Hernani

Hernani
Gipuzkoa
Hernani udalerria Santa Barbara gotorlekutik ikusita.
Izen ofiziala	Hernani
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa Buruntzaldea
Alkatea	Luix Intxauspe (Bildu)
Herritarra	hernaniar
Koordenatuak	43°16′N 1°58′W
Eremua	39,81 km2
Garaiera	44 m
Distantzia	9 km Donostiara
Posta kodea	20120
Biztanleria	19.296 bizt (2011)
Dentsitatea	484,7 bizt/km²
Sorrera	XIII. mendea (?)
http://www.hernani.net

Hernani Gipuzkoako ipar-ekialdean dagoen udalerria da, Buruntzaldeko herririk populatuena eta Donostialdean dagoen handienetarikoa.

Sagardoaren inguruko ekonomia herriko nagusienetarikoa da.

Geografia

Gipuzkoako ipar ekialdeko udalerria, Donostiatik bederatzi kilometrora kokatua. 39,81 km koadroko azalera du eta Donostia, Astigarraga, Arano (Nafarroa), Lasarte-Oria, Urnieta, Elduain eta Errenteriarekin mugatzen du.

Urumea ibaia da herriko ardatz hidrografikoa. Iparretik hegora zeharkatzen du eta horretara isurtzen dituzte urak inguruko beste errekastoek.

Santa Barbara mendiaren magalean dago Hernaniko hirigunea (Kultura Ondasun gisa Monumentu Multzo izendatua), eta handik begiratuta Urumea ibarraren alderdi handi bat ikus daiteke. Menditsua eta malkartsua da, sakonune sublitoral batean kokatua. Inguruko mendietan (Akola, Igorin, Urdaburu, Oindi eta abar) historiaurreko arrasto megalitiko ugari dago: Akolako lepoko trikuharriak, Igoringo lepokoak, Oindi-Mandoegiko jentilbaratzak, Muniskuegainekoa, Etzelakoak eta beste hainbat.

Historia

San Joan eliza eta Udaletxea Gudarien plazan

Goi Erdi Aroan zehar, gero Gipuzkoa bezala ezagutuko zen lurraldea bailaraz osatua zegoen. Urumea eta Oria ibaien artean kokatua, Hernaniko bailara horietariko bat zen. Gaur egungo Donostia, Urnieta, Hernani, Lasarte, Usurbil eta Orio bere baitan hartzen zituen.

Hernaniko bailararen lehenengo aipamena bi dokumentutan ageri dira:

• Fernan Gonzalezek Donemiliagako Monasterioaren alde emandako botoen agirian (XIII. mendekoa da, baina oker dataturik dago 938. urtean)
• Nafarroako Antso III.a Nagusiak Leireko San Salvadorri "in finibus Ernani ad litus maris"n omen zegoen San Sebastian Monasterioa emateko dokumentuan.

Hiribildu titulua, nahiz eta agiri bidez ezin frogatu, XIII. mendearen erdi aldean eman zitzaiola pentsatzen da, Alfontso X.a Jakituna erregeak hiriak sortzeko burutu zuen politikaren barruan.

Hernaniri buruz Udalaren artxiboan jasota dagoen aipamen historikorik zaharrena XV. mendekoa da. Ordurako hiribildu titulua jasoa zuen, eta Donostiako eta Hernaniko kontzejuek Urumea ibarreko mendien erabilpen, gozamendu eta aprobetxamendurako 1379. urtean izenpetutako adiskidetasun-agiri batean agertzen da.

Hernaniko erdigunea.

Ezagutzen diren lehen udal ordenantzak 1542koak dira, 1512an desagertu zirenen kopia. Azken urte horretan frantses armada herrian sartu eta suntsitu egin zuten berriz ere. Lehenagotik ere gertatu ziren horrelako suntsiketak, Erdi Aroan esaterako, Ahaide Nagusien edo Bandoen arteko gerrateetan, eta geroago ere bai, XVII eta XVIII. mendeetan, XIX. mendeko Karlistadetan eta 1936ko Espainiako Gerra Zibilean.

Hernaniko hirigune historikoa, Urumea ibaiaren gaineko muino txiki batean dago kokatua. Forma obalatuko gune hau harresiez inguratuta zegoen eta sarbide bat baino gehiago zituen (gaur egun bakarra gelditzen da, Felipe Sagarna "Zapa" kalean). Hasiera hartan luzetarako bi kale zituen (gaur egungo Kale Nagusia eta Kardaberaz kalea) eta bi kale hauek beste batek gurutzatzen zituen (gaur egun Nafar kalea eta Felipe Sagarna "Zapa kalea"). Luzetarako bi kaleen tartean patio luzexka zegoen, bi kaleetako eraikinen tartean.

Hirigune zaharra honako gune honetara mugatuko zen: Ezkiaga pasealekua, Atzieta kalea, Plaza Berria eta Gudarien plaza. Gune horietan eta gaur egungo Agustinatarren Komentuko sarbidean aurkitu dira aztarnarik zaharrenak. Kale Nagusia eta Kardaberaz kalea beranduxeago luzatu ziren, baina XVI. mendeko planoak forma obalatua du, bi kaleak luzatuta dauden seinale.

1986. urtean ordurarte auzo zen Lasarte Hernanitik banandu egin zen.

Auzoak

Akarregi Antziola Elizatxo Epele Ereñotzu Etxeberri

Florida Galarreta Jauregi Karabel Karobieta Latsunbe

Lizeaga Mañe i Flaquer Marieluts Martindegi Osinaga Pagoaga

Portu Sagastialde Sagastialdeberri Santa Barbara Sorgintxulo Zikuñaga

Hernaniko ikuspegi panoramikoa. Santa Barbara gotorlekutik hartutako irudia.

Demografia

1960ko hamarkadatik aurrera, Hernaniko biztanleria izugarri hazi zen. Honen eragilea Espainiatik iritsitako etorkin kopuru handia izan zen. Etorkin hauetatik gehienak Gaztela, Leon, Andaluzia eta Extremadura lurraldeetatik iritsi ziren, bai udalerri honek bai Gipuzkoa osoan gertatzen ari zen industrializazio prozesu indartsuak erakarrita.

1986an, ordurarte Hernaniko auzo zen Lasarte banandu egin zen. Horren ondorioz Hernanik 10.000 bat biztanle galdu zituen.

XX. mendearen bukaeran eta XXI. mendearen hasieran biztanleriak igotzen jarraitu zuen, nahiz eta motelago izan.

Biztanleriaren bilakaera

Politika

2003ko hauteskundeen ondoren, EA eta EAJ alderdiek osatutako koalizio batek gobernatu zuen, alkatea José Antonio Rekondo Sanz (Eusko Alkartasuna) zelarik. Hauteskundeetan legez kanporatutako Bildu Hernani plataforma izan zen boto gehien lortu zituen taldea.

2007ko hauteskundeetan EAE-ANVko Marian Beitialarrangoitia hautatu zuten alkate.

2011ko hauteskundeak geroztik, Bilduko Luix Intxauspe da alkatea.

Hernaniko udalbatza
Alderdia	Zinegotziak	Boto kopurua
Bildu	9	4.205 (%43,62)
Eusko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	3	1.731 (%17,95)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))	3	1.613 (%16,73)
Hamaikabat (H1!)	2	893 (%9,26)
Alderdi Popularra (PP)	-	480 (%4,98)
Aralar	-	418 (%4,34)
Beste batzuk	-	301(%3,12)

Ondasun nabarmenak

Hernaniko Chillida-Leku museoa.

• San Joan Bataiatzailearen eliza
• San Agustin komentua
• Santa Barbara gotorlekua eta baseliza
• Chillida-Leku museoa

Hedabideak

• Hernaniko kronika, euskaraz egunero argitaratzen den egunkari bakarra.
• Molotoff Irratia, Hernaniko irrati librea.

Azpiegitura eta garraioak

Ceferino Apezetxea eta semeak autobus konpainiaren Hernani eta Goizueta bitarteko lineak, geltokia dauka herrian. Autobus lineak, honako ibilbidea egiten du:

• Goizueta - Arranbide - Arano - Benta Berri - Ereñozu eta Hernani

Lurraldebus eta Areizaga konpainiaren hainbat linea Hernanitik igarotzen dira:

• Herri barruko autobusa

• G1: Hernani - Aiete - Donostia

• G2: Andoain - Hernani - Donostia

• G3: Andoain - Urnieta - Hernani - Donostia

• G4 Gautxoriak

• G5 Hernani - Donostia (Real Sociedad-ek Liga-ko edo Copa-ko partido bat jokatzean)

• A1: Hernani - Astigarraga - Donostia

• A2: Hernani - Astigarraga - Donostia (Bitarteko geldialdirik gabe)

• Astigarraga - Hernani - Lasarte - Usurbil

Hernanitik ere RENFEko trenbidea igarotzen da eta bi geltoki daude:

• Hernaniko geltokia
• Hernani Erdiko geltokia

Jaiak

Herriko jaiak San Joanetan izaten dira, ekainaren 23tik 27ra, eta jaietan egiten diren ospakizunen artean Axeri dantza nabarmentzen da (inauterietan ere egiten da dantza hori). Urtean zehar beste hainbat ospakizun eta ekitaldi kulturalak ere egiten dira.

Hernaniar ezagunak

• Juan Urbieta (?-1553), Paviako Gudan Frantzisko I Frantziako Erregea atxilotu zuen 1525. urtean.
• Gonzalo Perkaiztegi (XVI. mendea), artoaren laborantza Euskal Herrira sartuarazi zuen.
• Agustin Kardaberaz (1703-1770), idazlea.
• Agustin Pascual Iturriaga (1778-1851), apaiz, pedagogo eta idazlea.
• Txirrita (1860-1936), bertsolaria.
• Juan Migel Orkolaga (1863-1914), apaiz eta meteorologoa. Igeldoko Begiraleku Meteorologikoa fundatu zuen eta zientzia honen aurrendaria izan zen.
• Alfonso del Valle de Lersundi (1875-1944), Meatze Ingeniaria eta historialaria. Afrikako Rifeko meatzeez gain, Nafarroako potasak ere aurkitu zituen.
• Jose Gartzia Goldaraz (1893-1973), Valladolideko artzapezpiku izandakoa.
• Florentino Goikoetxea (1898-1980), kontrabandista. Bigarren Mundu Gerran aliatuen bandoan borrokatu zuen. Gerrate hartarako errekrutatua izan zen eraitsitako hegazkinlariak Frantzia eta Espainiako mugatik pasatzeko Red Comèteko partaide bezala. Talde hartako zutabe izan zen 200 errefuxiatuei laguntza emanez. Horrexegatik, hainbat aldiz saritua izan zen Frantziar eta Britainiar gobernuengandik.
• Gabriel Zelaia (1911-1991), idazlea.
• Bernardino Perez Elizaran (1925-2002), futbolari eta Valentziako futbol taldearen prestatzailea.
• Jose Maria Setien (1928-), apaiza. 1979 eta 2000ko hamarkadan zehar Donostiako apezpiku izandakoa. Estatu mailan oso ezaguna da.
• Angel Olaran (1938-), Wukron (Etiopia) lan egiten duen Aita Zuria.
• Martin Zabaleta (1949-), mendigoizalea.
• Andoni Tolosa "Morau" (1963-), poeta eta abeslaria.
• Maialen Lujanbio (1976-), bertsolaria.

Kanpo loturak

• Hernaniko Udalaren webgunea (Euskaraz)(Gaztelaniaz)
• Hernaniko sagardotegien gida (Euskaraz)