Iruñea
|
Iruñea |
|||
|---|---|---|---|
|
|
|||
| Izen ofiziala | Pamplona / Iruña [1] | ||
| Estatua Erkidegoa Merindadea Eskualdea |
Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Iruñeko merindadea Iruñerria |
||
| Alkatea | Enrique Maya Miranda (UPN) | ||
| Herritarra | iruindar (eta, maila apalagoan eta gizonezkoentzat, iruinxeme)[2] | ||
| Koordenatuak | |||
| Eremua | 23,55 km2 | ||
| Garaiera | 449 m | ||
| Distantzia | 0 km Iruñera | ||
| Posta kodea | 31001 - 31014 |
||
| Biztanleria | 197.604 bizt. (2012) | ||
| Dentsitatea | 8.390,83 bizt./km² | ||
| Sorrera | herrixka baskoia - K.a 74 Pompaelo erromatarra |
||
| http://www.pamplona.es/ | |||
Iruñea (gaztelaniaz Pamplona) Nafarroako hiriburua da. 197.604 biztanle zituen 2012an (% 8,65 euskaldun). Euskal Herriko hirugarren hiririk handiena da. Herrixka baten gainean, Ponpeio erromatar jeneralak sortu zuen hiria, Kristo aurreko 74. urtean, Pompaelo izenarekin; geroago, Nafarroako Erresumaren hazia izanen zen Iruñeko Erresumaren hiriburu bihurtu zen. Eusko abertzaleentzat, Iruñea da Euskal Herriko hiriburua.
Herritarrei iruindar esaten zaie; edota, maila apalagoan eta gizonezkoei baino ez, iruinxeme.[2]
Hiriaren izena eta etimologia [aldatu]
Hiriak euskara batuan Iruñea du izena, Euskaltzaindiak hala arautu baitu.[2] Udalak, ordea, beste bi hauek ditu onartuak izen ofizialtzat: Pamplona gaztelaniaz eta Iruña euskaraz.
Bukaeran -a artikulua du Iruñea izenak, hau da, Iruñean, Iruñera, Iruñetik eta Iruñeko deklinatzen da NON, NORA, NONDIK eta NONGO kasuetan.[3]
Izenaren etimoa oso eztabaidatua da, argia ez delako. Irun- erroarekin erlazionatua agian, Runa (bertatik igarotzen den ibaiaren antzinako izena, egun Arga ibaia) izenarekin akaso, hiri izan dezake erroan; Euskal Herrian adibideak badira: Irun, Irunberri, Iruña Oka.
Inguru naturala eta kokalekua [aldatu]
Iruñerria eskualdean dago. Mugakideok ditu: Txulapain eta Ezkabarte iparraldean; Zizur eta Galar Zendeak hegoaldean; Atarrabia, Burlata eta Aranguren ekialdean; Zizur Nagusia eta Orkoien mendebaldean.
Itsasoaren mailatik 449 metro gora dago. Arga ibaiak inguratzen du; halaber, Izaga (1.353 m), Ezkaba (892 m), Campamento (528 m), Badostaingo kaskoak (590 m), Taxoare (668 m), Gazolatz (534 m), Errakobide (466 m), Santa Lutzia (470 m) eta Cascajo (450 m) mendiek.
Beste hiriburu batzuetatik dauden distantziak hauek dira: Donostia (87 km), Gasteiz (94 km), Bilbo (159 km) eta Baiona (137 km). Beste hiri batzuekikoak, Logroño (92 km), Bartzelona (434 km) eta Madril (411 km).
Klima [aldatu]
Iruñeak klima ozeaniko eta klima mediterraneoaren arteko trantsizioko klima du. Köppen klima sailkapenaren arabera klima ozeaniko epela (Cf2b) da. Prezipitazio ugariak dira (urteko batez bestekoa 762 mm ingurukoa) eta urte urte guztian zehar banatuak. Hilabete lehorrenak uztaila eta abuztua dira. Tenperaturei dagokienez, batez bestekoa 12,4 °C da, maximoa 20,7 °C abuztuan, eta minimoa 4,8 °C urtarrilean[4]. Erliebe laua dela eta, ipar-ekialdeko haizeek erraz astintzen dute gunea.
Udako egun jakinetan, tenperaturak 35 °C-tik gorakoak izan daitezke, eta neguan eta 0 °C-tik behera jaitsi daitezke. Horrela, urtero 40 bat izotz egun izaten dira, abendu, urtarril eta otsailean batez ere.
| Datu klimatikoak (Iruñea, 1880-2009) | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hilabetea | Urt | Ots | Mar | Api | Mai | Eka | Uzt | Abu | Ira | Urr | Aza | Abe | Urtekoa |
| Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) | 19.5 | 25.0 | 30.0 | 30.0 | 35.6 | 38.5 | 40.2 | 40.3 | 38.8 | 30.4 | 27.0 | 21.0 | 40.3 |
| Batez besteko tenperatura maximoa (°C) | 8.4 | 10.3 | 13.4 | 15.5 | 19.7 | 23.5 | 26.8 | 27.1 | 23.9 | 18.3 | 12.4 | 9.1 | 17.4 |
| Batez besteko tenperatura (ºC) | 4.8 | 6.1 | 8.6 | 10.6 | 14.2 | 17.7 | 20.4 | 20.7 | 18.0 | 13.4 | 8.5 | 5.6 | 12.4 |
| Erregistraturiko tenperatura minimoa(°C) | -18.0 | -16.8 | -9.0 | -3.7 | -1.0 | 3.0 | 5.5 | 4.8 | 1.0 | -4.9 | -10.0 | -17.0 | -18.0 |
| Batez besteko tenperatura minimoa (°C) | 1.1 | 1.9 | 3.8 | 5.7 | 8.8 | 11.9 | 14.0 | 14.3 | 12.2 | 8.5 | 4.5 | 2.1 | 7.4 |
| Pilatutako prezipitazioa (mm) | 73.6 | 62.3 | 61.9 | 73.7 | 67.0 | 55.2 | 35.1 | 36.8 | 53.9 | 76.5 | 86.1 | 80.3 | 762.4 |
| Iturria: meteo.navarra.es[4] | |||||||||||||
Estazio meteorologikoak [aldatu]
Tenperatura eta prezipitazioak neurtzeko erakunde ofizialek ezarritako hiru estazio meteorologiko daude Iruñerrian. Nafarroako Gobernuak Iruñearen erdialdean eta Larrabiden dituen bi estazioak, eta Espainiako AEMET meteorologia zerbitzuak Noaingo aireportuan duena. Euri gutxien jasotzen duena aireportukoa da, hegoalderago dagoelako.
XX. mendean, hiriaren tenperatura zein zen jakinarazteko, Noaingo aireportuko estazioak emandako neurketak erabili izan dira.
Auzoak [aldatu]
Zerrenda: Iruñeko auzoen zerrenda
Historia [aldatu]
Hiriko historia abiatzen da baskoien herrixka batetik, eta hortik Pompelo[5] edo Pompaelo erromatarrera. Musulmanen okupazioaren ondoren, Iruñeko Erresuma eta Nafarroako Erresuma etorri ziren; XVI. mendean, Espainiako erregeen menpe geratu zen.
Hiria biziki hedatzen hasi zen XX. mendean. Azken hamarkadetan, ospe handia hartu du hiriak nazioartean, San Fermin jaiengatik (uztailaren 6an hasten dira), bereziki Ernest Hemingway idazleak egin zien oihartzunari esker.
Azken urteak [aldatu]
Azken urteetan autobide berriak eta bestelako azpiegiturak eraiki dira. 2007ko azaroan, Iruñeko autobus geltoki berria inauguratu zen Yanguas y Miranda kalean.
Auzo berrien eraikuntzak autobus linea berriak ezartzea ekarri du, eta Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren erabileraren hazkundea: 2006. urtean, 36 milioi bidaiari izan ziren.
XXI. mendea hasi zenean Mendillorriko auzoa amaitzen ari ziren bitartean etorkizunerako hirigintzaren plangintza hasi zen. Horrela, etorkizunerako etxebizitza beharra ezarri zen, guztira 70.000 etxebizitza inguru eraikiko zirela erabaki zen. Plangintza hartako helburuak pixkanaka bete egin dira azken urteetan, eta 2000. urtean plangintzan zeuden auzoetariko batzuk eraiki dira dagoeneko.
Auzo berriak [aldatu]
Etxabakoitz auzoa Barañain eta Iruñea artean dago. Abiadura handiko trenaren eraikitzearekin batera, 8.000 etxebizitza inguru eraikiko dira hor. Etxebizitza horietatik herena babes ofizialekoak izango dira. Horrez gain, trenaren geltoki berria eta Sanduzelaiko trenbidearen birgaitzea ere egingo dira.[6]
Iruñerriko beste auzo berrietako dentsitate txikia alde batera utziz, Etxabakoitzen eraikin altuagoak izango dira nagusi, 12 eta 15 solairu bitarteko eraikinak, eta 25 solairurainoko dorre bat, etorkizuneko tren geltokiaren ondoan.
Lezkairu Iruñeko zabalgunearen luzapentzat planteaturiko auzo berria da. Proiektuak Arrosadia Iruñearekin hobeto integratzeko asmoarekin eta hiriaren hegoaldeko komunikabideak hobetzeko asmoarekin sortu zen. Auzo berriaren eraikitze lanak 2007. urtean hasi ziren eta guztira 6.000 etxebizitza inguru eraikiko dira.
Politika eta administrazioa [aldatu]
Hauek izan dira Iruñeko azken alkateak:
| 1979-1983 | Julián Balduz Calvo | PSN-PSOE |
| 1983-1987 | Julián Balduz Calvo | PSN-PSOE |
| 1987-1991 | Javier Chourraut Burguete | UPN |
| 1991-1995 | Alfredo Jaime Irujo | UPN-PP |
| 1995-1999 | Javier Chourraut Burguete | CDN |
| 1999-2003 | Yolanda Barcina Angulo | UPN-PP |
| 2003-2007 | Yolanda Barcina Angulo | UPN-PP |
| 2007-2011 | Yolanda Barcina Angulo | UPN-PP |
| 2011- | Enrique Maya Miranda | UPN |
Iruñeko Udaleko ordezkaritza (2007)
|
Alderdi politikoak Iruñeko Udalean |
||||
| Alderdi politikoa | Zinegotziak | |||
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) |
|
|||
| Nafarroa Bai (NaBai) |
|
|||
| Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE) |
|
|||
| Eusko Abertzale Ekintza (ANV-EAE) |
|
|||
| Nafarroako Ezker Batua (IUN-NEB) |
|
|||
| Nafarroako Demokraten Konbergentzia (CDN) |
|
|||
Iruñeko Udaleko ordezkaritza (2011)
|
Alderdi politikoak Iruñeko Udalean |
||||
| Alderdi politikoa | Zinegotziak | |||
| Nafar Herriaren Batasuna (UPN) |
|
|||
| Nafarroa Bai 2011 (NaBai 2011) |
|
|||
| Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE) |
|
|||
| Bildu |
|
|||
| Nafarroako Alderdi Popularra (PPN) |
|
|||
| Izquierda-Ezkerra |
|
|||
Demografia eta biztanleria [aldatu]
| 1897 | 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2001 | 2006 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 28.110 | 30.609 | 31.211 | 33.281 | 38.308 | 52.743 | 68.288 | 93.429 | 145.026 | 177.906 | 180.372 | 183.964 | 195.769 |
Immigrazioa Iruñeko auzoetan [aldatu]
2008ko erroldaren arabera, 23.343 etorkin bizi ziren hirian, hots, biztanle guztien % 11,98 (Nafarroako batezbestekoaren gainetik).
Iruñean Espainiaz kanpoko etorkin gehien dituzten auzoak honakoak ziren 2008. urtearen hasieran:
- Buztintxuri % 26,4
- Etxabakoitz % 19,4
- Milagrosa % 18,7
- Sanduzelai % 15,8
- Alde Zaharra % 15,7
- Arrotxapea % 13,3
Osasungintza [aldatu]
Hezkuntza [aldatu]
Iruñeko Zentroek Foru Erkidegoaren Euskarari eta Hezkuntzari buruzko legeak jarraitzen dituzte beren egitura eta hezkuntza finkatzeko. Nafarroak, bere lege historikoei esker, hezkuntza guztiz kudeatzen du Nafarroako Gobernuaren bidez, eta aldi berean, Hezkuntza Departamentuaren bitartez, beti Espainiako Hezkuntza legea oinarritzat hartuz.
Hezkuntza sistema, oso sinplea da. Alde batetik, derrigorrezkoak ez diren ikasketak ditugu: Haur hezkuntza (lehengo parbulitoak), Batxilergoa, Lanbide Heziketa, Arte, Musika, Hizkuntzak eta Unibertsitate ikasketak. Eta bestetik, derrigorrezkoak direnak, lehen hezkuntza (LH) eta bigarren hezkuntza (DBH). Nafarroako Gobernuak, Helduentzako Hezkuntza dauka zerbitzugai.
| Hezkuntza Sistema | |||
|---|---|---|---|
| Mota | Maila Kopurua | Adin teorikoa* | Derrigorrezkoa |
| Haur Hezkuntza | 3 | 3-6 | Ez |
| Lehen Hezkuntza (LH) | 6 | 6-12 | Bai |
| Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza (DBH) | 4 | 12-16 | Bai |
| Batxilergoa | 2 | 16-18 | Ez |
| Lanbide heziketa | 2 edo 4 | 16tik aurrera | Ez |
| Artea | 2 | 16tik aurrera | Ez |
| Musika | 4, 10 edo gora | 18tik aurrera | Ez |
| Hizkuntzak | Hizkuntzaren eta egindako ikasketen arabera | 14tik aurrera | Ez |
| Unibertsitatea | Karreraren arabera | 18tik aurrera | Ez |
*kurtsorik errepikatzen ez dela.
Nafarroak, gainera, erkidego elebiduna denez, hainbat hezkuntza zentro eredu ditu hizkuntza irizpide hartuta. Ereduak hauek dira, A, B, D eta G.
- A eredua: Erdarazko hezkuntza, euskara ikasgai modura eskainita.
- B eredua: Ikasketa gehienak euskaraz, hainbat ikasgai erdaraz eskainita.
- D eredua: Euskarazko hezkuntza, erdara ikasgai modura eskainita.
- G eredua: Ikasketa guztiak erdaraz.
Azpiegitura eta garraioak [aldatu]
Errepide sarea [aldatu]
| Iruñeko errepide sarea[7] | |||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Iruñeko irteerak | Ingurabide eta sarbideak | ||||||||||||||||||
| Zenbakia | Izena | Errepide mota | Ibilbidea | Zenbakia | Izena | Errepide mota | |||||||||||||
| AP-15 . | Nafarroako autobidea | Bidesaridun autobidea | Tutera, Zaragoza, Madril | PA-30 | Iruñeko Saihesbidea | Bikoiztutako errepidea | |||||||||||||
| AP-15 . | Nafarroako autobidea | Bidesaridun autobidea | Donostia, Gasteiz | PA-31 | Iruñerako hegoaldeko sarbidea | Bikoiztutako errepidea | |||||||||||||
| A-12 | Bideko autobia | Autobidea | Estella, Logroño | PA-32 | Iruñerako hego-ekialdeko sarbidea | Bikoiztutako errepidea | |||||||||||||
| A-21 | Pirinioetako autobia | Autobidea | Zangoza, Jaka, Huesca | PA-33 | Iruñerako ekialdeko sarbidea | Bikoiztutako errepidea | |||||||||||||
| N-121 | Iruñea-Tutera | Errepidea | Tutera, Zaragoza, Madrid | PA-34 | Iruñeko mendebaldeko sarrera | Bikoiztutako errepidea | |||||||||||||
| N-121-A | Iruñea-Behobia | Errepidea | Irun, Lapurdi | A-15 | Iruñeko mendebaldeko saihesbidea | Autobidea | |||||||||||||
| N-240-A | Iruñea-Gasteiz | Errepidea | Gasteiz, Donostia | ||||||||||||||||
| N-135 | Iruñea-Nafarroa Beherea Luzaidetik | Errepidea | Zubiri, Luzaide, Nafarroa Beherea | ||||||||||||||||
Iruñeko bidegorria [aldatu]
Iruñeak gaur egun 64 kilometro bidegorri sarez hornituta dago. Hauetatik, 20 Iruñeko ibai parkeari dagozkio. Gainera, bost txirrindula alokairu gune daude Iruñeatik sakabanatuta. Azkenik, aipatu beharra dago, espero dela 2013. urterako 41 kilometro gehiago txertatzea hirian eta beranduagorako, 15 alokairu puntu gehiago jartzea.
Hegazkina eta Trena [aldatu]
Aireportua Noainen dauka, Elortzibar eskualdean. Tren geltokia ere badauka Sanduzelaiko auzoan. Dena den, Espainiako gobernuak Adif elkartearen bitartez, trenbide zerbitzua berregituratu nahi du Nafarroako Korridorearen eraikitzearekin batera, horretarako Etxabakoitzen geltoki berria eta auzo berria altxatuko dira eta gaur egun Sanduzelai eta Buztintxuri bitartean dagoen burdinbidea, estali egingo da.
Autobusa [aldatu]
Iruñean geltokia duten Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren lineak, honakoak dira:
Eguneko lineak [aldatu]
| Linea | Ibilbidea | Luzapenak | Ordutegia lanegunetan (I) | Ordutegia larunbatetan (II) | Ordutegia jaiegunetan (III) | Maiztasuna (I/II/III) | Ezinduentzako zerbitzua |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Unibertsitateak | Zizur Txikia | 7:00h a 22:00h | 7:30h a 22:00h | 7:00h a 22:00h | 20´/ 30´/60´ | ||
| Nafarroako Gorteak - Etxabakoitz | 06:55h a 22:15h | 7:00h a 22:12h | 7:00h a 22:15h | 10´/12´/20´-15´ | |||
| Zirkularra: Zabalgunea - Antsoain | 6:30h a 22:30h | 6:30h a 22:30h | 6:30h a 22:30h | 5´/5´/6´ | |||
| Barañain - Atarrabia | Arre - Orikain - Uharte | 6:30h a 22:30h | 6:30h a 22:30h | 6:30h a 22:30h | 6´/8´/12´ | ||
| Orbina 3 - Nafarroako Unibertsitatea | 06:30h a 22:15h | 06:30h a 22:20h | 06:30h a 22:20h | 15´/20´/20´ | |||
| Arrotxapea - NUP | 6:45h a 22:15h | 6:30h a 22:20h | 6:40h a 22:20h | 15´/15´/20´ | |||
| Atarrabia - Txantrea - Barañain | 6:25h a 22:30h | 6:30h a 22:30h | 6:30h a 22:30h | 10´-12´/15´/15´ | |||
| Blanca de Navarra plaza - Buztintxuri | 6:38h a 22:36h | 6:40h a 22:30h | 7:00h a 22:20h | 12´/15´/20´ | |||
| Renfe - NUP | 06:32h a 22:36h | 6:00h a 22:30h | 6:50h a 22:30h | 12´/15´/20´ | |||
| Beloso goiena - Orkoien | 6:30h a 22:35h | 7:00h a 22:00h | 7:00h a 22:00h | 30´/45´/45´ | |||
| Ezkaba - El Sario eraikina | Galaria parke komertziala | 6:35h a 22:25h | 6:35h a 22:15h | 6:35h a 22:35h | 15´/20´/20´ | ||
| Ermitagaña - Mendillorri | 6:30h a 22:30h | 6:45h a 22:30h | 6:44h a 22:30h | 10´/15´/20´ | |||
| Sanduzelai - Soto Lezkairu | Landaben | 6:20h a 21:20h | 7:55h a 21:30h | 7:55h a 21:30h | 60´/60´/60´ | ||
| Udaletxea - Rotxapea | Artika | 6:40h a 22:20h | 6:40h a 22:20h | 6:35h a 22:35h | 15´/15´/30´ | ||
| Sarasate pasalekua - Zizur Nagusia | 6:30h a 22:15h | 6:30h a 22:20h | 6:30h a 22:30h | 12´-15´/20´/30´ | |||
| Aizoain - Noain - Beriain | Berriosuso - Beriain | 6:27h a 22:29h | 6:28h a 22:28h | 6:39h a 22:29h | 12´/15´/20´-24´ | ||
| Artika Berria - Mutiloa | 6:30h a 22:30h | 7:10h a 22:30h | 7:10h a 22:30h | 20´/40´/40´ | |||
| San Ignazio etorbidea - Sarriguren | 6:30h a 22:30h | 06:30h a 22:35h | 6:40h a 22:20h | 12´/15´/20´ | |||
| Monte Monjardín - Barañain | 6:30h a 22:22h | 6:30h a 22:15h | 06:30h a 22:20h | 15´/15´/20´ | |||
| Bianako Printzea plaza - Gorraiz | Gorraitz Iparra/Negoa - Itaroa urbanizazioa | 6:40h a 22:40h | 6:50ha a 22:10h | 6:50h a 22:10h | 20´/60´/60´ | ||
| Bakearen plaza - Aireportua | 05:30h a 23:30h | 05:30h a 23:00h | 05:30h a 23:00h | 30´/60´/60´ | |||
| Yanguas eta Miranda - Berriosuso | 6:30h a 22:30h | No hay servicio | No hay servicio | 60´ | |||
| San Ignazio etorbidea - Olloki | 06:30h a 22:30h | 07:10h a 22:35h | 07:10h a 22:35h | 60´/90´/90´ |
Gaueko lineak [aldatu]
Gaueko lineak 10 dira guztira. Igandetik ostegunera N-1 eta N-7 arteko lineak ibiltzen dira, 22:30 - 00:00 ordutegian. Ostiral gauean, zerbitzua zortzi lineek osatzen dute. Batez beste, goizaldeko 04:00ak arte ematen dute zerbitzua. Dena den, N-8 lineak bi bidaia baino ez ditu egiten. Larunbat gauean, N-9 linea gehitzen zaio ohiko zerbitzuari eta autobusak gau osoan ibiltzen dira goizeko 06:00ak bitartean.
Autobusen maiztasuna egunaren arabera aldatzen da. 60 minutu eta 15 minutu bitarteko maiztasuna eskaintzen dute.
| Linea | Ibilbidea | Maiztasuna | Oharrak |
|---|---|---|---|
| N1 | Labriteko Jaitsiera - Zizur Nagusia | 60´ | |
| N2 | Sarasate Pasealekua - Barañain | 20´ - 30´ | |
| N3 | Labriteko Jaitsiera - Noain - Beriain Zaharra | 60´ | |
| N4 | Sarasate Pasealekua - Aizoain | 40´- 50´ | |
| N5 | Labriteko Jaitsiera - Uharte | 30´ | |
| N6 | Nafarroako Gorteak - Mendillorri | 30´ | |
| N7 | Sarasate Pasealekua - Sanduzelai - Txantrea - Nafarroako Gorteak | 15´- 30´ | |
| N8 | Labriteko Jaitsiera - Mutiloa | Bi bidaia | |
| N9 | Sarasate Pasealekua - Orkoien | Bidaia bakarra | |
| N10 | Nafarroako Gorteak - Sarriguren |
Iruñeko autobus geltokia [aldatu]
Iruñeko autobus geltokia Iruñea hiriko autobus geltoki nagusia da, Ianguas eta Miranda kalean kokatua. 2007ko azaroaren 9an inauguratu zen, bi urteko eraikuntza lanen ostean.
Lurpeko geltoki berriak guztira hiru solairu dauzka. Kanpoaldean lurpean geltoki bat dagoela adierazten duen bakarra, autobus eta kotxeen sartu irtenerako eraiki den arranpa da. 35.000 metro karratuko gune berdeen azpian eraikia, geltokiak 28 autobusentzako nasak dauzka (behar izanez gero beste 24 autobusentzako tokia dagoelarik). Autobusentzako dartsena honen berezitasun nagusia daukan forma biribila da.
Iruñeko tranbia [aldatu]
Iruñeko tranbia Nafarroako Gobernuko garraio sailak proposaturiko proiektua izan zen. 2008ko maiatzean, eraikitzeko kostu handia dela eta, proiektua bertan behera geratu zen.[8]
Iruñeko zubiak [aldatu]
Ekonomia [aldatu]
Industriagune garrantzitsua da, batez ere automobilen (Volkswagen-en lantokia), haize-erroten eta haragi-prestaketen industria handiak dituelako. Hiria bere mugez kanpo haztearekin batera, gaur egun enpresa gehienak Iruñerriko gune metropolitarrean kokatuta geratu dira. Gainera, Nafarroako hiriburuaren inguruan, hainbat industrialde eta enpresa sortu dira, teknologia berri eta airesorgailuen alorrekoak, medikuntzaren ingurukoak eta abar.
Iruñeko udalerriaren mugetan dauden industrialdeak honakoak dira:
- Agustinos Industrialdea
- Landaben Industrialdea
Merkataritza [aldatu]
Hiriaren erdigunean eta auzoetan ehunka denda daude, jangaiak, arropa, zerbitzuak eta beste hainbat gauza eskaintzen dituztenak. Horrez gain, hiriaren inguruan, bi merkataritza-gune eraiki dira 2000. urtetik aurrera, Itaroa eta Morea.
Jaiak eta ospakizunak [aldatu]
Sanferminak [aldatu]
Sanferminak Iruñeko jai ospetsuena da, uztailaren 6 eta 14 bitartean ospatzen dira San Ferminen omenez. San Fermin, San Frantzisko Xabierrekin batera, Nafarroako patroia da. Tradizioaren arabera, Firmus III. mendeko senatariaren semea izan zen Fermin. San Saturninok batailatua, Tolosa Okzitaniakoan egin omen zen apaiz. Iruñera bueltatu eta hiriko apezpikua izendatu egin zuten. Amiensen hil bide zen burua moztuta 303ko irailaren 25ean.
Lehen, jaiak irailaren 24an ospatzen ziren. Gaur egun, iraileko azkenaurreko asteburuan San Fermin Txikiko jaiak egiten dira, Alde Zaharreko jaiak, hain zuzen ere.
Festako ekitaldi nagusiak:
- Txupinazoa edo altxaferoa: uztaileko 6an, 12:00etan, festari hasiera ematen dio. +Txupinazoa
- Riau-riau: gaur egun ospatzen ez bada ere, azken urteotan istilutsu samarra bihurtu baitzen, sanferminetan hori baino tradizionalagorik ez zegoen. Uztailaren 6an, 4:30ean, egiten zen. Dantza tradizionalen soinuan, udalbatzari mezatara joaten eragoztea edo trabatzea zen ekitaldiaren mamia.
- Entzierroa: uztaileko 7tik 14ra, egunero goizeko 8:00etan, zezenak Santo Domingo kaleko ikuiluetatik zezen-plazara joaten dira. + Entzierroa
- Prozesioa: Uztailaren 7an, goizeko 10etan, santuaren irudia hiriaren alde zaharretik ateratzen da prozesioan. + Prozesioa
- Pobre de mi: Uztailaren 14an, eguerdian, ekitaldi honek amaiera ematen dio festari. + Pobre de mi
Auzoetako jaiak [aldatu]
Duela urte asko, Iruñeko auzo elkarteek hasi ziren beren auzoek jai propio batzuk izateko lanak eta hauxe da Iruñeko auzoen jaien zerrenda, ordena kronologikoan:
- Sanduzelaiko jaiak, Iruñeko lehen jaiak dira, apirilean ospatzen direnak, San Jorge (Apirilak 23) egunarekin bat egiten duen asteburuan.
- Txantreako jaiak, Iruñeko jai zaharrenetarikoak, maiatzaren lehenarekin bat egiten duen asteburuan izaten dira. Egun horretan, maiatzaren batean, erraldoi eta buruhandien bilkura antolatzen da urteoro.
- Azpilagañako jaiak, maiatzaren azkenaurreko asteburuan ospatzen dira.
- Iturrama auzoko jaiak, maiatzaren azken asteburuan ospatzen dira. Bertan, herri talde eta gazte taldeek, normalean, hartzen dute programazioaren zati handi bat.
- Arrosadian, ekainaren lehen asteburuan ospatzen dituzte heuren jaiak.
- Arrotxapean, jaiak ekainaren bigarren asteburuan ospatzen dira. Nahiko fama dute auzo hartako jaiek.
- Donibaneko jaiek, San Joan bezperarekin (Ekainak 23) bat egiten duen asteburua eta egun hori bera hartzen ditu. Jaien programazioaren barnean sartzen dira San Juan suak, auzoaren izena berak dion bezela.
- Mendillorriko jaiak, orain dela urte batzuk soilik hasi ziren ospatzen eta, irailaren lehen asteburuan ospatzen dira.
- Azkenik, Aldapako San Fermin jaiak izaten dira, Alde Zaharreko jaiak. Iraileko azken asteburuan izaten dira eta, ohiz, hilabetearen 25arekin izaten da bat, San Fermin egunarekin.
Artea [aldatu]
Arte erlijiosoa [aldatu]
- Iruñeko katedrala. Lehenengoa erromanikoa bazen ere, egungo gotikoa da barruan eta neoklasikoa fatxadan. Izan ere, erromanikoa erori zen Karlos II.aren hilobia egiten ari zela. Gotikoak (1387-1525) erromanikoko planta jarraitu zuen. Fatxadak erromaniko eran segitu zuen katedraleko kapituluak eraitsi eta berreraikitzeko erabakia hartu zuen arte. 1783an Ventura Rodriguez arkitektoak egungo fatxada egin zuen.
- Karlos III.aren eta Leonor emaztearen ehortz-estatua. 1416an egin zuen Johan Lome de Tournay frantziar eskultoreak, Borgoinako estiloan.
- Katedraleko klaustroa. XIV. eta XV. mendeetan eraiki zen Nafarreriako gerran (1276an) frantziar armadak erromanikoak suntsitu ostean. Europa osoko gotikoko maisulana da Iruñeko klaustroa.
- San Nikolas eliza. Erdi Aroko gotorlekua, XIV. mendeko dorrea du. Gotiko erara eraikia.
- San Zernin eliza. Erdi Aroko gotorlekua, XIII. mendean eraikia.
Arte zibila [aldatu]
-
- Udaletxea. Atzeko fatxada da ezagunena, San Fermineko txupinazoa edo altxaferoa hortik jaurtitzen baita. Arkitekturaren ikuspuntutik, XVIII. mendean eraiki zen fatxada hori, barroko erara.
- Udaletxea. Atzeko fatxada da ezagunena, San Fermineko txupinazoa edo altxaferoa hortik jaurtitzen baita. Arkitekturaren ikuspuntutik, XVIII. mendean eraiki zen fatxada hori, barroko erara.
-
- Sarasate pasealekua. Hainbat nafar erregeren estatuak hor daude kokaturik. Iparreko aldean, Foruen estatua eraiki zen, Gamazo espainiar ministroak XIX. mendearen bukaeran nafar zerga sistema propioa desegin nahi zuelako sortu zen erreboltaren kariaren oroitgarri.
- Sarasate pasealekua. Hainbat nafar erregeren estatuak hor daude kokaturik. Iparreko aldean, Foruen estatua eraiki zen, Gamazo espainiar ministroak XIX. mendearen bukaeran nafar zerga sistema propioa desegin nahi zuelako sortu zen erreboltaren kariaren oroitgarri.
-
- Nafarroako jauregia. Sarasate pasealekuaren iparraldean, XIX. mendean eraiki zen. Egun Nafar Gobernuaren egoitza da.
- Nafarroako jauregia. Sarasate pasealekuaren iparraldean, XIX. mendean eraiki zen. Egun Nafar Gobernuaren egoitza da.
-
- Nafarroako Legebiltzarra. Sarasate pasealekuaren hegoaldean, XIX. mendeko eraikin batez baliatuta, XX. mendeko 90eko hamarkadan barrutik eraberritu zen Nafar Parlamentuaren egoitza izateko. Ordura arte Justizia jauregia zen eraikina.
- Nafarroako Legebiltzarra. Sarasate pasealekuaren hegoaldean, XIX. mendeko eraikin batez baliatuta, XX. mendeko 90eko hamarkadan barrutik eraberritu zen Nafar Parlamentuaren egoitza izateko. Ordura arte Justizia jauregia zen eraikina.
-
- Unibertsitate Publikoa . Javier Saenz de Oiza arkitekto nafarrak eraiki zuen.
- Unibertsitate Publikoa . Javier Saenz de Oiza arkitekto nafarrak eraiki zuen.
-
- Zezen plaza . 1920ko hamarkadan Francisco Urkola arkitekto donostiarrak eraiki zuen.
- Zezen plaza . 1920ko hamarkadan Francisco Urkola arkitekto donostiarrak eraiki zuen.
-
- Baluarte. XX. mendeko 90eko hamarkadan eraiki zen Biltzar Jauregia, Patxi Mangado arkitektoak proiektatua.
-
- Gaiarre antzokia. XIX. mendean eraiki zuten jatorriko antzokia Gaztelu Plazan; gaur egungoa, berriz, Karlos III.a etorbidean 1932an sortu zuten.
-
- Oteizaren eskulturak Iruñean: Gazteluko plazan, Rodeznoko Kontea plazan, Yamaguchi parkean, UPNAren kanpusean eta zitadelan.
Arte militarra [aldatu]
-
- Zitadela: Berpizkunde estiloko eraikin militar erraldoia, Filipe II.a Espainiakoak 1571an eraikiarazia.
Kultura [aldatu]
Hizkuntzak [aldatu]
Euskararen Foru Legearen arabera, Nafarroako hiriburua "Eremu Mistoa" delakoan dago sartuta. Hau da, euskal hizkuntza partzialki ofiziala baino ez da.
Gaztelania da beraz mintzaira nagusia. Dena den, etorkinen kopuru handia dela-eta, beste leku batzuetako hiztunak gero eta ohikoagoak dira.
Kultur elkarteak [aldatu]
Kirolak [aldatu]
Portland San Antonio eskubaloi taldea da gaur egun hiriko kirol elkarterik arrakastatsuena, C.A. Osasunak futbol arloan tradizio handia duen arren.
Bertzela, aipatzekoak dira Basket Navarra Club (saskibaloia) eta Txantrea Kirol Elkartea (futbola). Azkenik, Iruñean pilotarako zaletasun handia dago eta hiriko Labrit pilotalekua final anitzen kokalekua da.
Hedabideak [aldatu]
- "Diario de Noticias" eta "Diario de Navarra" egunkariak.
- Eguzki irratia eta Euskalerria irratia irrati kateak.
Iruindar ospetsuak [aldatu]
Iruindar famatuen artean, aipatzekoak dira Pablo Sarasate musikaria, Arturo Kanpion euskal idazle eta kulturagilea, Jesus Aizpun eta Carlos Garaikoetxea politikariak, besteak beste.
Hiri senidetuak [aldatu]
Iruñea ondorengo hiriekin senidetuta dago:[9]
Baiona (Lapurdi) - 1960ko ekainaren 19an sinatu zen senidetzeko akordioa.
Yamaguchi (Japonia)[10] - 1980ko otsailaren 19an sinatu zen senidetzeko akordioa san Frantzisko Xabier XVI. mendean hor predikatu baitzuen.
Paderborn (Alemania) - 1992ko abuztuaren 27an sinatu zen senidetzeko akordioa hiri horretan nafar franko zeudelako eta bien unibertsitateen artean laguntza ematen zelako.
Pamplona (Kolonbia) (Kolonbia) - 2001eko maiatzaren 29an sinatu zen senidetzeko akordioa izen bera izateagatik.
Erreferentziak [aldatu]
- ↑ 338/1990 Foru Dekretua, abenduaren 20koa, Nafarroako Foru Komunitateko hiriburuaren izendapen ofizialari buruzkoa, Nafarroako Gobernua
- ↑ a b c Euskaltzaindiaren 155. araua («Nafarroako udal izendegia»).
- ↑ Inma Errea (Iruñeko Udaleko itzultzailea): Iruña/Iruñea eta haren deklinabidea, ItzuL eztabaidagunean argitaratutako mezua.
- ↑ Nerea ALEJOS: «Francisco Pina Polo: "Pamplona se fundó como un castigo a los vascones"», Diario de Navarra, 2010-09-28. Eskuratze data: 2011-05-03.
- ↑ Albistea ya.com webgunean.
- ↑ Nafarroako gobernua, herrilanen saila
- ↑ Canal 6 Navarraren bideoa.
- ↑ Hiri senidetuak, Iruñeko Udala, http://www.pamplona.es/VerPagina.asp?IdPag=114&Idioma=2. Noiz kontsultatua: 2011-1-4
- ↑ Espainiako eta Japoniako hirien arteko senidetza itunak Espainiako enbaxada Japonian
Ikus, gainera [aldatu]
Kanpo loturak [aldatu]
- Iruñeko Udalaren webgunea (Euskaraz) (Ingelesez) (Ingelesez) (Frantsesez)
- San Fermin Jaietako webgunea (Euskaraz) (Gaztelaniaz) (Ingelesez)
| Iruñeko auzoak | ||
|---|---|---|
|
Alde Zaharra • Arrosadia • Arrotxapea • Azpilagaña • Bigarren Zabalgunea • Buztintxuri • Donibane • Ermitagaña • Etxabakoitz • Ezkaba • Iturrama |
||
|
|||||||