Iruñea

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu

Koordenatuak: 42°49′6″N 1°38′39″W / 42.81833°N 1.64417°W / 42.81833; -1.64417

Iruñea

 Nafarroa Garaia
Iruñeko hainbat leku eta eraikinen irudia. Goitik behera eta ezkerretik eskuinera: Iruñeko katedrala, Nafarroako jauregia, San Nikolas eliza, Iruñeko udaletxea, Takonera parkea eta azkenik Gaztelu plaza.
Iruñeko hainbat leku eta eraikinen irudia. Goitik behera eta ezkerretik eskuinera: Iruñeko katedrala, Nafarroako jauregia, San Nikolas eliza, Iruñeko udaletxea, Takonera parkea eta azkenik Gaztelu plaza.
Iruñeko bandera

Iruñeko armarria

Izen ofiziala Pamplona / Iruña [1]
Estatua
Erkidegoa
Merindadea
Eskualdea
Espainia
Nafarroako Foru Erkidegoa
Iruñeko merindadea
Iruñerria
Alkatea Enrique Maya Miranda (UPN)
Herritarra iruindar (eta, maila apalagoan eta gizonezkoentzat, iruinxeme)[2]
Koordenatuak
Iruñea non dagoen adierazten duen Iruñea erdiguneko mapa
Iruñea
Iruñea (Iruñea erdigunea)

Maps of municipalities of Navarra Iruñea.JPG

Eremua 23,55 km2
Garaiera 449 m
Distantzia 0 km Iruñera
Posta kodea 31001 - 31014
Biztanleria 197.604 bizt. (2012)
Dentsitatea 8.390,83 bizt./km²
Sorrera herrixka baskoia
- K.a 74 Pompaelo erromatarra
http://www.pamplona.es/

Iruñea (gaztelaniaz Pamplona) Nafarroako hiriburua da. 197.604 biztanle ditu (% 8,65 euskaldun). Euskal Herriko hirugarren hiririk handiena da. Herrixka baten gainean, Ponpeio erromatar jeneralak sortu zuen hiria, Kristo aurreko 74. urtean, Pompaelo izenarekin; geroago, Nafarroako Erresumaren hazia izanen zen Iruñeko Erresumaren hiriburu bihurtu zen. Eusko abertzaleentzat, Iruñea da Euskal Herriko hiriburua.

Herritarrei iruindar esaten zaie; edota, maila apalagoan eta gizonezkoei baino ez, iruinxeme.[2]

Hiriaren izena eta etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriak euskara batuan Iruñea du izena, Euskaltzaindiak hala arautu baitu.[2] Udalak, ordea, beste bi hauek ditu onartuak izen ofizialtzat: Pamplona gaztelaniaz eta Iruña euskaraz.

Bukaeran -a artikulua du Iruñea izenak, hau da, Iruñean, Iruñera, Iruñetik eta Iruñeko deklinatzen da NON, NORA, NONDIK eta NONGO kasuetan.[3]

Izenaren etimoa oso eztabaidatua da, argia ez delako. Irun- erroarekin erlazionatua agian, Runa (bertatik igarotzen den ibaiaren antzinako izena, egun Arga ibaia) izenarekin akaso, hiri izan dezake erroan; Euskal Herrian adibideak badira: Irun, Irunberri, Iruña Oka.

Inguru naturala eta kokalekua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itsasoaren mailatik 449 metro gora dago. Arga ibaiak inguratzen du; halaber, Izaga (1.353 m), Ezkaba (892 m), Campamento (528 m), Badostaingo kaskoak (590 m), Taxoare (668 m), Gazolatz (534 m), Errakobide (466 m), Santa Lutzia (470 m) eta Cascajo (450 m) mendiek.

Beste hiriburu batzuetatik dauden distantziak hauek dira: Donostia (87 km), Gasteiz (94 km), Bilbo (159 km) eta Baiona (137 km). Beste hiri batzuekikoak, Logroño (92 km), Bartzelona (434 km) eta Madril (411 km).

Mugak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñerria eskualdean dago. Mugakideok ditu: Berriozar, Antsoain eta Ezkabarte iparraldean; Berriobeiti ipar-mendebaldean; Ezkabarte, Atarrabia eta Burlata ipar-ekialdean; Orkoien eta Oltza zendea mendebaldean; Atarrabia, Burlata eta Aranguren ekialdean; Zizur Nagusia eta Zizur zendea hego-mendebaldean; Zizur eta Galar hegoaldean; eta azkenik, Aranguren hego-ekialdean.

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñeak klima ozeaniko eta klima mediterraneoaren arteko trantsizioko klima du. Köppen klima sailkapenaren arabera klima ozeaniko epela (Cf2b) da. Prezipitazio ugariak dira (urteko batez bestekoa 762 mm ingurukoa) eta urte urte guztian zehar banatuak. Hilabete lehorrenak uztaila eta abuztua dira. Tenperaturei dagokienez, batez bestekoa 12,4 Â°C da, maximoa 20,7 Â°C abuztuan, eta minimoa 4,8 Â°C urtarrilean[4]. Erliebe laua dela eta, ipar-ekialdeko haizeek erraz astintzen dute gunea.

Udako egun jakinetan, tenperaturak 35 Â°C-tik gorakoak izan daitezke, eta neguan eta 0 Â°C-tik behera jaitsi daitezke. Horrela, urtero 40 bat izotz egun izaten dira, abendu, urtarril eta otsailean batez ere.

Datu klimatikoak (Iruñea, 1880-2009)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 19.5 25.0 30.0 30.0 35.6 38.5 40.2 40.3 38.8 30.4 27.0 21.0 40.3
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 8.4 10.3 13.4 15.5 19.7 23.5 26.8 27.1 23.9 18.3 12.4 9.1 17.4
Batez besteko tenperatura (ºC) 4.8 6.1 8.6 10.6 14.2 17.7 20.4 20.7 18.0 13.4 8.5 5.6 12.4
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -18.0 -16.8 -9.0 -3.7 -1.0 3.0 5.5 4.8 1.0 -4.9 -10.0 -17.0 -18.0
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 1.1 1.9 3.8 5.7 8.8 11.9 14.0 14.3 12.2 8.5 4.5 2.1 7.4
Pilatutako prezipitazioa (mm) 73.6 62.3 61.9 73.7 67.0 55.2 35.1 36.8 53.9 76.5 86.1 80.3 762.4
Iturria: meteo.navarra.es[4]


Estazio meteorologikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tenperatura eta prezipitazioak neurtzeko erakunde ofizialek ezarritako hiru estazio meteorologiko daude Iruñerrian. Nafarroako Gobernuak Iruñearen erdialdean eta Larrabiden dituen bi estazioak, eta Espainiako AEMET meteorologia zerbitzuak Noaingo aireportuan duena. Euri gutxien jasotzen duena aireportukoa da, hegoalderago dagoelako.

XX. mendean, hiriaren tenperatura zein zen jakinarazteko, Noaingo aireportuko estazioak emandako neurketak erabili izan dira.

Auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Nuvola apps kappfinder.png Zerrenda: Iruñeko auzoen zerrenda

Iruñea 1845ean, artean harresiak eraitsi gabe, Francisco Coelloren planoan.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroko banaketa, hiru burgutan
Nafarroako foruei eskainitako estatua, Sarasate pasealekuan
Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko historia»

Hiriko historia abiatzen da baskoien herrixka batetik, eta hortik Pompelo[5] edo Pompaelo erromatarrera. Musulmanen okupazioaren ondoren, Iruñeko Erresuma eta Nafarroako Erresuma etorri ziren; XVI. mendean, Espainiako erregeen menpe geratu zen.

Hiria biziki hedatzen hasi zen XX. mendean. Azken hamarkadetan, ospe handia hartu du hiriak nazioartean, San Fermin jaiengatik (uztailaren 6an hasten dira), bereziki Ernest Hemingway idazleak egin zien oihartzunari esker.

Azken urteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azken urteetan autobide berriak eta bestelako azpiegiturak eraiki dira. 2007ko azaroan, Iruñeko autobus geltoki berria inauguratu zen Yanguas y Miranda kalean.

Auzo berrien eraikuntzak autobus linea berriak ezartzea ekarri du, eta Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren erabileraren hazkundea: 2006. urtean, 36 milioi bidaiari izan ziren.

XXI. mendea hasi zenean Mendillorriko auzoa amaitzen ari ziren bitartean etorkizunerako hirigintzaren plangintza hasi zen. Horrela, etorkizunerako etxebizitza beharra ezarri zen, guztira 70.000 etxebizitza inguru eraikiko zirela erabaki zen. Plangintza hartako helburuak pixkanaka bete egin dira azken urteetan, eta 2000. urtean plangintzan zeuden auzoetariko batzuk eraiki dira dagoeneko.

Auzo berriak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etxabakoitz auzoa Barañain eta Iruñea artean dago. Abiadura handiko trenaren eraikitzearekin batera, 8.000 etxebizitza inguru eraikiko dira hor. Etxebizitza horietatik herena babes ofizialekoak izango dira. Horrez gain, trenaren geltoki berria eta Sanduzelaiko trenbidearen birgaitzea ere egingo dira.[6]

Iruñerriko beste auzo berrietako dentsitate txikia alde batera utziz, Etxabakoitzen eraikin altuagoak izango dira nagusi, 12 eta 15 solairu bitarteko eraikinak, eta 25 solairurainoko dorre bat, etorkizuneko tren geltokiaren ondoan.

Lezkairu Iruñeko zabalgunearen luzapentzat planteaturiko auzo berria da. Proiektuak Arrosadia Iruñearekin hobeto integratzeko asmoarekin eta hiriaren hegoaldeko komunikabideak hobetzeko asmoarekin sortu zen. Auzo berriaren eraikitze lanak 2007. urtean hasi ziren eta guztira 6.000 etxebizitza inguru eraikiko dira.

Politika eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko Udala», «Iruñeko Udaltzaingoa» eta «Iruñeko alkateak »

Hauek izan dira Iruñeko azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia
Julián Balduz Calvo 1979 1987 PSN-PSOE
Javier Chourraut Burguete 1987 1991 UPN
Alfredo Jaime Irujo 1991 1995 UPN-PP
Javier Chourraut Burguete 1995 1999 CDN
Yolanda Barcina Angulo 1999 2011 UPN-PP
Enrique Maya Miranda 2011 Jardunean UPN

Iruñeko Udaleko ordezkaritza 2011n[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2011ko maiatzaren 22

Alderdia Zinegotziak Boto kopurua
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)
11
34.426 (% 35,80)
Nafarroa Bai (NaBai)
7
21.715 (% 22,58)
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE))
3
11.269 (% 11,72)
Bildu (EA-Alternatiba)
3
10.463 (% 10,88)
Nafarroako Alderdi Popularra (PPN)
2
6.466 (% 6,72)
Izquierda-Ezkerra
1
5.107 (% 5,31)
Datuen iturria: Hauteskundeen emaitzak elecciones.mir.es webgunean

Iruñeko Udaleko ordezkaritza 2007an[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007ko hauteskundeak

Alderdia Zinegotziak
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)
13
Nafarroa Bai (NaBai)
8
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE)
4
Eusko Abertzale Ekintza (ANV-EAE)
2

Demografia eta biztanleria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñea, 200.000 biztanle ingururekin, Euskal Herriko hirugarren hiririk handiena da, Bilbo eta Gasteiz ondoren.

XX. mendearen lehen 30 urteetan Iruñeak ez zuen hazkunde nabarmenik izan. 1930eko hamarkadatik aurrera hazkundea azkarra jasaten hasi zen hiria, eta Euskal Herriko beste toki batzuetan bezala, 1960 eta 1970eko hamarkadetan eztanda demografikoa bizi izan zuen: 20 urtez %4 eta %5 artean hazi zen urtean, biztanleria bikoiztu zen. 1980eko hamarkadatik aurrera biztanle-kopurua egonkortu egin zen, sasoi hartan hasi zen ekonomia krisiaren ondorioz segur aski.

XXI. mendearen lehen hamarkadan berriro itzuli zen hazkunde demografikoa, urteko %1,5 inguruko hazkunde tasarekin.

Iruñeko biztanleria

Immigrazioa Iruñeko auzoetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2008ko erroldaren arabera, 23.343 etorkin bizi ziren hirian, hots, biztanle guztien % 11,98 (Nafarroako batezbestekoaren gainetik).

Iruñean Espainiaz kanpoko etorkin gehien dituzten auzoak honakoak ziren 2008. urtearen hasieran:

Osasungintza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko hezkuntza»

Iruñeko Zentroek Foru Erkidegoaren Euskarari eta Hezkuntzari buruzko legeak jarraitzen dituzte beren egitura eta hezkuntza finkatzeko. Nafarroak, bere lege historikoei esker, hezkuntza guztiz kudeatzen du Nafarroako Gobernuaren bidez, eta aldi berean, Hezkuntza Departamentuaren bitartez, beti Espainiako Hezkuntza legea oinarritzat hartuz.

Hezkuntza sistema, oso sinplea da. Alde batetik, derrigorrezkoak ez diren ikasketak ditugu: Haur hezkuntza (lehengo parbulitoak), Batxilergoa, Lanbide Heziketa, Arte, Musika, Hizkuntzak eta Unibertsitate ikasketak. Eta bestetik, derrigorrezkoak direnak, lehen hezkuntza (LH) eta bigarren hezkuntza (DBH). Nafarroako Gobernuak, Helduentzako Hezkuntza dauka zerbitzugai.

Hezkuntza Sistema
Mota Maila Kopurua Adin teorikoa* Derrigorrezkoa
Haur Hezkuntza 3 3-6 Ez
Lehen Hezkuntza (LH) 6 6-12 Bai
Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza (DBH) 4 12-16 Bai
Batxilergoa 2 16-18 Ez
Lanbide heziketa 2 edo 4 16tik aurrera Ez
Artea 2 16tik aurrera Ez
Musika 4, 10 edo gora 18tik aurrera Ez
Hizkuntzak Hizkuntzaren eta egindako ikasketen arabera 14tik aurrera Ez
Unibertsitatea Karreraren arabera 18tik aurrera Ez

*kurtsorik errepikatzen ez dela.

Nafarroak, gainera, erkidego elebiduna denez, hainbat hezkuntza zentro eredu ditu hizkuntza irizpide hartuta. Ereduak hauek dira, A, B, D eta G.

  • A eredua: Erdarazko hezkuntza, euskara ikasgai modura eskainita.
  • B eredua: Ikasketa gehienak euskaraz, hainbat ikasgai erdaraz eskainita.
  • D eredua: Euskarazko hezkuntza, erdara ikasgai modura eskainita.
  • G eredua: Ikasketa guztiak erdaraz.

Azpiegitura eta garraioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Errepide sarea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñeko errepide sarea[7]
Iruñeko irteerak Ingurabide eta sarbideak
Zenbakia Izena Errepide mota Ibilbidea Zenbakia Izena Errepide mota
 AP-15 . Nafarroako autobidea Bidesaridun autobidea Tutera, Zaragoza, Madril  PA-30  Iruñeko Saihesbidea Bikoiztutako errepidea
 AP-15 . Nafarroako autobidea Bidesaridun autobidea Donostia, Gasteiz  PA-31  Iruñerako hegoaldeko sarbidea Bikoiztutako errepidea
 A-12  Bideko autobia Autobidea Estella, Logroño  PA-32  Iruñerako hego-ekialdeko sarbidea Bikoiztutako errepidea
 A-21  Pirinioetako autobia Autobidea Zangoza, Jaka, Huesca  PA-33  Iruñerako ekialdeko sarbidea Bikoiztutako errepidea
 N-121  Iruñea-Tutera Errepidea Tutera, Zaragoza, Madrid  PA-34  Iruñeko mendebaldeko sarrera Bikoiztutako errepidea
 N-121-A  Iruñea-Behobia Errepidea Irun, Lapurdi  A-15  Iruñeko mendebaldeko saihesbidea Autobidea
 N-240-A  Iruñea-Gasteiz Errepidea Gasteiz, Donostia
 N-135  Iruñea-Nafarroa Beherea Luzaidetik Errepidea Zubiri, Luzaide, Nafarroa Beherea

Iruñeko bidegorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko bidegorria»

Iruñeak gaur egun 64 kilometro bidegorri sarez hornituta dago. Hauetatik, 20 Iruñeko ibai parkeari dagozkio. Gainera, bost txirrindula alokairu gune daude Iruñeatik sakabanatuta. Azkenik, aipatu beharra dago, espero dela 2013. urterako 41 kilometro gehiago txertatzea hirian eta beranduagorako, 15 alokairu puntu gehiago jartzea.

Hegazkina eta Trena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aireportua Noainen dauka, Elortzibar eskualdean. Tren geltokia ere badauka Sanduzelaiko auzoan. Dena den, Espainiako gobernuak Adif elkartearen bitartez, trenbide zerbitzua berregituratu nahi du Nafarroako Korridorearen eraikitzearekin batera, horretarako Etxabakoitzen geltoki berria eta auzo berria altxatuko dira eta gaur egun Sanduzelai eta Buztintxuri bitartean dagoen burdinbidea, estali egingo da.

Autobusa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñean geltokia duten Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren lineak, honakoak dira:

Eguneko lineak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Linea Ibilbidea Luzapenak Ordutegia lanegunetan (I) Ordutegia larunbatetan (II) Ordutegia jaiegunetan (III) Maiztasuna (I/II/III) Ezinduentzako zerbitzua
TUCPamplona1.svg Unibertsitateak Zizur Txikia 7:00h a 22:00h 7:30h a 22:00h 7:00h a 22:00h 20´/ 30´/60´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona2.svg Nafarroako Gorteak - Etxabakoitz 06:55h a 22:15h 7:00h a 22:12h 7:00h a 22:15h 10´/12´/20´-15´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona3.svg Zirkularra: Zabalgunea - Antsoain 6:30h a 22:30h 6:30h a 22:30h 6:30h a 22:30h 5´/5´/6´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona4.svg Barañain - Atarrabia Arre - Orikain - Uharte 6:30h a 22:30h 6:30h a 22:30h 6:30h a 22:30h 6´/8´/12´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona5.svg Orbina 3 - Nafarroako Unibertsitatea 06:30h a 22:15h 06:30h a 22:20h 06:30h a 22:20h 15´/20´/20´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona6.svg Arrotxapea - NUP 6:45h a 22:15h 6:30h a 22:20h 6:40h a 22:20h 15´/15´/20´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona7.svg Atarrabia - Txantrea - Barañain 6:25h a 22:30h 6:30h a 22:30h 6:30h a 22:30h 10´-12´/15´/15´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona8.svg Blanca de Navarra plaza - Buztintxuri 6:38h a 22:36h 6:40h a 22:30h 7:00h a 22:20h 12´/15´/20´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona9.svg Renfe - NUP 06:32h a 22:36h 6:00h a 22:30h 6:50h a 22:30h 12´/15´/20´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona10.svg Beloso goiena - Orkoien 6:30h a 22:35h 7:00h a 22:00h 7:00h a 22:00h 30´/45´/45´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona11.svg Ezkaba - El Sario eraikina Galaria parke komertziala 6:35h a 22:25h 6:35h a 22:15h 6:35h a 22:35h 15´/20´/20´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona12.svg Ermitagaña - Mendillorri 6:30h a 22:30h 6:45h a 22:30h 6:44h a 22:30h 10´/15´/20´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona13.svg Sanduzelai - Soto Lezkairu Landaben 6:20h a 21:20h 7:55h a 21:30h 7:55h a 21:30h 60´/60´/60´ Handicapped Accessible sign grey.jpg
TUCPamplona14.svg Udaletxea - Rotxapea Artika 6:40h a 22:20h 6:40h a 22:20h 6:35h a 22:35h 15´/15´/30´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona15.svg Sarasate pasalekua - Zizur Nagusia 6:30h a 22:15h 6:30h a 22:20h 6:30h a 22:30h 12´-15´/20´/30´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona16.svg Aizoain - Noain - Beriain Berriosuso - Beriain 6:27h a 22:29h 6:28h a 22:28h 6:39h a 22:29h 12´/15´/20´-24´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona17.svg Artika Berria - Mutiloa 6:30h a 22:30h 7:10h a 22:30h 7:10h a 22:30h 20´/40´/40´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona18.svg San Ignazio etorbidea - Sarriguren 6:30h a 22:30h 06:30h a 22:35h 6:40h a 22:20h 12´/15´/20´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona19.svg Monte Monjardín - Barañain 6:30h a 22:22h 6:30h a 22:15h 06:30h a 22:20h 15´/15´/20´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona20.svg Bianako Printzea plaza - Gorraiz Gorraitz Iparra/Negoa - Itaroa urbanizazioa 6:40h a 22:40h 6:50ha a 22:10h 6:50h a 22:10h 20´/60´/60´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona21.svg Bakearen plaza - Aireportua 05:30h a 23:30h 05:30h a 23:00h 05:30h a 23:00h 30´/60´/60´ Handicapped Accessible sign grey.jpg
TUCPamplona22.svg Yanguas eta Miranda - Berriosuso 6:30h a 22:30h No hay servicio No hay servicio 60´ Handicapped Accessible sign.svg
TUCPamplona23.svg San Ignazio etorbidea - Olloki 06:30h a 22:30h 07:10h a 22:35h 07:10h a 22:35h 60´/90´/90´ Handicapped Accessible sign grey.jpg

Gaueko lineak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gaueko lineak 10 dira guztira. Igandetik ostegunera N-1 eta N-7 arteko lineak ibiltzen dira, 22:30 - 00:00 ordutegian. Ostiral gauean, zerbitzua zortzi lineek osatzen dute. Batez beste, goizaldeko 04:00ak arte ematen dute zerbitzua. Dena den, N-8 lineak bi bidaia baino ez ditu egiten. Larunbat gauean, N-9 linea gehitzen zaio ohiko zerbitzuari eta autobusak gau osoan ibiltzen dira goizeko 06:00ak bitartean.

Autobusen maiztasuna egunaren arabera aldatzen da. 60 minutu eta 15 minutu bitarteko maiztasuna eskaintzen dute.

Linea Ibilbidea Maiztasuna Oharrak
N1 Labriteko Jaitsiera - Zizur Nagusia 60´
N2 Sarasate Pasealekua - Barañain 20´ - 30´
N3 Labriteko Jaitsiera - Noain - Beriain Zaharra 60´
N4 Sarasate Pasealekua - Aizoain 40´- 50´
N5 Labriteko Jaitsiera - Uharte 30´
N6 Nafarroako Gorteak - Mendillorri 30´
N7 Sarasate Pasealekua - Sanduzelai - Txantrea - Nafarroako Gorteak 15´- 30´
N8 Labriteko Jaitsiera - Mutiloa Bi bidaia
N9 Sarasate Pasealekua - Orkoien Bidaia bakarra
N10 Nafarroako Gorteak - Sarriguren

Iruñeko autobus geltokia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko autobus geltokia»

Iruñeko autobus geltokia Iruñea hiriko autobus geltoki nagusia da, Ianguas eta Miranda kalean kokatua. 2007ko azaroaren 9an inauguratu zen, bi urteko eraikuntza lanen ostean.

Lurpeko geltoki berriak guztira hiru solairu dauzka. Kanpoaldean lurpean geltoki bat dagoela adierazten duen bakarra, autobus eta kotxeen sartu irtenerako eraiki den arranpa da. 35.000 metro karratuko gune berdeen azpian eraikia, geltokiak 28 autobusentzako nasak dauzka (behar izanez gero beste 24 autobusentzako tokia dagoelarik). Autobusentzako dartsena honen berezitasun nagusia daukan forma biribila da.

Iruñeko tranbia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko tranbia»

Iruñeko tranbia Nafarroako Gobernuko garraio sailak proposaturiko proiektua izan zen. 2008ko maiatzean, eraikitzeko kostu handia dela eta, proiektua bertan behera geratu zen.[8]

Iruñeko zubiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Industriagune garrantzitsua da, batez ere automobilen (Volkswagen-en lantokia), haize-erroten eta haragi-prestaketen industria handiak dituelako. Hiria bere mugez kanpo haztearekin batera, gaur egun enpresa gehienak Iruñerriko gune metropolitarrean kokatuta geratu dira. Gainera, Nafarroako hiriburuaren inguruan, hainbat industrialde eta enpresa sortu dira, teknologia berri eta airesorgailuen alorrekoak, medikuntzaren ingurukoak eta abar.

Iruñeko udalerriaren mugetan dauden industrialdeak honakoak dira:

  • Agustinos Industrialdea
  • Landaben Industrialdea

Merkataritza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiriaren erdigunean eta auzoetan ehunka denda daude, jangaiak, arropa, zerbitzuak eta beste hainbat gauza eskaintzen dituztenak. Horrez gain, hiriaren inguruan, bi merkataritza-gune eraiki dira 2000. urtetik aurrera, Itaroa eta Morea.

Jaiak eta ospakizunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sanferminak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Sanferminak»

Sanferminak Iruñeko jai ospetsuena da, uztailaren 6 eta 14 bitartean ospatzen dira San Ferminen omenez. San Fermin, San Frantzisko Xabierrekin batera, Nafarroako patroia da. Tradizioaren arabera, Firmus III. mendeko senatariaren semea izan zen Fermin. San Saturninok batailatua, Tolosa Okzitaniakoan egin omen zen apaiz. Iruñera bueltatu eta hiriko apezpikua izendatu egin zuten. Amiensen hil bide zen burua moztuta 303ko irailaren 25ean.

Lehen, jaiak irailaren 24an ospatzen ziren. Gaur egun, iraileko azkenaurreko asteburuan San Fermin Txikiko jaiak egiten dira, Alde Zaharreko jaiak, hain zuzen ere.

Festako ekitaldi nagusiak:

  • Riau-riau: gaur egun ospatzen ez bada ere, azken urteotan istilutsu samarra bihurtu baitzen, sanferminetan hori baino tradizionalagorik ez zegoen. Uztailaren 6an, 4:30ean, egiten zen. Dantza tradizionalen soinuan, udalbatzari mezatara joaten eragoztea edo trabatzea zen ekitaldiaren mamia.

+ Riau-riau

  • Prozesioa: Uztailaren 7an, goizeko 10etan, santuaren irudia hiriaren alde zaharretik ateratzen da prozesioan. + Prozesioa

Auzoetako jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Duela urte asko, Iruñeko auzo elkarteek hasi ziren beren auzoek jai propio batzuk izateko lanak eta hauxe da Iruñeko auzoen jaien zerrenda, ordena kronologikoan:

  • Sanduzelaiko jaiak, Iruñeko lehen jaiak dira, apirilean ospatzen direnak, San Jorge (Apirilak 23) egunarekin bat egiten duen asteburuan.
  • Txantreako jaiak, Iruñeko jai zaharrenetarikoak, maiatzaren lehenarekin bat egiten duen asteburuan izaten dira. Egun horretan, maiatzaren batean, erraldoi eta buruhandien bilkura antolatzen da urteoro.
  • Azpilagañako jaiak, maiatzaren azkenaurreko asteburuan ospatzen dira.
  • Iturrama auzoko jaiak, maiatzaren azken asteburuan ospatzen dira. Bertan, herri talde eta gazte taldeek, normalean, hartzen dute programazioaren zati handi bat.
  • Arrosadian, ekainaren lehen asteburuan ospatzen dituzte heuren jaiak.
  • Arrotxapean, jaiak ekainaren bigarren asteburuan ospatzen dira. Nahiko fama dute auzo hartako jaiek.
  • Donibaneko jaiek, San Joan bezperarekin (Ekainak 23) bat egiten duen asteburua eta egun hori bera hartzen ditu. Jaien programazioaren barnean sartzen dira San Juan suak, auzoaren izena berak dion bezela.
  • Mendillorriko jaiak, orain dela urte batzuk soilik hasi ziren ospatzen eta, irailaren lehen asteburuan ospatzen dira.
  • Azkenik, Aldapako San Fermin jaiak izaten dira, Alde Zaharreko jaiak. Iraileko azken asteburuan izaten dira eta, ohiz, hilabetearen 25arekin izaten da bat, San Fermin egunarekin.

Artea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Iruñeko Kultura Ondasun zerrenda»

Arte erlijiosoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

IruñaKatedrala.JPG
SanNikolasEliza.JPG
San Zernin eliza.JPG

Arte zibila[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pamplona Rathaus 2005.jpg
    • Udaletxea. Atzeko fatxada da ezagunena, San Fermineko txupinazoa edo altxaferoa hortik jaurtitzen baita. Arkitekturaren ikuspuntutik, XVIII. mendean eraiki zen fatxada hori, barroko erara.

NafarForuak.JPG
    • Sarasate pasealekua. Hainbat nafar erregeren estatuak hor daude kokaturik. Iparreko aldean, Foruen estatua eraiki zen, Gamazo espainiar ministroak XIX. mendearen bukaeran nafar zerga sistema propioa desegin nahi zuelako sortu zen erreboltaren kariaren oroitgarri.

NafarDiputazioa.JPG
    • Nafarroako jauregia. Sarasate pasealekuaren iparraldean, XIX. mendean eraiki zen. Egun Nafar Gobernuaren egoitza da.

NafarParlamentua.JPG
    • Nafarroako Legebiltzarra. Sarasate pasealekuaren hegoaldean, XIX. mendeko eraikin batez baliatuta, XX. mendeko 90eko hamarkadan barrutik eraberritu zen Nafar Parlamentuaren egoitza izateko. Ordura arte Justizia jauregia zen eraikina.

Nieve Upna.JPG
Plaza de Toros de Pamplona.JPG
IruñekoBaluarte.JPG
GayarreTEATRO.JPG
Oteiza Odiseo.jpg
    • Oteizaren eskulturak Iruñean: Gazteluko plazan, Rodeznoko Kontea plazan, Yamaguchi parkean, UPNAren kanpusean eta zitadelan.

Arte militarra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ciudadela Pamplona 1.jpg

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñeko jatorrizko hizkuntza euskara da, XIX. mendearen erdialdera arte hirian hitz egiten zena. Iruñean hitz egiten zen euskara hegoaldeko goi-nafarrera zen.

Historian zehar euskarak Iruñean izan duen nagusitasunaren zantzurik garbiena hiriko toponimian dago. Ikusi besterik ez dago hiriko auzo edo toki izen gehienen jatorria, sustrai euskaldun nabarmena agerian jartzen duena (ikus goian, "auzoak" atala). Toponimia da galdutako hizkuntza baten aztarnarik onena

2006ko zentsuaren arabera, Iruñeko biztanleen %8,70 euskalduna zen, % 10,6 ia euskalduna, eta % 80,7 erdaldun hutsa

Euskararen Foru Legearen arabera, Nafarroako hiriburua «eremu mistoa» delakoan dago sartuta. Hau da, euskal hizkuntza partzialki baino ez da ofiziala.

Gaztelania da beraz mintzaira nagusia. Dena den, etorkinen kopuru handia dela-eta, beste erdara batzuen hiztunak gero eta gehiago dira.


Euskara historian zehar[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Joan Amendux Iruñeko gizasemeak 1564an idatzi zuen goi-nafarreraz ezagutzen den olerkirik zaharrena.

XVII. mendean Juan Beriain apaizak dotrina liburuak idatzi zituen Iruñeko euskaraz: "Tratado de cómo se a de oyr misa, escrito en romance y bascuence" (1621), eta "Doctrina Christiana" (1626). Lehenengo liburuan egileak Iruñerriko euskaraz idazteko arrazoia ematen zuen:

« Iruñean mintzatzen den euskaraz idazten dut, hiriburuko hizkuntza delako, eta Nafarroa osoan hobekien ulertzen den hizkuntza delako  »

XVII. mendeko erdialdean Iruñeko ospital zaharreko apaizei euskaldunak izatea eskatzen zitzaien, guregana iritsi den testu baten arabera. XVIII mendearen bukaeran eskaera hori oraindik mantentzen zen, "por el crecido número de vascongados de esta ciudad" [9]

XIX. mendearen hasieran hasi zen euskararen gainbehera hirian. Hala ere, inbasio napoleondarra gertatu zenean Reille jeneralak bando euskalduna atera zuen hirian, nafar gerrillarien aurkakoa: "orobat entregatuco zaizquio bimilla duro edocein personari arrapacen-vadu edo iltzen vadu Guefeac nombratuac Gorriz, Ulzurrun eta Cholin, bacochandaco bimilla duro" [10]

Joan Mané i Flaquer idazle katalanak Euskal Herria bisitatu zuen 1874an. Iruñean zela, ostatu batean bertako neska baten testigantza jaso zuen: neska horrek esan zion haren aiton-amonek euskaraz hitz egin ohi zutela, haren gurasoek ulertu bai baina euskara mintzatu ez, eta berak ez zuela euskara ulertzen" [11]


Datu soziolinguistikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarabideak 2006. urtean egindako ikerketa soziolinguistikoaren arabera, Iruñerriari dagokionez [12]:

  • biztanleen % 13 elebidunak ziren
  • biztanleen % 14 ia euskaldunak zen
  • biztanleen % 73 erdaldunak ziren

Erabilerari dagokionez:

  • biztanleen % 6k sarritan erabiltzen dute euskara
  • biztanleen % 8k gutxitan erabiltzen dute euskara
  • biztanleen % 86k ez dute inoiz euskara erabiltzen

Esanguratsua da, halaber, Iruñerriko biztanleen % 36k esatea noiz edo noiz saiatu dela euskara ikasten.

Euskararekiko jarrerari dagokionez:

  • Irakaskuntzan
    •  % 85i ongi deritze irakaskuntzan euskararen aukera egoteari
  • Administrazioan
    •  % 66ri ongi deritze administrazio publikoarekin euskaraz mintza ahal izateari
  • Errotulazioan
    •  % 72ri ongi deritze hiriko errotulazioa elebiduna izateari
  • Euskararen balorazioa administrazioan
    •  % 77ri ongi deritze administrazioan lan egiteko aintzakotzat hartzeari
  • Euskararen sustapenari dagokionez
    •  % 66ri ongi deritze Iruñerrian euskarari bultzada emateari
    •  % 21ek ez dute uste euskara bultzatu behar denik

Kultur elkarteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirolak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portland San Antonio eskubaloi taldea da gaur egun hiriko kirol elkarterik arrakastatsuena, C.A. Osasunak futbol arloan tradizio handia duen arren.

Bertzela, aipatzekoak dira Basket Navarra Club (saskibaloia) eta Txantrea Kirol Elkartea (futbola). Azkenik, Iruñean pilotarako zaletasun handia dago eta hiriko Labrit pilotalekua final anitzen kokalekua da.

Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruindar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Iruindar ospetsuen zerrenda»

Iruindar famatuen artean, aipatzekoak dira Pablo Sarasate musikaria, Arturo Kanpion euskal idazle eta kulturagilea, Jesus Aizpun eta Carlos Garaikoetxea politikariak, besteak beste.

Hiri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruñea ondorengo hiriekin senidetuta dago:[13]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   338/1990 Foru Dekretua, abenduaren 20koa, Nafarroako Foru Komunitateko hiriburuaren izendapen ofizialari buruzkoa, Nafarroako Gobernua .
  2. a b c Euskaltzaindiaren 155. araua («Nafarroako udal izendegia»).
  3. Inma Errea (Iruñeko Udaleko itzultzailea): Iruña/Iruñea eta haren deklinabidea, ItzuL eztabaidagunean argitaratutako mezua.
  4. a b   Iruñeko eskuzko estazioko balio klimatologikoak, Landa Garapen, Industria, Enplegu eta Ingurumen Departamentua. Nafarroako Gobernua, http://meteo_eu.navarra.es/climatologia_eu/fichasclimaticas_estacion_eu.cfm?IDEstacion=196. Noiz kontsultatua: maiatza 3, 2012 .
  5.   Alejos, Nerea (2010-09-28), «Francisco Pina Polo: "Pamplona se fundó como un castigo a los vascones», Diario de Navarra, http://www.diariodenavarra.es/20100928/culturaysociedad/francisco-pina-polo-pamplona-fundo-como-castigo-vascones.html?not=2010092802485785&idnot=2010092802485785&dia=20100928&seccion=culturaysociedad&seccion2=navarra&chnl=40 .
  6. Albistea ya.com webgunean.
  7. Nafarroako gobernua, herrilanen saila
  8. Canal 6 Navarraren bideoa.
  9. Navarra, historia del euskera, Jose M. Jimeno Jurio, 1997
  10. Navarra, historia del euskera, Jose M. Jimeno Jurio, 1997
  11. El oasis. Viaje al País de los fueros, Joan Mañé i Flaquer, 1878
  12. [1] El euskera en Navarra: Datos sociolinguisticos, Euskarabidea, 2006
  13.   Hiri senidetuak, Iruñeko Udala, http://www.pamplona.es/VerPagina.asp?IdPag=114&Idioma=2. Noiz kontsultatua: 2011-1-4 .
  14. Espainiako eta Japoniako hirien arteko senidetza itunak Espainiako enbaxada Japonian

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Iruñea
Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Iruñea Aldatu lotura Wikidatan