Iruñea

Wikipedia(e)tik

Iruñea
Nafarroa
Iruñeko Gazteluaren enparantza.
Izen ofiziala	Pamplona/Iruña
Antolaketa Estatua Erkidegoa Merindadea Eskualdea	Espainia Nafarroako Foru Erkidegoa Iruñeko merindadea Iruñerria
Alkatea	Yolanda Barcina (UPN-PP)
Herritarra	Iruindar, iruinxeme [1]
Koordenatuak	42°48′N 1°38′W / 42.8, -1.633 (Iruñea) Koordenatuak: 42°48′N 1°38′W / 42.8, -1.633 (Iruñea)
Eremua	23.55 km2
Garaiera	449 m.
Distantzia	0 km Iruñera
Euskaldunak	%8,65 (2001)
Postakodea	31001 - 31014
Biztanleria	197,275 bizt (2008)
Dentsitatea	8.376,85 bizt/km²
Sorrera	herrixka baskoia - K.a 74 Pompaelo erromatarra
www.pamplona.es

Iruñea Nafarroako hiriburua da. 197.275 biztanle zituen 2008an (%8,65 euskaldun). Euskal Herriko hirugarren hiririk handiena da. Herrixka baten gainean, erromatarrek (Ponpeiok) sortu zuten Pompaelo izenaz, eta geroago Iruñeko Erresumaren hiriburu izan zen, Nafarroako Erresumaren hazia izanen zena.

Euskal abertzaleentzat Iruñea Euskal Herriko hiriburua da.

Eduki-taula 1 Etimologia 2 Inguru naturala eta kokapena 2.1 Klima 2.1.1 Estazioak 3 Auzoak 4 Historia 4.1 Azken urteak 4.1.1 Auzo berriak 5 Politika eta administrazioa 6 Demografia eta biztanleria 6.1 Immigrazioa Iruñeko auzoetan 7 Osasungintza 8 Hezkuntza 9 Azpiegitura eta garraioak 9.1 Errepide sarea 9.2 Iruñeko bidegorria 9.3 Hegazkina eta Trena 9.4 Autobusa 9.4.1 Eguneko lineak 9.4.2 Gaueko lineak 9.5 Iruñeko autobus geltokia 9.6 Iruñeko tranbia 10 Ekonomia 10.1 Merkataritza 11 Jaiak eta ospakizunak 11.1 Sanferminak 11.2 Auzoetako jaiak 12 Artea 12.1 Arte erlijiosoa 12.2 Arte zibila 12.3 Arte militarra 13 Kultura 13.1 Hizkuntzak 13.2 Kultur elkarteak 14 Kirolak 15 Hedabideak 16 Pertsonaia ezagunak 17 Hiri senidetuak 18 Erreferentziak 19 Ikus, gainera 20 Kanpo loturak

[aldatu] Etimologia

Hiriak bi izen ofizial ditu, Pamplona gaztelaniaz eta Iruña euskaraz; baina Iruñea da euskarazko izen zuzena Euskaltzaindiaren arabera'^[2]. A artikulua du Iruñea izenak. Iruñera edo Iruñeko deklinatzen da NORA eta NONGO kasuetan.^[3]

Herritarrei iruindar edo iruinseme esaten zaie; bigarren forma gizasemeentzat erabiltzen da soilik.

Izenaren etimoa oso eztabaidatua da, argia ez delako. Irun- erroarekin erlazionatua agian, Runa (bertatik igarotzen den ibaiaren antzinako izena, egun Arga ibaia) izenarekin akaso, "hiri" izan dezake erroan; Euskal Herrian adibideak badira: Irun, Irunberri, Iruña.

[aldatu] Inguru naturala eta kokapena

Iruñerria eskualdean dago. Mugakideok ditu: Txulapain eta Ezkabarte iparraldean, Zizur eta Galar Zendeak hegoaldean, Atarrabia, Burlata eta Aranguren ekialdean, Zizur Nagusia eta Orkoien mendebaldean.

Itsasoaren mailatik 449 metro gora dago. Arga ibaiak inguratzen du; halaber, Izaga (1.353 m), Ezkaba (892 m), Campamento (528 m), Badostaingo kaskoak (590 m), Taxoare (668 m), Gazolatz (534 m), Errakobide (466 m), Santa Lutzia (470 m) eta Cascajo (450 m) mendiek.

Beste hiriburu batzuetatik dauden distantziak hauek dira: Donostia (87 km), Gasteiz (94 km), Bilbo (159 km) eta Baiona (137 km). Beste hiri batzuekikoak, Logroño (92 km), Bartzelona (434 km) eta Madril (411 km).

[aldatu] Klima

	urr	ots	mar	api	mai	eka	uzt	abu	ira	urr	aza	abe	GUZTIRA
Batez besteko tenperatura (°C)	5,2	5,5	9,4	10,9	16,3	17,7	21,2	21,8	19,2	14	6,3	4,8	12,7

Klima eta landaredia trantsizioko klima bati dagozkionak dira, mediterraneoar eta atlantiar klimen tartekoa. Urteroko batez besteko prezipitazioa 800mm ingurukoa izaten da. Tenperaturei dagokienez, batez bestekoa 12,6ºC-koa da, maximoa 21,8ºC udan (uztailean eta minimoa 4,8ºC neguan (abenduan. Erliebe laua dela eta, ipar-ekialdeko haizeek erraz astintzen dute gunea.

Udako eta neguko egun jakinetan, tenperaturak 35ºC-tik gora eta 0ºC-tik behera jaitsi daitezke. Horrela, urtero 40 bat izozte izaten dira, abendu, urtarril eta otsailean batez ere.

[aldatu] Estazioak

Tenperatura eta prezipitazioak neurtzeko hiru estazio ofizial daude Iruñerrian. Nafarroako gobernuak Iruña erdialdean eta Larrabiden dituen bi estazioak, eta Espainiako AEMET meteorologia zerbitzuak Noaingo aireportuan daukana. Euri gutxien jasotzen duena aireportukoa da, hegoalderago dagoelako.

XX. mendean hiriaren tenperatura emateko erabili izan den estazioa Noaingo aireportukoa izan da.

[aldatu] Auzoak

• Alde Zaharra
• Arrosadia
• Arrotxapea
• Azpilagaña
• Biritxitu
• Buztintxuri
• Donibane
• Ermitagaña
• Errotazelai
• Etxabakoitz
• Ezkaba
• Iturrama
• Lezkairu
• Magdalena
• Mendebaldea
• Mendillorri
• Txantrea
• Sanduzelai
• Lehenengo Zabalgunea
• Bigarren Zabalgunea

[aldatu] Historia

 Sakontzeko, irakurri: Iruñeko historia

Hiriko historia abiatzen da baskoien herrixka batetik, hortik Pompaelo erromatarrera. Musulmanen okupazioaren ondoren, Iruñeko Erresuma eta Nafarroako Erresuma etorri ziren; XVI. mendean, Espainiako erregeen menpe geratu zen.

Hiria izugarri hedatzen hasi zen XX. mendean. Azken hamarkadetan, ospe handia hartu du hiriak nazioartean,San Fermin jaiengatik (uztailaren 6an hasten dira), bereziki Ernest Hemingway idazleak egin zien oihartzunarengatik.

[aldatu] Azken urteak

Azken urteetan autobide berriak eta bestelako azpiegiturak eraiki dira. 2007ko azaroan, Iruñeko autobus geltoki berria inauguratu zen Yanguas y Miranda kalean.

Auzo berrien eraikuntzak autobus linea berriak ezartzea ekarri du eta Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren erabilpenaren hazkundea, 2006. urtean 36 milioi bidaiari izan zirelarik.

XXI. mendea hasi zenean Mendillorriko auzoa amaitzen ari ziren bitartean etorkizunerako hirigintzaren plangintza hasi zen. Horrela, etorkizunerako etxebizitza beharra ezarri zen, guztira 70.000 etxebizitza inguru eraikiko zirela erabaki zen. Plangintza hartako helburuak pixkanaka bete egin dira azken urteetan, eta 2000. urtean plangintzan zeuden auzoetariko batzuk eraiki dira dagoeneko.

[aldatu] Auzo berriak

Etxabakoitz, Barañain eta Iruña artean dagoen gunea da. Abiadura Handiko Trenaren eraikuntzarekin batera, 8.000 etxebizitza inguru eraikiko dira bertan, horietatik hirurena babes-ofizialekoak izango direlarik. Horrez gain, trenaren geltoki berria eta Sanduzelaiko trenbidearen birgaitzea ere egingo dira.^[4]

Iruñerriko ko beste auzo berrietako dentsitate txikia alde batera utziz, Etxabakoitzen eraikin altuagoak izango dira nagusi, 12 eta 15 solairu bitarteko eraikinak, eta 25 solairurainoko dorre bat, etorkizuneko tren geltokiaren ondoan.

Lezkairu Iruñeko zabalgunearen luzapen moduan planteaturiko auzo berria da. Proiektuak Arrosadia Iruñarekin hobeto integratzeko asmoarekin eta hiriaren hegoaldeko komunikabideak hobetzeko asmoarekin sortu zen. Auzo berriaren eraikitze lanak 2007. urtean hasi ziren eta guztira 6.000 etxebizitza inguru eraikiko dira.

[aldatu] Politika eta administrazioa

 Sakontzeko, irakurri: Iruñeko Udala

Hauek izan dira Iruñeko azken alkateak:

Alkateen zerrenda

1979-1983	Julián Balduz Calvo	PSN-PSOE
1983-1987	Julián Balduz Calvo	PSN-PSOE
1987-1991	Javier Chourraut Burguete	UPN
1991-1995	Alfredo Jaime Irujo	UPN-PP
1995-1999	Javier Chourraut Burguete	CDN
1999-2003	Yolanda Barcina Angulo	UPN-PP
2003-2007	Yolanda Barcina Angulo	UPN-PP
2007-2011	Yolanda Barcina Angulo	UPN-PP

Iruñeko Udaleko ordezkaritza

Alderdi politikoak Iruñeko Udalean
Alderdi politikoa	Zinegotziak
Nafar Herriaren Batasuna (UPN)	13
Nafarroa Bai (NaBai)	8
Nafarroako Alderdi Sozialista (PSN-PSOE)	4
Eusko Abertzale Ekintza (ANV-EAE)	2
Nafarroako Ezker Batua (IUN-NEB)	0
Nafarroako Demokraten Konbergentzia (CDN)	0

[aldatu] Demografia eta biztanleria

Iruñeko biztanleria

1897	1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2001	2006
28.110	30.609	31.211	33.281	38.308	52.743	68.288	93.429	145.026	177.906	180.372	183.964	195.769

[aldatu] Immigrazioa Iruñeko auzoetan

2008ko erroldaren arabera, 23.343 etorkin bizi ziren hirian, biztanleriaren %11,98 (Nafarroako batez bestekoaren gainetik).

Iruñean Espainiaz kanpoko etorkin gehien dituzten auzoak honakoak ziren 2008. urtearen hasieran:

• Buztintxuri %26,4
• Etxabakoitz %19,4
• Milagrosa %18,7
• Sanduzelai %15,8
• Alde Zaharra %15,7
• Arrotxapea %13,3

[aldatu] Osasungintza

• Nafarroako Klinika Unibertsitarioa
• Nafarroako Ospitalea
• Virgen del Camino Ospitalea
• CIMA

[aldatu] Hezkuntza

 Sakontzeko, irakurri: Iruñeko hezkuntza

Iruñeko Zentroek, Foru Erkidegoaren Euskara eta Hezkuntzari buruzko legeak jarraitzen dituzte bere egitura eta hezkuntza finkatzeko. Nafarroak, bere lege historikoei esker, hezkuntza guztiz kudeatzen du Nafarroako Gobernuaren bidez, eta aldi berean, Hezkuntza Departamentuaren bitartez (beti Espainiako Hezkuntza legea oinarritzat hartuz).

Hezkuntza sistema, oso sinplea da. Alde batetik, derrigorrezkoak ez diren ikasketak ditugu: Haur hezkuntza (antzinean parbulitoak), Batxilergoa, Lanbide Heziketa, Artea, Musika, Hizkuntzak eta Unibertsitate ikasketak. Eta bestetik, derrigorrezkoak direnak, lehen hezkuntza (LH) eta bigarren hezkuntza (DBH). Nafarroako Gobernuak, Helduentzako Hezkuntza dauka zerbitzugai.

Hezkuntza Sistema
Mota	Maila Kopurua	Adin teorikoa*	Derrigorrezkoa
Haur Hezkuntza	3	3-6	Ez
Lehen Hezkuntza (LH)	6	6-12	Bai
Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza (DBH)	4	12-16	Bai
Batxilergoa	2	16-18	Ez
Lanbide heziketa	2 edo 4	16tik aurrera	Ez
Artea	2	16tik aurrera	Ez
Musika	4, 10 edo gora	18tik aurrera	Ez
Hizkuntzak	Hizkuntzaren eta egindako ikasketen arabera	14tik aurrera	Ez
Unibertsitatea	Karreraren arabera	18tik aurrera	Ez

*Suposatuz kurtxorik errepikatzen ez dela.

Nafarroak, gainera, Erkidego elebiduna denez, hainbat hezkuntza zentro eredu ditu hizkuntza irizpidetzat hartuta. Motak dira, A, B, D eta G.

• A eredua: Erdarazko hezkuntza, euskara ikasgai modura eskainita.
• B eredua: Ikasketa gehienak euskaraz, hainbat ikasgai erdaraz eskeinita.
• D eredua: Euskarazko hezkuntza, erdara ikasgai modura eskainita.
• G eredua: Ikasketa guztiak erdaraz.

[aldatu] Azpiegitura eta garraioak

[aldatu] Errepide sarea

Iruñeko errepide sarea[5]
Iruñeko irteerak				Ingurabide eta sarbideak
Zenbakia	Izena	Errepide mota	Ibilbidea	Zenbakia	Izena	Errepide mota
AP-15 .	Leitzarango autopista	Bidesaridun autobidea	Tutera, Zaragoza, Madril	PA-30	Iruñeko Saihesbidea	Bikoiztutako errepidea
AP-15 .	Leitzarango autopista	Bidesaridun autobidea	Donostia, Gasteiz	PA-31	Iruñerako hegoaldeko sarbidea	Bikoiztutako errepidea
A-12	Bideko autopsita	Autobidea	Estella, Logroño	PA-32	Iruñerako hego-ekialdeko sarbidea	Bikoiztutako errepidea
A-21	Pirinioetako autobidea	Autobidea	Zangoza, Jaca, Huesca	PA-33	Iruñerako ekialdeko sarbidea	Bikoiztutako errepidea
N-121	Iruña-Tutera	Errepidea	Tutera, Zaragoza, Madrid	PA-34	Iruñeko mendebaldeko sarrera	Bikoiztutako errepidea
N-121-A	Iruña-Behobia	Errepidea	Irun, Lapurdi	A-15	Iruñeko mendebaldeko saihesbidea	Autobidea
N-240-A	Iruña-Gasteiz	Errepidea	Gasteiz, Donostia
N-135	Iruña-Nafarroa Beherea Luzaidetik	Errepidea	Zubiri, Luzaide, Nafarroa Beherea

[aldatu] Iruñeko bidegorria

 Sakontzeko, irakurri: Iruñeko bidegorria

Iruñak gaur egun 64 kilometro bidegorri sarez hornituta dago. Hauetatik, 20 Iruñeko ibai parkeari dagozkio. Gainera, bost txirrindula alokairu gune daude iruñatik sakabanatuta. Azkenik, aipatu beharra dago, espero dela 2013. urterako 41 kilometro gehiago txertatzea hirian eta beranduagorako, 15 alokairu puntu gehiago jartzea.

[aldatu] Hegazkina eta Trena

Aireportua Noainen dauka, Elortzibar eskualdean. Tren geltokia ere badauka Sanduzelaiko auzoan. Dena den, Espainiako gobernuak Adif elkartearen bitartez, trenbide zerbitzua berregituratu nahi du Nafarroako Korridorearen eraikitzearekin batera, horretarako Etxabakoitzen geltoki berria eta auzo berria altxatuko dira eta gaur egun Sanduzelai eta Buztintxuri bitartean dagoen burdinbidea, estali egingo da.

[aldatu] Autobusa

Iruñean geltokia duten Iruñerriko Eskualdeko Hiri Garraioaren lineak, honakoak dira:

[aldatu] Eguneko lineak

Linea	Ibilbidea	Luzapenak	Ordutegia lanegunetan (I)	Ordutegia larunbatetan (II)	Ordutegia jaiegunetan (III)	Maiztasuna (I/II/III)	Ezinduentzako zerbitzua
	Unibertsitateak	Zizur Txikia	7:00h a 22:00h	7:30h a 22:00h	7:00h a 22:00h	20´/ 30´/60´
	Nafarroako Gorteak - Etxabakoitz		06:55h a 22:15h	7:00h a 22:12h	7:00h a 22:15h	10´/12´/20´-15´
	Zirkularra: Zabalgunea - Antsoain		6:30h a 22:30h	6:30h a 22:30h	6:30h a 22:30h	5´/5´/6´
	Barañain - Atarrabia	Arre - Orikain - Uharte	6:30h a 22:30h	6:30h a 22:30h	6:30h a 22:30h	6´/8´/12´
	Orbina 3 - Nafarroako Unibertsitatea		06:30h a 22:15h	06:30h a 22:20h	06:30h a 22:20h	15´/20´/20´
	Errotxapea - NUP		6:45h a 22:15h	6:30h a 22:20h	6:40h a 22:20h	15´/15´/20´
	Atarrabia - Txantrea - Barañain		6:25h a 22:30h	6:30h a 22:30h	6:30h a 22:30h	10´-12´/15´/15´
	Blanca de Navarra plaza - Buztintxuri		6:38h a 22:36h	6:40h a 22:30h	7:00h a 22:20h	12´/15´/20´
	Renfe - NUP		06:32h a 22:36h	6:00h a 22:30h	6:50h a 22:30h	12´/15´/20´
	Beloso goiena - Orkoien		6:30h a 22:35h	7:00h a 22:00h	7:00h a 22:00h	30´/45´/45´
	Ezkaba - El Sario eraikina	Galaria parke komertziala	6:35h a 22:25h	6:35h a 22:15h	6:35h a 22:35h	15´/20´/20´
	Ermitagaña - Mendillorri		6:30h a 22:30h	6:45h a 22:30h	6:44h a 22:30h	10´/15´/20´
	Sanduzelai - Soto Lezkairu	Landaben	6:20h a 21:20h	7:55h a 21:30h	7:55h a 21:30h	60´/60´/60´
	Udaletxea - Rotxapea	Artika	6:40h a 22:20h	6:40h a 22:20h	6:35h a 22:35h	15´/15´/30´
	Sarasate pasalekua - Zizur Nagusia		6:30h a 22:15h	6:30h a 22:20h	6:30h a 22:30h	12´-15´/20´/30´
	Aizoain - Noain - Beriain	Berriosuso - Beriain	6:27h a 22:29h	6:28h a 22:28h	6:39h a 22:29h	12´/15´/20´-24´
	Artika Berria - Mutiloa		6:30h a 22:30h	7:10h a 22:30h	7:10h a 22:30h	20´/40´/40´
	San Ignazio etorbidea - Sarriguren		6:30h a 22:30h	06:30h a 22:35h	6:40h a 22:20h	12´/15´/20´
	Monte Monjardín - Barañain		6:30h a 22:22h	6:30h a 22:15h	06:30h a 22:20h	15´/15´/20´
	Bianako Printzea plaza - Gorraiz	Gorraiz Iparra/Negoa - Itaroa urbanizazioa	6:40h a 22:40h	6:50ha a 22:10h	6:50h a 22:10h	20´/60´/60´
	Bakearen plaza - Aireportua		05:30h a 23:30h	05:30h a 23:00h	05:30h a 23:00h	30´/60´/60´
	Yanguas eta Miranda - Berriosuso		6:30h a 22:30h	No hay servicio	No hay servicio	60´
	San Ignazio etorbidea - Olloki		06:30h a 22:30h	07:10h a 22:35h	07:10h a 22:35h	60´/90´/90´

[aldatu] Gaueko lineak

Gaueko lineak 10 dira guztira. Igandetik ostegunera N-1 eta N-7 arteko lineak ibiltzen dira, 22:30 - 00:00 ordutegian. Ostiral gauean, zerbitzua zortzi lineek osatzen dute. Batez beste, goizaldeko 04:00ak arte ematen dute zerbitzua. Dena den, N-8 lineak bi bidaia baino ez ditu egiten. Larunbat gauean, N-9 linea gehitzen zaio ohiko zerbitzuari eta autobusak gau osoan ibiltzen dira goizeko 06:00ak bitartean.

Autobusen maiztasuna egunaren arabera aldatzen da. 60 minutu eta 15 minutu bitarteko maiztasuna eskaintzen dute.

Linea	Ibilbidea	Maiztasuna	Oharrak
N1	Labriteko Jaitsiera - Zizur Nagusia	60´
N2	Sarasate Pasealekua - Barañain	20´ - 30´
N3	Labriteko Jaitsiera - Noain - Beriain Zaharra	60´
N4	Sarasate Pasealekua - Aizoain	40´- 50´
N5	Labriteko Jaitsiera - Uharte	30´
N6	Nafarroako Gorteak - Mendillorri	30´
N7	Sarasate Pasealekua - Sanduzelai - Txantrea - Nafarroako Gorteak	15´- 30´
N8	Labriteko Jaitsiera - Mutiloa	Bi bidaia
N9	Sarasate Pasealekua - Orkoien	Bidaia bakarra
N10	Nafarroako Gorteak - Sarriguren

[aldatu] Iruñeko autobus geltokia

 Sakontzeko, irakurri: Iruñeko autobus geltokia

Iruñeko autobus geltokia Iruñea hiriko autobus geltoki nagusia da, Ianguas eta Miranda kalean kokatua. 2007ko azaroaren 9an inauguratu zen, bi urteko eraikuntza lanen ostean.

Lurpeko geltoki berriak guztira hiru solairu dauzka. Kanpoaldean lurpean geltoki bat dagoela adierazten duen bakarra, autobus eta kotxeen sartu irtenerako eraiki den arranpa da. 35.000 metro karratuko gune berdeen azpian eraikia, geltokiak 28 autobusentzako nasak dauzka (behar izanez gero beste 24 autobusentzako tokia dagoelarik). Autobusentzako dartsena honen berezitasun nagusia daukan forma biribila da.

[aldatu] Iruñeko tranbia

 Sakontzeko, irakurri: Iruñeko tranbia

Iruñeko tranbia Nafarroako gobernuko garraio sailak proposaturiko proiektua da. 2008ko maiatzean, eraikitzeko kostu handia dela eta, proiektua bertan behera geratu zen.^[6]

[aldatu] Ekonomia

Industriagune garrantzitsua da, batez ere automobilen (Volkswagen-en lantokia), haize-erroten eta haragi-prestaketen industria handiak dituelako. Hiria bere mugez kanpo haztearekin batera, gaur egun enpresa gehienak Iruñerriko gune metropolitarrean kokatuta geratu dira. Gainera, Nafarroako hiriburuaren inguruan, hainbat industrialde eta enpresa sortu dira, teknologia berri eta airesorgailuen alorrekoak, medikuntzaren ingurukoak eta abar.

Iruñeko udalerriaren mugetan dauden industrialdeak honakoak dira:

• Agustinos Industrialdea
• Landaben Industrialdea

[aldatu] Merkataritza

Hiriaren erdigune eta auzoetan ehundaka denda daude, jangaiak, arropa, zerbitzuak eta beste hainbat gauza eskaintzen dituztenak. Horrez gain, hiriaren inguruan, bi merkataritza-gune eraiki dira 2000. urtetik aurrera, Itaroa eta Morea.

[aldatu] Jaiak eta ospakizunak

[aldatu] Sanferminak

 Sakontzeko, irakurri: Sanferminak

Sanferminak Iruñeko jai ospetsuena da, uztailaren 6 eta 14 bitartean ospatzen dira San Ferminen omenez. San Fermin, San Frantzisko Xabierrekin batera, Nafarroako patroia da. Tradizioaren arabera, Firmus III. mendeko senatariaren semea izan zen Fermin. San Saturninok batailatua, Tolosa Okzitaniakoan egin omen zen apaiz. Iruñera bueltatu eta hiriko apezpikua izendatu egin zuten. Amiensen hil bide zen burua moztuta 303ko irailaren 25ean.

Lehen, jaiak irailaren 24an ospatzen ziren. Gaur egun, iraileko azkenaurreko asteburuan San Fermin Txikiko jaiak egiten dira, Alde Zaharreko jaiak, hain zuzen ere.

Festako ekitaldi nagusiak:

• Txupinazoa edo altxaferoa: uztaileko 6an, 12:00etan, festari hasiera ematen dio. +Txupinazoa

• Riau-riau: gaur egun ospatzen ez bada ere, azken urteotan istilutsu samarra bihurtu baitzen, sanferminetan hori baino tradizionalagorik ez zegoen. Uztailaren 6an, 4:30ean, egiten zen. Dantza tradizionalen soinuan, udalbatzari mezatara joaten eragoztea edo trabatzea zen ekitaldiaren mamia.

+ Riau-riau

• Entzierroa: uztaileko 7tik 14ra, egunero goizeko 8:00etan, zezenak Santo Domingo kaleko ikuiluetatik zezen-plazara joaten dira. + Entzierroa

• Prozesioa: Uztailaren 7an, goizeko 10etan, santuaren irudia hiriaren alde zaharretik ateratzen da prozesioan. + Prozesioa

• Pobre de mi: Uztailaren 14an, eguerdian, ekitaldi honek amaiera ematen dio festari. + Pobre de mi

[aldatu] Auzoetako jaiak

• Iturramako jaiak ekain aldean egiten dira eta 2004. urtean berreskuratu zituen auzoko herri mugimenduak.

[aldatu] Artea

[aldatu] Arte erlijiosoa

• Iruñeko katedrala. Lehenengoa erromanikoa bazen ere, egungo gotikoa da barruan eta neoklasikoa fatxadan. Izan ere, erromanikoa erori zen Karlos II.aren hilobia egiten ari zela. Gotikoak (1387-1525) erromanikoko planta jarraitu zuen. Fatxadak erromaniko eran segitu zuen katedraleko kapituluak eraitsi eta berreraikitzeko erabakia hartu zuen arte. 1783an Ventura Rodriguez arkitektoak egungo fatxada egin zuen.
  • Karlos III.aren eta Leonor emaztearen ehortz-estatua. 1416an eraiki zuen Lomme de Tournai Borgoinako eran.
  • Katedraleko klaustroa. XIV. eta XV. mendeetan eraiki zen Nafarreriako gerran (1276an) frantziar armadak erromanikoak suntsitu ostean. Europa osoko gotikoko maisulana da Iruñeko klaustroa.

• San Nikolas eliza. Erdi Aroko gotorlekua, XIV. mendeko dorrea du. Gotiko erara eraikia.

• San Zernin eliza. Erdi Aroko gotorlekua, XIII. mendean eraikia.

[aldatu] Arte zibila

• • Udaletxea. Atzeko fatxada da ezagunena, San Fermineko txupinazoa edo altxaferoa hortik jaurtitzen baita. Arkitekturaren ikuspuntutik, XVIII. mendean eraiki zen fatxada hori, barroko erara.
    
    

• • Sarasate pasealekua. Hainbat nafar erregeren estatuak hor daude kokaturik. Iparreko aldean, Foruen estatua eraiki zen, Gamazo espainiar ministroak XIX. mendearen bukaeran nafar zerga sistema propioa desegin nahi zuelako sortu zen erreboltaren kariaren oroitgarri.
    
    

• • Nafarroako Jauregia. Sarasate pasealekuaren iparraldean, XIX. mendean eraiki zen. Egun Nafar Gobernuaren egoitza da.
    
    

• • Nafarroako Legebiltzarra. Sarasate pasealekuaren hegoaldean, XIX. mendeko eraikin batez baliatuta, XX. mendeko 90eko hamarkadan barrutik eraberritu zen Nafar Parlamentuaren egoitza izateko. Ordura arte Justizia jauregia zen eraikina.
    
    

• • Unibertsitate Publikoa . Javier Saenz de Oiza arkitekto nafarrak eraiki zuen.
    
    

• • Zezen plaza . 1920ko hamarkadan Francisco Urkola arkitekto donostiarrak eraiki zuen.
    
    

• • Baluarte. XX. mendeko 90eko hamarkadan eraiki zen Biltzar Jauregia, Patxi Mangado arkitektoak proiektatua.

• • Gayarre Antzokia. XIX. mendean eraiki zuten jatorriko antzokia Gaztelu Plazan; gaur egungoa, berriz, Karlos III.a etorbidean 1932an sortu zuten.

[aldatu] Arte militarra

• • Ziudadela. Bere lehen gotorlekua 1571an eraiki eraikin militar erraldoia.

[aldatu] Kultura

[aldatu] Hizkuntzak

Euskararen Foru Legearen arabera, Nafarroako hiriburua "Eremu Mistoa" delakoan dago sartuta. Hau da, euskal hizkuntza partzialki ofiziala baino ez da.

Gaztelania da beraz mintzaira nagusia. Bestela, etorkinen kopuru handia dela-eta, beste leku batzuetako hiztunak gero eta ohikoagoak dira.

[aldatu] Kultur elkarteak

• • Karrikiri
  • Zaldiko Maldiko

[aldatu] Kirolak

Portland San Antonio eskubaloi taldea da gaur egun hiriko kirol elkarterik arrakastatsuena, C.A. Osasunak futbol arloan tradizio handia duen arren.

Bertzela, aipatzekoak dira Basket Navarra Club (saskibaloia) eta Txantrea Kirol Elkartea (futbola). Azkenik, Iruñean pilotarako zaletasun handia dago eta hiriko Labrit pilotalekua final anitzen kokalekua da.

[aldatu] Hedabideak

• "Diario de Noticias" eta "Diario de Navarra" egunkariak.
• Eguzki irratia eta Euskalerria irratia irrati kateak.

[aldatu] Pertsonaia ezagunak

 Sakontzeko, irakurri: Iruindar ezagunen zerrenda

Iruindar ezagunen artean, Pablo Sarasate musikaria, Arturo Kanpion euskal idazle eta kulturgilea, Jesus Aizpun eta Carlos Garaikoetxea politikariak, besteak beste.

[aldatu] Hiri senidetuak

• Baiona, Lapurdi - 1960ko ekainaren 19an sinatu zen senidetzeko akordioa.
• Yamaguchi, Japonia^[7] - 1980ko otsailaren 19an sinatu zen senidetzeko akordioa san Frantzisko Xabier XVI. mendean hor predikatu baitzuen.
• Paderborn, Alemania - 1992ko abuztuaren 27an sinatu zen senidetzeko akordioa hiri horretan nafar franko zeudelako eta bien unibertsitateen artean laguntza ematen zelako.
• Pamplona, Kolonbia - 2001eko maiatzaren 29an sinatu zen senidetzeko akordioa izen bera izateagatik.

[aldatu] Erreferentziak

1. ↑ Euskal Onomastikaren Datutegia, Euskaltzaindia (azken kontsulta: 2008-02-05)
2. ↑ Euskal Onomastikaren Datutegia, Euskaltzaindia
3. ↑ Ispaster/Ipazter eta Iruña/Iruñea
4. ↑ Albistea ya.com webgunean.
5. ↑ Nafarroako gobernua, herrilanen saila
6. ↑ Canal 6 Navarraren bideoa.
7. ↑ Espainiako eta Japoniako hirien arteko senidetza itunak Espainiako enbaxada Japonian

[aldatu] Ikus, gainera

• Iruñeko aireportua
• Iruñerria

[aldatu] Kanpo loturak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz: Iruñea

Wikipedian atari bat dago honi buruz: Euskal Herriko Wikiatlasa

• Iruñeko Udalaren webgunea (Euskaraz) (Ingelesez) (Ingelesez) (Frantsesez)
• San Fermin Jaietako webgunea (Euskaraz) (Gaztelaniaz) (Ingelesez)

	Iruñeko auzoak
Alde Zaharra • Arrosadia • Arrotxapea • Azpilagaña • Bigarren Zabalgunea • Buztintxuri • Donibane • Ermitagaña • Errotazelai • Etxabakoitz • Ezkaba • Iturrama • Lehen Zabalgunea • Lezkairu • Mendebaldea • Mendillorri • Sanduzelai • Txantrea

	Nafarroako udalerriak
Abaigar • Abartzuza • Abaurregaina • Abaurrepea • Aberin • Ablitas • Adios • Agoitz • Aguilar Kodeskoa • Aiegi • Alesbes • Allin • Allo • Altsasu • Ameskoabarren • Andosilla • Añorbe • Antsoain • Antzin • Anue • Araitz • Arakil • Aranaratxe • Aranguren • Arano • Arantza • Aras • Arbizu • Arellano • Areso • Arguedas • Aria • Aribe • Armañantzas • Arroitz • Arruazu • Artaxoa • Artazu • Artzi • Atarrabia • Atetz • Auritz • Azagra • Azkoien • Azuelo • Bakaiku • Barañain • Barasoain • Barbarin • Bargota • Barillas • Basaburua • Baztan • Beintza-Labaien • Beire • Bera • Beraskoain • Berbintzana • Beriain • Berriobeiti • Berriozar • Bertizarana • Betelu • Bidankoze • Bidaurreta • Biurrun-Olkotz • Buñuel • Burgi • Burlata • Cabanillas • Cadreita • Cabredo • Caparroso • Cárcar • Cascante • Castejón • Corella • Cortes • Cintruénigo • Deierri • Deikaztelu • Desoio • Donamaria • Doneztebe • Eguesibar • El Busto • Elgorriaga • Elizagorria • Elo • Eneritz • Eratsun • Ergoiena • Erriberri • Erroibar • Erromantzatua • Erronkari • Esa • Eslaba • Espartza-Zaraitzu • Esprontzeda • Esteribar • Etaio • Etxalar • Etxarri • Etxarri Aranatz • Etxauri • Eulate • Ezkabarte • Ezkaroze • Ezkurra • Ezporogi • Faltzes • Fitero • Fontellas • Funes • Fustiñana • Galar Zendea • Galipentzu • Galoze • Garaioa • Garde • Gares • Garinoain • Garralda • Gazteluberri • Genevilla • Gesalatz • Girgillao • Goizueta • Goñi • Gorza • Hiriberri • Ibargoiti • Igantzi • Iguzkitza • Imotz • Irañeta • Irunberri • Iruñea • Irurtzun • Ituren • Iturmendi • Itza • Itzaltzu • Izaba • Izagaondoa • Jaitz • Jaurrieta • Kaseda • Lakuntza • Lana • Lantz • Lapoblación • Larraga • Larragoa • Larraun • Leatxe • Ledea • Legarda • Legaria • Leitza • Lekunberri • Leotz • Lerga • Lerin • Lesaka • Lezaun • Lintzoain • Lizarra • Lodosa • Longida • Los Arcos • Lukin • Luzaide • Mañeru • Marañon • Martzilla • Melida • Mendabia • Mendaza • Mendigorria • Metauten • Milagro • Mirafuentes • Miranda Arga • Monteagudo • Morentin • Mues • Murchante • Murieta • Murillo el Cuende • Murillo el Fruto • Muruzabal • Nabaskoze • Nazar • Noain • Odieta • Obanos • Oibar • Oitz • Oko • Olaibar • Olatzagutia • Olexoa • Ollo • Oltza zendea • Oloritz • Orbaizeta • Orbara • Orisoain • Orkoien • Orontze • Orotz-Betelu • Orreaga • Oteitza • Otsagabia • Petilla de Aragon • Piedramillera • Pitillas • Puiu • Ribaforada • Saldias • San Adrián • San Martin Unx • Santakara • Santsol • Sartaguda • Sartze • Sesma • Sorlada • Sunbilla • Tafalla • Tiebas-Muru Artederreta • Tirapu • Torralba del Rio • Torres del Rio • Tulebras • Tutera • Txulapain • Uharte • Uharte-Arakil • Ukar • Ultzama • Untziti • Untzue • Urdazubi • Urdiain • Urraulbeiti • Urraulgoiti • Urrotz • Urrotz (Malerreka) • Urzainki • Uterga • Uxue • Uztarroze • Valtierra • Viana • Villamayor de Monjardin • Villatuerta • Xabier • Zabaltza • Zangoza • Zare • Zarrakaztelu • Ziordia • Zirauki • Ziritza • Zizur Nagusia • Zizur Zendea • Zubieta • Zugarramurdi • Zuñiga