Hernani
Wikipedia(e)tik
|
Hernani |
|||
|---|---|---|---|
 Gipuzkoa |
|||
|
|||
| Izen ofiziala | Hernani | ||
| Antolaketa
Estatua
Autonomia Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea |
Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa Buruntzaldea |
||
| Posta-kodea | 20120 | ||
 |
|||
| Koordenatuak |  Koordenatuak: |
||
| Garaiera | 44 m | ||
| Eremua | 39,81 km2 | ||
| Biztanleria | 18.836 (2005) | ||
| Euskaldunak | %54,77 (2001) | ||
| Distantzia | 9 | ||
| Sorrera | XIII. mendea (?) | ||
| Herritarra | hernaniar | ||
| Alkatea | Marian Beitialarrangoitia Lizarralde (EAE-ANV) | ||
| www.hernani.net | |||
Hernani Gipuzkoako ipar-ekialdean dagoen udalerria da, Buruntzaldeko herririk populatuena eta Donostialdean dagoen handienetarikoa.
Eduki-taula |
[aldatu] Geografia
Gipuzkoako ipar ekialdeko udalerria, Donostiatik bederatzi kilometrora kokatua. 39,81 km koadroko azalera du eta Donostia, Astigarraga, Arano (Nafarroa), Lasarte-Oria, Urnieta, Elduain eta Errenteriarekin mugatzen du.
Urumea ibaia da herriko ardatz hidrografikoa. Iparretik hegora zeharkatzen du eta horretara isurtzen dituzte urak inguruko beste errekastoek.
Santa Barbara mendiaren magalean dago Hernaniko hirigunea (Kultura Ondasun gisa Monumentu Multzo izendatua), eta handik begiratuta Urumea ibarraren alderdi handi bat ikus daiteke. Menditsua eta malkartsua da, sakonune sublitoral batean kokatua. Inguruko mendietan (Akola, Igorin, Urdaburu, Oindi eta abar) historiaurreko arrasto megalitiko ugari dago: Akolako lepoko trikuharriak, Igoringo lepokoak, Oindi-Mandoegiko jentilbaratzak, Muniskuegainekoa, Etzelakoak eta beste hainbat.
[aldatu] Historia
Goi Erdi Aroan zehar, gero Gipuzkoa bezala ezagutuko zen lurraldea bailaraz osatua zegoen. Urumea eta Oria ibaien artean kokatua, Hernaniko bailara horietariko bat zen. Gaur egungo Donostia, Urnieta, Hernani, Lasarte, Usurbil eta Orio bere baitan hartzen zituen.
Hernaniko bailararen lehenengo aipamena bi dokumentutan ageri dira:
- Fernán Gonzálezek Donemiliagako Monasterioaren alde emandako botoen agirian (XIII. mendekoa da, baina oker dataturik dago 938. urtean)
- Nafarroako Antso III.a Nagusiak Leireko San Salvadorri "in finibus Ernani ad litus maris"n omen zegoen San Sebastian Monasterioa emateko dokumentuan.
Hiribildu titulua, nahiz eta agiri bidez ezin frogatu, XIII. mendearen erdi aldean eman zitzaiola pentsatzen da, Alfontso X.a Jakituna erregeak hiriak sortzeko burutu zuen politikaren barruan.
Hernaniri buruz Udalaren artxiboan jasota dagoen aipamen historikorik zaharrena XV. mendekoa da. Ordurako hiribildu titulua jasoa zuen, eta Donostiako eta Hernaniko kontzejuek Urumea ibarreko mendien erabilpen, gozamendu eta aprobetxamendurako 1379. urtean izenpetutako adiskidetasun-agiri batean agertzen da.
Ezagutzen diren lehen udal ordenantzak 1542koak dira, 1512an desagertu zirenen kopia. Azken urte horretan frantses armada herrian sartu eta suntsitu egin zuten berriz ere. Lehenagotik ere gertatu ziren horrelako suntsiketak, Erdi Aroan esaterako, Ahaide Nagusien edo Bandoen arteko gerrateetan, eta geroago ere bai, XVII eta XVIII. mendeetan, XIX. mendeko Karlistadetan eta 1936ko Espainiako Gerra Zibilean.
Hernaniko hirigune historikoa, Urumea ibaiaren gaineko muino txiki batean dago kokatua. Forma obalatuko gune hau harresiez inguratuta zegoen eta sarbide bat baino gehiago zituen (gaur egun bakarra gelditzen da, Felipe Sagarna "Zapa" kalean). Hasiera hartan luzetarako bi kale zituen (gaur egungo Kale Nagusia eta Kardaberaz kalea) eta bi kale hauek beste batek gurutzatzen zituen (gaur egun Nafar kalea eta Felipe Sagarna "Zapa kalea"). Luzetarako bi kaleen tartean patio luzexka zegoen, bi kaleetako eraikinen tartean.
Hirigune zaharra honako gune honetara mugatuko zen: Ezkiaga pasealekua, Atzieta kalea, Plaza Berria eta Gudarien plaza. Gune horietan eta gaur egungo Agustinatarren Komentuko sarbidean aurkitu dira aztarnarik zaharrenak. Kale Nagusia eta Kardaberaz kalea beranduxeago luzatu ziren, baina XVI. mendeko planoak forma obalatua du, bi kaleak luzatuta dauden seinale.
1986. urtean ordurarte auzo zen Lasarte Hernanitik banandu egin zen.
[aldatu] Demografia eta soziologia
| 1900 | 1910 | 1920 | 1930 | 1940 | 1950 | 1960 | 1970 | 1981 | 1991 | 2000 | 2005 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 3.672 | 4.326 | 5.405 | 6.282 | 7.093 | 8.577 | 13.080 | 23.338 | 30.272 | 18.489 | 18.737 | 18.836 |
18.836 biztanle ditu (2005).
1960ko hamarkadatik aurrera, Hernaniko biztanleria izugarri hazi zen. Honen eragilea Espainiatik iritsitako etorkin kopuru handia izan zen. Etorkin hauetatik gehienak Gaztela, Leon, Andaluzia eta Extremadura lurraldeetatik iritsi ziren, bai udalerri honek bai Gipuzkoa osoan gertatzen ari zen industrializazio prozesu indartsuak erakarrita.
1986an, ordurarte Hernaniko auzo zen Lasarte banandu egin zen. Horren ondorioz Hernanik 10.000 bat biztanle galdu zituen.
[aldatu] Auzoak
[aldatu] Politika eta administrazioa
2003ko hauteskundeetatik EA eta EAJ alderdiek osatutako koalizio batek gobernatu zuen, alkatea José Antonio Rekondo Sanz (Eusko Alkartasuna) zelarik, nahiz eta hauteskundeetan legez kanporatutako Bildu Hernani plataforma izan zen bozka gehien lortu zituen taldea.
2007ko hauteskundeak geroztik, EAE-ANVko Marian Beitialarrangoitia da alkatea.
[aldatu] Hedabideak
- Hernaniko kronika, euskaraz egunero argitaratzen den egunkari bakarra.
- Molotoff Irratia, Hernaniko irrati librea.
[aldatu] Jaiak
Herriko jaiak San Joanetan izaten dira, ekainaren 23tik 27ra, eta jaietan egiten diren ospakizunen artean "Axeri dantza" nabarmentzen da (inauterietan ere egiten da dantza hori). Urtean zehar beste hainbat ospakizun eta ekitaldi kulturalak ere egiten dira.
[aldatu] Hernaniar ezagunak
- Agustin Kardaberaz (1703-1770), idazlea.
- Txirrita (1860-1936), bertsolaria.
- Gabriel Zelaia (1911-1991), idazlea.
- Martin Zabaleta (1949-), mendigoizalea.
- Juan Urbieta Paviako Gudan Frantzisko I Frantziako Erregea atxilotu zuen 1525. urtean.
- Gonzalo Perkaiztegi (XVI.mendea), artoaren laborantza Euskal Herrira sartuarazi zuen.
- Agustin Pascual Iturriaga (1778-1851), apaiz, pedagogo eta idazlea.
- Juan Migel Orkolaga (1863-1914), apaiz eta meteorologoa. Igeldoko Begiraleku Meteorologikoa fundatu zuen eta zientzia honen aurrendaria izan zen.
- Jose Gartzia Goldaraz (1893-1973), Valladolideko artzapezpiku izandakoa.
- Florentino Goikoetxea (1898-1980), kontrabandista. Bigarren Mundu Gerran aliatuen bandoan borrokatu zuen. Bigarren Mundu Gerrarako errekrutatua izan zen eraitsitako hegazkinlariak Frantzia eta Espainiako mugatik pasatzeko Red Comèteko partaide bezala. Talde hartako zutabe izan zen 200 errefuxiatuei laguntza emanez. Horrexegatik, hainbat aldiz saritua izan zen Frantziar eta Britainiar gobernuengandik.
- Bernardino Perez Elizaran (1925-2002), futbolari eta Valentziako futbol taldearen prestatzailea.
- Jose Maria Setien (1928-), 1979 eta 2000.urteetan zehar Donostiako apezpiku izandakoa. Estatu mailan oso ezaguna da.
- Naroa Iturri, kazetaria.
[aldatu] Kanpo loturak
 |
Gipuzkoako udalerriak | |
|---|---|---|
|
Abaltzisketa • Aduna • Aia • Aizarnazabal • Albiztur • Alegia • Alkiza • Altzaga • Altzo • Amezketa • Andoain • Anoeta • Antzuola • Arama • Aretxabaleta • Arrasate • Asteasu • Astigarraga • Ataun • Azkoitia • Azpeitia • Baliarrain • Beasain • Beizama • Belauntza • Berastegi • Bergara • Berrobi • Bidegoian • Deba • Donostia • Eibar • Elduain • Elgeta • Elgoibar • Errenteria • Errezil • Eskoriatza • Ezkio-Itsaso • Gabiria • Gaintza • Gaztelu • Getaria • Hernani • Hernialde • Hondarribia • Ibarra • Idiazabal • Ikaztegieta • Irun • Irura • Itsasondo • Larraul • Lasarte-Oria • Lazkao • Leaburu • Legazpi • Legorreta • Leintz Gatzaga • Lezo • Lizartza • Mendaro • Mutiloa • Mutriku • Oiartzun • Olaberria • Oñati • Ordizia • Orendain • Orexa • Orio • Ormaiztegi • Pasaia • Segura • Soraluze • Tolosa • Urnieta • Urretxu • Usurbil • Villabona-Amasa • Zaldibia • Zarautz • Zegama • Zerain • Zestoa • Zizurkil • Zumaia • Zumarraga |
||
