabakoitzen eraikin altuagoak izango dira nagusi, 12 eta 15 solairu bitarteko eraikinak, eta 25 solairurainoko dorre bat, etorkizuneko tren geltokiaren ondoan.

Lezkairu Iruñeko zabalgunearen luzapentzat planteaturiko auzo berria da. Proiektuak Arrosadia Iruñearekin hobeto integratzeko asmoarekin eta hiriaren hegoaldeko komunikabideak hobetzeko asmoarekin sortu zen. Auzo berriaren eraikitze lanak 2007. urtean hasi ziren eta guztira 6.000 etxebizitza inguru eraikiko dira.

Politika eta administrazioa

Sakontzeko, irakurri: Iruñeko Udala eta Iruñeko Udaltzaingoa

Hauek izan dira Iruñeko azken alkateak:

Alkateen zerrenda

1979-1983	Julián Balduz Calvo	PSN-PSOE
1983-1987	Julián Balduz Calvo	PSN-PSOE
1987-1991	Javier Chourraut Burguete	UPN
1991-1995	Alfredo Jaime Irujo	UPN-PP
1995-1999	Javier Chourraut Burguete	CDN
1999-2003	Yolanda Barcina Angulo	UPN-PP
2003-2007	Yolanda Barcina Angulo	UPN-PP
2007-2011	Yolanda Barcina Angulo	UPN-PP
2011-	Enrique Maya Miranda	UPN

Iruñeko Udaleko ordezkaritza (2007)

Alderdi politikoak Iruñeko Udalean
Alderdi politikoa	Zinegotziak
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)	13
Nafarroa Bai (NaBai)	8
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE)	4
Eusko Abertzale Ekintza (ANV-EAE)	2
Nafarroako Ezker Batua (IUN-NEB)	0
Nafarroako Demokraten Konbergentzia (CDN)	0

Iruñeko Udaleko ordezkaritza (2011)

Alderdi politikoak Iruñeko Udalean
Alderdi politikoa	Zinegotziak
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)	11
Nafarroa Bai 2011 (NaBai 2011)	7
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE)	3
Bildu	3
Nafarroako Alderdi Popularra (PPN)	2
Izquierda-Ezkerra	1

Demografia eta biztanleria

Iruñeko biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
28.110	30.609	31.211	33.281	38.308	52.743	68.288	93.429	145.026	177.906	180.372	183.964	195.769

Immigrazioa Iruñeko auzoetan

2008ko erroldaren arabera, 23.343 etorkin bizi ziren hirian, hots, biztanle guztien % 11,98 (Nafarroako batezbestekoaren gainetik).

Iruñean Espainiaz kanpoko etorkin gehien dituzten auzoak honakoak ziren 2008. urtearen hasieran:

• Buztintxuri % 26,4
• Etxabakoitz % 19,4
• Milagrosa % 18,7
• Sanduzelai % 15,8
• Alde Zaharra % 15,7
• Arrotxapea % 13,3

Osasungintza

• Nafarroako Klinika Unibertsitarioa
• Nafarroako Ospitalea
• Virgen del Camino Ospitalea
• CIMA

Hezkuntza

Sakontzeko, irakurri: Iruñeko hezkuntza

Iruñeko Zentroek Foru Erkidegoaren Euskarari eta Hezkuntzari buruzko legeak jarraitzen dituzte beren egitura eta hezkuntza finkatzeko. Nafarroak, bere lege historikoei esker, hezkuntza guztiz kudeatzen du Nafarroako Gobernuaren bidez, eta aldi berean, Hezkuntza Departamentuaren bitartez, beti Espainiako Hezkuntza legea oinarritzat hartuz.

Hezkuntza sistema, oso sinplea da. Alde batetik, derrigorrezkoak ez diren ikasketak ditugu: Haur hezkuntza (lehengo parbulitoak), Batxilergoa, Lanbide Heziketa, Arte, Musika, Hizkuntzak eta Unibertsitate ikasketak. Eta bestetik, derrigorrezkoak direnak, lehen hezkuntza (LH) eta bigarren hezkuntza (DBH). Nafarroako Gobernuak, Helduentzako Hezkuntza dauka zerbitzugai.

Hezkuntza Sistema
Mota	Maila Kopurua	Adin teorikoa*	Derrigorrezkoa
Haur Hezkuntza	3	3-6	Ez
Lehen Hezkuntza (LH)	6	6-12	Bai
Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza (DBH)	4	12-16	Bai
Batxilergoa	2	16-18	Ez
Lanbide heziketa	2 edo 4	16tik aurrera	Ez
Artea	2	16tik aurrera	Ez
Musika	4, 10 edo gora	18tik aurrera	Ez
Hizkuntzak	Hizkuntzaren eta egindako ikasketen arabera	14tik aurrera	Ez
Unibertsitatea	Karreraren arabera	18tik aurrera	Ez

*kurtsorik errepikatzen ez dela.

Nafarroak, gainera, erkidego elebiduna denez, hainbat hezkuntza zentro eredu ditu hizkuntza irizpide hartuta. Ereduak hauek dira, A, B, D eta G.

• A eredua: Erdarazko hezkuntza, euskara ikasgai modura eskainita.
• B eredua: Ikasketa gehienak euskaraz, hainbat ikasgai erdaraz eskainita.
• D eredua: Euskarazko hezkuntza, erdara ikasgai modura eskainita.
• G eredua: Ikasketa guztiak erdaraz.

Azpiegitura eta garraioak

Errepide sarea

Iruñeko errepide sarea
Iruñeko irteerak				Ingurabide eta sarbideak
Zenbakia	Izena	Errepide mota	Ibilbidea	Zenbakia	Izena	Errepide mota
AP-15 .	Nafarroako autobidea	Bidesaridun autobidea	Tutera, Zaragoza, Madril	PA-30	Iruñeko Saihesbidea	Bikoiztutako errepidea
AP-15 .	Nafarroako autobidea	Bidesaridun autobidea	Donostia, Gasteiz	PA-31	Iruñerako hegoaldeko sarbidea	Bikoiztutako errepidea
A-12	Bideko autobia	Autobidea	Estella, Logroño	PA-32	Iruñerako hego-ekialdeko sarbidea	Bikoiztutako errepidea
A-21	Pirinioetako autobia	Autobidea	Zangoza, Jaka, Huesca	PA-33	Iruñerako ekialdeko sarbidea	Bikoiztutako errepidea
N-121	Iruñea-Tutera	Errepidea	Tutera, Zaragoza, Madrid	PA-34	Iruñeko mendebaldeko sarrera	Bikoiztutako errepidea
N-121-A	Iruñea-Behobia	Errepidea	Irun, Lapurdi	A-15	Iruñeko mendebaldeko saihesbidea	Autobidea
N-240-A	Iruñea-Gasteiz	Errepidea	Gasteiz, Donostia
N-135	Iruñea-Nafarroa Beherea Luzaidetik	Errepidea	Zubiri, Luzaide, Nafarroa Beherea

Iruñeko bidegorria

Sakontzeko, irakurri: Iruñeko bidegorria

Iruñeak gaur egun 64 kilometro bidegorri sarez hornituta dago. Hauetatik, 20 Iruñeko ibai parkeari dagozkio. Gainera, bost txirrindula alokairu gune daude Iruñeatik sakabanatuta. Azkenik, aipatu beharra dago, espero dela 2013. urterako 41 kilometro gehiago txertatzea hirian eta beranduagorako, 15 alokairu puntu gehiago jartzea.

Hegazkina eta Trena

Aireportua Noainen dauka, Elortzibar eskualdean. Tren geltokia ere badauka Sanduzelaiko auzoan. Dena den, Espainiako gobernuak Adif elkartearen bitartez, trenbide zerbitzua berregituratu nahi du Nafarroako Korridorearen eraikitzearekin batera, horretarako Etxabakoitzen geltoki berria eta auzo berria altxatuko dira eta gaur egun Sanduzelai eta Buztintxuri bitartean dagoen burdinbidea, estali egingo da.

Autobusa

Iruñean geltokia duten Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren lineak, honakoak dira:

Eguneko lineak

Linea	Ibilbidea	Luzapenak	Ordutegia lanegunetan (I)	Ordutegia larunbatetan (II)	Ordutegia jaiegunetan (III)	Maiztasuna (I/II/III)	Ezinduentzako zerbitzua
	Unibertsitateak	Zizur Txikia	7:00h a 22:00h	7:30h a 22:00h	7:00h a 22:00h	20´/ 30´/60´
	Nafarroako Gorteak - Etxabakoitz		06:55h a 22:15h	7:00h a 22:12h	7:00h a 22:15h	10´/12´/20´-15´
	Zirkularra: Zabalgunea - Antsoain		6:30h a 22:30h	6:30h a 22:30h	6:30h a 22:30h	5´/5´/6´
	Barañain - Atarrabia	Arre - Orikain - Uharte	6:30h a 22:30h	6:30h a 22:30h	6:30h a 22:30h	6´/8´/12´
	Orbina 3 - Nafarroako Unibertsitatea		06:30h a 22:15h	06:30h a 22:20h	06:30h a 22:20h	15´/20´/20´
	Arrotxapea - NUP		6:45h a 22:15h	6:30h a 22:20h	6:40h a 22:20h	15´/15´/20´
	Atarrabia - Txantrea - Barañain		6:25h a 22:30h	6:30h a 22:30h	6:30h a 22:30h	10´-12´/15´/15´
	Blanca de Navarra plaza - Buztintxuri		6:38h a 22:36h	6:40h a 22:30h	7:00h a 22:20h	12´/15´/20´
	Renfe - NUP		06:32h a 22:36h	6:00h a 22:30h	6:50h a 22:30h	12´/15´/20´
	Beloso goiena - Orkoien		6:30h a 22:35h	7:00h a 22:00h	7:00h a 22:00h	30´/45´/45´
	Ezkaba - El Sario eraikina	Galaria parke komertziala	6:35h a 22:25h	6:35h a 22:15h	6:35h a 22:35h	15´/20´/20´
	Ermitagaña - Mendillorri		6:30h a 22:30h	6:45h a 22:30h	6:44h a 22:30h	10´/15´/20´
	Sanduzelai - Soto Lezkairu	Landaben	6:20h a 21:20h	7:55h a 21:30h	7:55h a 21:30h	60´/60´/60´
	Udaletxea - Rotxapea	Artika	6:40h a 22:20h	6:40h a 22:20h	6:35h a 22:35h	15´/15´/30´
	Sarasate pasalekua - Zizur Nagusia		6:30h a 22:15h	6:30h a 22:20h	6:30h a 22:30h	12´-15´/20´/30´
	Aizoain - Noain - Beriain	Berriosuso - Beriain	6:27h a 22:29h	6:28h a 22:28h	6:39h a 22:29h	12´/15´/20´-24´
	Artika Berria - Mutiloa		6:30h a 22:30h	7:10h a 22:30h	7:10h a 22:30h	20´/40´/40´
	San Ignazio etorbidea - Sarriguren		6:30h a 22:30h	06:30h a 22:35h	6:40h a 22:20h	12´/15´/20´
	Monte Monjardín - Barañain		6:30h a 22:22h	6:30h a 22:15h	06:30h a 22:20h	15´/15´/20´
	Bianako Printzea plaza - Gorraiz	Gorraitz Iparra/Negoa - Itaroa urbanizazioa	6:40h a 22:40h	6:50ha a 22:10h	6:50h a 22:10h	20´/60´/60´
	Bakearen plaza - Aireportua		05:30h a 23:30h	05:30h a 23:00h	05:30h a 23:00h	30´/60´/60´
	Yanguas eta Miranda - Berriosuso		6:30h a 22:30h	No hay servicio	No hay servicio	60´
	San Ignazio etorbidea - Olloki		06:30h a 22:30h	07:10h a 22:35h	07:10h a 22:35h	60´/90´/90´

Gaueko lineak

Gaueko lineak 10 dira guztira. Igandetik ostegunera N-1 eta N-7 arteko lineak ibiltzen dira, 22:30 - 00:00 ordutegian. Ostiral gauean, zerbitzua zortzi lineek osatzen dute. Batez beste, goizaldeko 04:00ak arte ematen dute zerbitzua. Dena den, N-8 lineak bi bidaia baino ez ditu egiten. Larunbat gauean, N-9 linea gehitzen zaio ohiko zerbitzuari eta autobusak gau osoan ibiltzen dira goizeko 06:00ak bitartean.

Autobusen maiztasuna egunaren arabera aldatzen da. 60 minutu eta 15 minutu bitarteko maiztasuna eskaintzen dute.

Linea	Ibilbidea	Maiztasuna	Oharrak
N1	Labriteko Jaitsiera - Zizur Nagusia	60´
N2	Sarasate Pasealekua - Barañain	20´ - 30´
N3	Labriteko Jaitsiera - Noain - Beriain Zaharra	60´
N4	Sarasate Pasealekua - Aizoain	40´- 50´
N5	Labriteko Jaitsiera - Uharte	30´
N6	Nafarroako Gorteak - Mendillorri	30´
N7	Sarasate Pasealekua - Sanduzelai - Txantrea - Nafarroako Gorteak	15´- 30´
N8	Labriteko Jaitsiera - Mutiloa	Bi bidaia
N9	Sarasate Pasealekua - Orkoien	Bidaia bakarra
N10	Nafarroako Gorteak - Sarriguren

Iruñeko autobus geltokia

Sakontzeko, irakurri: Iruñeko autobus geltokia

Iruñeko autobus geltokia Iruñea hiriko autobus geltoki nagusia da, Ianguas eta Miranda kalean kokatua. 2007ko azaroaren 9an inauguratu zen, bi urteko eraikuntza lanen ostean.

Lurpeko geltoki berriak guztira hiru solairu dauzka. Kanpoaldean lurpean geltoki bat dagoela adierazten duen bakarra, autobus eta kotxeen sartu irtenerako eraiki den arranpa da. 35.000 metro karratuko gune berdeen azpian eraikia, geltokiak 28 autobusentzako nasak dauzka (behar izanez gero beste 24 autobusentzako tokia dagoelarik). Autobusentzako dartsena honen berezitasun nagusia daukan forma biribila da.

Iruñeko tranbia

Sakontzeko, irakurri: Iruñeko tranbia

Iruñeko tranbia Nafarroako Gobernuko garraio sailak proposaturiko proiektua izan zen. 2008ko maiatzean, eraikitzeko kostu handia dela eta, proiektua bertan behera geratu zen.

Ekonomia

Industriagune garrantzitsua da, batez ere automobilen (Volkswagen-en lantokia), haize-erroten eta haragi-prestaketen industria handiak dituelako. Hiria bere mugez kanpo haztearekin batera, gaur egun enpresa gehienak Iruñerriko gune metropolitarrean kokatuta geratu dira. Gainera, Nafarroako hiriburuaren inguruan, hainbat industrialde eta enpresa sortu dira, teknologia berri eta airesorgailuen alorrekoak, medikuntzaren ingurukoak eta abar.

Iruñeko udalerriaren mugetan dauden industrialdeak honakoak dira:

• Agustinos Industrialdea
• Landaben Industrialdea

Merkataritza

Hiriaren erdigunean eta auzoetan ehunka denda daude, jangaiak, arropa, zerbitzuak eta beste hainbat gauza eskaintzen dituztenak. Horrez gain, hiriaren inguruan, bi merkataritza-gune eraiki dira 2000. urtetik aurrera, Itaroa eta Morea.

Jaiak eta ospakizunak

Sanferminak

Sakontzeko, irakurri: Sanferminak

Sanferminak Iruñeko jai ospetsuena da, uztailaren 6 eta 14 bitartean ospatzen dira San Ferminen omenez. San Fermin, San Frantzisko Xabierrekin batera, Nafarroako patroia da. Tradizioaren arabera, Firmus III. mendeko senatariaren semea izan zen Fermin. San Saturninok batailatua, Tolosa Okzitaniakoan egin omen zen apaiz. Iruñera bueltatu eta hiriko apezpikua izendatu egin zuten. Amiensen hil bide zen burua moztuta 303ko irailaren 25ean.

Lehen, jaiak irailaren 24an ospatzen ziren. Gaur egun, iraileko azkenaurreko asteburuan San Fermin Txikiko jaiak egiten dira, Alde Zaharreko jaiak, hain zuzen ere.

Festako ekitaldi nagusiak:

• Txupinazoa edo altxaferoa: uztaileko 6an, 12:00etan, festari hasiera ematen dio. +Txupinazoa

• Riau-riau: gaur egun ospatzen ez bada ere, azken urteotan istilutsu samarra bihurtu baitzen, sanferminetan hori baino tradizionalagorik ez zegoen. Uztailaren 6an, 4:30ean, egiten zen. Dantza tradizionalen soinuan, udalbatzari mezatara joaten eragoztea edo trabatzea zen ekitaldiaren mamia.

+ Riau-riau

• Entzierroa: uztaileko 7tik 14ra, egunero goizeko 8:00etan, zezenak Santo Domingo kaleko ikuiluetatik zezen-plazara joaten dira. + Entzierroa

• Prozesioa: Uztailaren 7an, goizeko 10etan, santuaren irudia hiriaren alde zaharretik ateratzen da prozesioan. + Prozesioa

• Pobre de mi: Uztailaren 14an, eguerdian, ekitaldi honek amaiera ematen dio festari. + Pobre de mi

Auzoetako jaiak

Duela urte asko, Iruñeko auzo elkarteek hasi ziren beren auzoek jai propio batzuk izateko lanak eta hauxe da Iruñeko auzoen jaien zerrenda, ordena kronologikoan:

• Sanduzelaiko jaiak, Iruñeko lehen jaiak dira, apirilean ospatzen direnak, San Jorge (Apirilak 23) egunarekin bat egiten duen asteburuan.
• Txantreako jaiak, Iruñeko jai zaharrenetarikoak, maiatzaren lehenarekin bat egiten duen asteburuan izaten dira. Egun horretan, maiatzaren batean, erraldoi eta buruhandien bilkura antolatzen da urteoro.
• Azpilagañako jaiak, maiatzaren azkenaurreko asteburuan ospatzen dira.
• Iturrama auzoko jaiak, maiatzaren azken asteburuan ospatzen dira. Bertan, herri talde eta gazte taldeek, normalean, hartzen dute programazioaren zati handi bat.
• Arrosadian, ekainaren lehen asteburuan ospatzen dituzte heuren jaiak.
• Arrotxapean, jaiak ekainaren bigarren asteburuan ospatzen dira. Nahiko fama dute auzo hartako jaiek.
• Donibaneko jaiek, San Joan bezperarekin (Ekainak 23) bat egiten duen asteburua eta egun hori bera hartzen ditu. Jaien programazioaren barnean sartzen dira San Juan suak, auzoaren izena berak dion bezela.
• Mendillorriko jaiak, orain dela urte batzuk soilik hasi ziren ospatzen eta, irailaren lehen asteburuan ospatzen dira.
• Azkenik, Aldapako San Fermin jaiak izaten dira, Alde Zaharreko jaiak. Iraileko azken asteburuan izaten dira eta, ohiz, hilabetearen 25arekin izaten da bat, San Fermin egunarekin.

Artea

Sakontzeko, irakurri: Iruñeko Kultura Ondasun zerrenda

Arte erlijiosoa

• Iruñeko katedrala. Lehenengoa erromanikoa bazen ere, egungo gotikoa da barruan eta neoklasikoa fatxadan. Izan ere, erromanikoa erori zen Karlos II.aren hilobia egiten ari zela. Gotikoak (1387-1525) erromanikoko planta jarraitu zuen. Fatxadak erromaniko eran segitu zuen katedraleko kapituluak eraitsi eta berreraikitzeko erabakia hartu zuen arte. 1783an Ventura Rodriguez arkitektoak egungo fatxada egin zuen.
  • Karlos III.aren eta Leonor emaztearen ehortz-estatua. 1416an egin zuen Johan Lome de Tournay frantziar eskultoreak, Borgoinako estiloan.
  • Katedraleko klaustroa. XIV. eta XV. mendeetan eraiki zen Nafarreriako gerran (1276an) frantziar armadak erromanikoak suntsitu ostean. Europa osoko gotikoko maisulana da Iruñeko klaustroa.

• San Nikolas eliza. Erdi Aroko gotorlekua, XIV. mendeko dorrea du. Gotiko erara eraikia.

• San Zernin eliza. Erdi Aroko gotorlekua, XIII. mendean eraikia.

Arte zibila

• • Udaletxea. Atzeko fatxada da ezagunena, San Fermineko txupinazoa edo altxaferoa hortik jaurtitzen baita. Arkitekturaren ikuspuntutik, XVIII. mendean eraiki zen fatxada hori, barroko erara.
    
    

• • Sarasate pasealekua. Hainbat nafar erregeren estatuak hor daude kokaturik. Iparreko aldean, Foruen estatua eraiki zen, Gamazo espainiar ministroak XIX. mendearen bukaeran nafar zerga sistema propioa desegin nahi zuelako sortu zen erreboltaren kariaren oroitgarri.
    
    

• • Nafarroako jauregia. Sarasate pasealekuaren iparraldean, XIX. mendean eraiki zen. Egun Nafar Gobernuaren egoitza da.
    
    

• • Nafarroako Legebiltzarra. Sarasate pasealekuaren hegoaldean, XIX. mendeko eraikin batez baliatuta, XX. mendeko 90eko hamarkadan barrutik eraberritu zen Nafar Parlamentuaren egoitza izateko. Ordura arte Justizia jauregia zen eraikina.
    
    

• • Unibertsitate Publikoa . Javier Saenz de Oiza arkitekto nafarrak eraiki zuen.
    
    

• • Zezen plaza . 1920ko hamarkadan Francisco Urkola arkitekto donostiarrak eraiki zuen.
    
    

• • Baluarte. XX. mendeko 90eko hamarkadan eraiki zen Biltzar Jauregia, Patxi Mangado arkitektoak proiektatua.

• • Gaiarre antzokia. XIX. mendean eraiki zuten jatorriko antzokia Gaztelu Plazan; gaur egungoa, berriz, Karlos III.a etorbidean 1932an sortu zuten.

• • Oteizaren eskulturak Iruñean: Gazteluko plazan, Rodeznoko Kontea plazan, Yamaguchi parkean, UPNAren kanpusean eta zitadelan.

Arte militarra

• • Zitadela: Berpizkunde estiloko eraikin militar erraldoia, Filipe II.a Espainiakoak 1571an eraikiarazia.

Kultura

Hizkuntzak

Euskararen Foru Legearen arabera, Nafarroako hiriburua "Eremu Mistoa" delakoan dago sartuta. Hau da, euskal hizkuntza partzialki ofiziala baino ez da.

Gaztelania da beraz mintzaira nagusia. Dena den, etorkinen kopuru handia dela-eta, beste leku batzuetako hiztunak gero eta ohikoagoak dira.

Kultur elkarteak

• • Karrikiri
  • Zaldiko Maldiko

Kirolak

Portland San Antonio eskubaloi taldea da gaur egun hiriko kirol elkarterik arrakastatsuena, C.A. Osasunak futbol arloan tradizio handia duen arren.

Bertzela, aipatzekoak dira Basket Navarra Club (saskibaloia) eta Txantrea Kirol Elkartea (futbola). Azkenik, Iruñean pilotarako zaletasun handia dago eta hiriko Labrit pilotalekua final anitzen kokalekua da.

Hedabideak

• "Diario de Noticias" eta "Diario de Navarra" egunkariak.
• Eguzki irratia eta Euskalerria irratia irrati kateak.

Iruindar ospetsuak

Sakontzeko, irakurri: Iruindar ospetsuen zerrenda

Iruindar famatuen artean, aipatzekoak dira Pablo Sarasate musikaria, Arturo Kanpion euskal idazle eta kulturagilea, Jesus Aizpun eta Carlos Garaikoetxea politikariak, besteak beste.

Hiri senidetuak

Iruñea ondorengo hiriekin senidetuta dago:

• Baiona (Lapurdi) - 1960ko ekainaren 19an sinatu zen senidetzeko akordioa.
• Yamaguchi (Japonia) - 1980ko otsailaren 19an sinatu zen senidetzeko akordioa san Frantzisko Xabier XVI. mendean hor predikatu baitzuen.
• Paderborn (Alemania) - 1992ko abuztuaren 27an sinatu zen senidetzeko akordioa hiri horretan nafar franko zeudelako eta bien unibertsitateen artean laguntza ematen zelako.
• Pamplona (Kolonbia) (Kolonbia) - 2001eko maiatzaren 29an sinatu zen senidetzeko akordioa izen bera izateagatik.

Ikus, gainera

• Iruñeko Kultura Ondasun zerrenda
• Iruñeko aireportua
• Iruñerria

Kanpo loturak

• Iruñeko Udalaren webgunea (Euskaraz) (Ingelesez) (Ingelesez) (Frantsesez)
• San Fermin Jaietako webgunea (Euskaraz) (Gaztelaniaz) (Ingelesez)