Donostia

Wikipedia(e)tik

Donostia
Gipuzkoa
Donostia Igeldo menditik
Izen ofiziala	Donostia - San Sebastián
Antolaketa Estatua Autonomia Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa Donostialdea
Alkatea	Odon Elorza (PSE-EE)
Herritarra	donostiarra
Koordenatuak	43°19′17″N 1°59′8″W / 43.32139, -1.98556 (Donostia) Koordenatuak: 43°19′17″N 1°59′8″W / 43.32139, -1.98556 (Donostia)
Eremua	60.89 km2
Garaiera	6 m.
Euskaldunak	%40,30 (2006)[1] (2001)
Distantzia	0 km. Donostiara
Postakodea	200XX
Biztanleria	184,248 bizt (2008)
Dentsitatea	3.025,92 bizt/km²
Sorrera	1180
www.donostia.org

Donostia (gaztelaniaz San Sebastián, izen ofiziala Donostia-San Sebastián) Gipuzkoako hiriburu eta udalerri nagusia da. Halaber, Euskal Herriko laugarren hiririk populatuena da: 184.312 biztanle zituen 2007. urteko abenduan, horietatik %40.3 euskaldunak. Haren gune metropolitarrak 405.099 biztanle ditu.

Ozeano Atlantikoaren ertzean dago, Bizkaiko golkoaren muturrean, eta Madril-Paris ardatzean. Urumea ibaiaren bokalean dago, Igeldo, Urgull eta Ulia mendien artean, eta hiru hondartza ditu: Ondarreta, Kontxa eta Zurriola. Hego mendebaldean, Zubieta auzoaren zati bat ere bere mendean dago administratiboki. Ekialdean, Landarbaso eta, hegoalderago, Urdaburu mendi barrutiak ere Donostia udalerriaren eremuan daude.

Auzo ezberdinetan banatua, Donostia Urgull mendiaren oinetan du bere gune zaharrena, Parte Zaharra izenekoa. Bertako kale estuetan biltzen diren jatetxeak eta taberna giroa famatuak dira. XIX. mendearen bukaeran, gune hau ixten zuten harresiak eraitsi eta hirira hegoalderantz zabaltzen hasi zen, zentroko zabalgunea osatuz eta azkenik Gros, Ulia mendiaren oinetan eta Urumea ibaia bitartean, eta Amara, zentrotik hegoaldera, auzo modernoak sortuz.

Donostia bertako gastronomiagatik ere da ezaguna. Bertako sukaldari eta jatetxe entzutetsuak (Arzak, Pedro Subijana, Berasategi eta Castillo) mundu osoan dira ospetsuak. Halaber, parte zaharreko taberna eta jatetxeetan tradizioz zerbitzatzen diren pintxoek ere goi-mailako errekonozimendua lortu dute. Horrez gain, hainbat jai eta jaialdi antolatzen dira urtero: Donostiako Nazioarteko Zinemaldia, Jazzaldia, Aste Nagusia, Musika Hamabostaldia, Kontxako bandera, Santo Tomas jaia, eta San Sebastian Eguna.

Turismoa da hiriaren euskarri ekonomiko nagusienetakoa izan da XIX. mendetik, hiriaren edertasuna, urbanismo orekatua eta natura uztarturik. Merkataritzak eta bestelako zerbitzuek ere jendetza handia erakartzen dute probintziako herrietatik. Halaber, zentro administratibo garrantzitsua da: Gipuzkoako erakundeek eta Euskal Autonomi Erkidegoko zenbait organok ere Donostian dute egoitza. Unibertsitateek pisu handia dute hiriaren bizimoduan, bi campus kokatzen baitira bertan: Euskal Herriko Unibertsitateko Ibaetako campusa eta Deustuko Unibertsitateko campusa. Nafarroako Unibertsitateak ere zenbait ikastetxe ditu bertan. Ikerkuntza arloan, aipagarriak dira fisika eta inguruko arloetan dauden zentroak.

Kirolzaletasuna ere nabari da hirian. Real Sociedad futbol taldeak hirian eta probintzian jarraitzaile gehien biltzen dituen futbol taldea. Saskibaloian, errugbin eta hockeyn ere talde garrantzitsuak ditu hiriak. Aipagarria da udazkenean ospatzen den Behobia-Donostia lasterketa, milaka korrikalari biltzen dituena. Udan, Donostia-Donostia klasika nazioarteko txirrindularitza lasterketa ere ospatzen da. Ospetsua da Kontxako Bandera arraunketa froga, festa giroan ospatzen dena. Donostiatik gertu dagoen Lasarteko hipodromoko udako zaldi lasterketak ere entzutetsuak dira. Euskal pilota ere leku nabarmena du kiroletan.

Eduki-taula 1 Geografia fisikoa 1.1 Geologia 1.2 Hidrologia 1.3 Klima 1.4 Landaredia 2 Historia 3 Auzoak 3.1 Donostiako parke eta lorategiak 4 Ondarea 5 Demografia 6 Azpiegiturak 6.1 Hiri arteko garraioa 6.2 Hiri barneko garraioa 7 Ekonomia 8 Gizarte zerbitzuak 9 Hezkuntza eta ikerkuntza 10 Euskara 11 Kirolak 12 Gastronomia 13 Politika kulturala 14 Hedabideak 15 Jai, ospakizun eta tradizioak 15.1 Elkarteak 16 Udal politika 17 Donostiar ezagunak 18 Hiri senidetuak 19 Iruditegia 20 Erreferentziak 21 Kanpo loturak

[aldatu] Geografia fisikoa

[aldatu] Geologia

Hiria Kontxako badiaren inguruetan zabaltzen da, Bizkaiko golkoaren kostaldean. Donostiako kostaldea Hondarribitik Oriora Eozenoko hareharrizko flysch delakoak osaturiko mendikateak zeharkatzen du: Ulia, Urgull, Igeldo mendia eta Mendizorrotz ekialdetik mendebaldera. Mendikatea etena duen eremuetan Zurriola, hain zuzen Urumea ibaiaren bokalean, Kontxa eta Ondarreta hondartzak daude. Kontxa badiako sarreran Santa Klara uhartea dago.

Parte zaharra eta zentroko zabalgunea San Bartolome gaina eta Urgull mendia lotzen zituen tonboloaren gainean eraiki ziren. Gros auzoa osatu aurretik, hareatza zabala zegoen bertan. Amara auzoko lurretan, berriz, Urumea ibaiak sortutako padura aurkitzen zen. Eremu hauetan ezik, Donostiako udalerria 50-100 metroko kareharrizko muino txikietan barrena zabaltzen da gehienetan, muino batetik bestera kareharriaren higaduraz sortutako ibar txikiekin batera (Ametzagaina, Aiete, Añorga, Igara). Udalerriaren ekialdean kokatzen den San Markos-Txoritokieta mendia diapiro-egitura bat da. ^[2]

[aldatu] Hidrologia

Urumea ibaia, Goizueta, Hernani eta Astigarraga herrietatik igaro ondoren, hiria zeharkatuz itsasoratzen da bokale bat sortuz. Bokalean nabariak dira itsas gorabeheren eragina, Loiola eta Martutene auzoetaraino. Hau dela eta, ohizkoa da, uholdea dagoenean, auzo horietan ibaiko urak gainezka egitea. Urumea ibaiak bere ibilbidean osatzen dituen zeharrunetatik nabaria da hirian Cristina Enea lorategia inguratzen duena. Aipatu behar da ere Oria ibaia, Gipuzkoako ibairik luzeena eta Zubieta auzotik igarotzen dena, itsasoratzetik kilometro gutxitara. Añorga errekak ere Antigua, Ibaeta, Igara eta Añorga auzoak zeharkatzen zituen garai batean, baina egun lur azpian bideratu da bere ibilbidea.

[aldatu] Klima

Donostiak, euskal kostalde guztiak bezala, klima ozeanikoa du. Köppen klima sailkapenaren arabera, Donostiakoa klima hotzepel hezea eta urtaro lehorrik gabea (Cfb kodeaz). Tenperatura hotzepelak, hezetasun nabaria eta euri ugari izaten dira Donostian urte osoan zehar. Hala ere, uda eta negua nabari bereizten dira batez ere tenperaturari buruz. Euria berriz urte osoan izaten da eta neguaren eta udaren arteko aldeak txikiak izaten dira. Elurra, ordea, oso gutxitan egiten du, urtean behin-edo, eta 5-10 alditan izozten du urtean. Enbata ugari izaten dira. Urrian eta martxoan ur biziak izaten dira, hau da, maila handiko itsas gorabeherak.^[3]

2007an euri kopurua 1.536,1 mm izan zen. Batez besteko tenperatura 15 °C ingurukoa izaten da, udako hezetasun handiak (%65-70 inguru) bero handiko sentipen termikoa sortzen duen arren. Hego haizeak jotzen duenean, tenperatura supituki igo daiteke, neguan 20 °C eta udan 38 °C eragin arte. Udan, tenperatura handi hauen ondoren ipar-mendebaldeko haizeak supituki jo dezake, enbata eraginez.

  Donostiako datu klimatologikoak.^[4]

Hila	Urt	Ots	Mar	Api	Mai	Eka	Uzt	Abu	Ira	Urr	Aza	Abe	Urtea
Hilez hileko batez besteko tenperaturak (Igeldo) (°C)	7.9	8.3	9,8	10,8	13,8	16,3	18,5	18,9	17,7	15,0	11,0	8,8	13,1

[aldatu] Landaredia

Landaredi potentzialean, gizakiaren eraginaren ezean litzatekeen hartan alegia, batez ere lizarra eta aritza aurkituko lirateke, eta ezkia, zumarra, gaztainondoa, astigarra, pagoa, zumea eta haltza neurri txikiagoan, betiere hezetasun maila zein den. Azpiko basoan, urritza, elorri beltza eta garoak izango lirateke. Belardi eta soroek ere oparotasun eta aniztasun nabaria erakusten dute. Oro har, Donostiako landaredia klima ozeaniko heze bati dagokiona izango litzateke, tenperatura hotzepelekin, Kantauri isurialde osoaren antzera.

Dena den, egungo landaredia gizakiak gogor eragindakoa da. Hiriko urbanizazioak antzinako basoak eta baserri lurrak ordeztu dituzte neurri handi batean. Hirigunetik kanpo soroak eta baratzak dira, baserrien ustiapenen ondorioz, antzinako landaredia ezabatu dutenak. Ulia eta Igeldoko gune batzuetan, otea , garoa eta txilarra dira nagusi, antzinako basoaren desagerketaren ondoren garatu den landaredia. Bertakoak ez diren Pinus radiata eta Pinus insignis gune batzuk ere badaude, Zubieta eta Landarbaso aldean, Euskal Herriko beste gune batzuetan baino neurri txikiagoan ordea. Hala ere, antzinako landarediko guneak aurki daitezke oraindik Igeldon, Urgullen, Ulian, Igarako erreka inguruetan, Añorgan, Ametzagainan, Basozabalen eta Aieteko zenbait tokitan. Haltzak Urumea ibaiaren ibilbidean, Martutene aldetik, eta Oria ibaiaren ertzetan, Zubieta aldetik, aurki daitezke oraindik.^[5]

[aldatu] Historia

• 1000 inguru, lehen aldiz agertu zen testuetan, badia gaineko tontorrean dagoen San Sebastian monasterioa Leireko mendiaren babesean; monasterioaren inguruan gaur egun Antigua auzoa den tokian- eta Urumea ibaiaren bokalean bildu zen jende urria.
• 1180 inguru, Nafarroako errege Antso Jakitunak hiribildu izendatzeko foruak eman zizkion. Urgull mendiaren azpiko herrixkan gaskoiak bizi omen ziren, eta gainontzeko guneetan, berriz, euskaldunak.
• 1200ean, Gipuzkoa Nafarroa izatetik Gaztela izatera igaro zen, Bizkaia eta Arabarekin batera. Gaztelako errege Alfontso VIII.ak foruak bermatu zituen.
• 1728an, Karakasko Errege Konpainia Gipuzkoarra sortu zen, Espainiak Venezuelarekin duen merkataritzaren monopolioa lortuta. Donostiako ekonomiak goratu jo zuen. Konpainia hark Santa Maria eliza guztiz berreraiki zuen 1766an.
• 1808an, Frantziako armadak, Napoleon enperadorea buru, Espainia hartu zuen.
• 1813an, Espainiatik ihesi zebilen Frantziako armadari Donostia geratzen zitzaion azken hirietakoa zen. Tropa ingeles eta portugaldarrek, Espainiaren aliatuak zirenek, Wellington jeneralaren lemapean, Donostiari su eman zioten, frantsesengandik askatzeko. Abuztuaren 31ko gauean hiri guztia erre zen, Trinitate kalea izan ezik. Tropa aliatuek donostiarrak eraso zituztenean, hilketa, bortxaketa eta lapurreta ugari egin zituzten. Bizirik geratu ziren donostiarrek Zubietako Aizpurua baserrian Donostia aurreko leku berean eraikitzea erabaki zuten. Ugartemendia arkitektoak hiri berria proiektatu zuen, azkenean partzelazio zaharrean oinarritzen zen diseinua gauzatu zela.
• 1854an, Gipuzkoako hiriburu bihurtu zen, Tolosaren ordez.
• 1860 inguru, Espainiako erregina Isabel II.ak Donostia aukeratu zuen "itsasoko bainuak" hartzeko, medikuak aginduta.
• 1863an, garrantzi militarra galduta, hiriaren inguruko harresiak eraitsi zituzten; Donostiako zabalgunea eraikitzen hasi zen artean, Antonio Kortazar arkitektoaren ideia abangoardisten bidez.
• 1870-1920 bitartean Espainiako udako hiriburu bihurturik, turismoaren hiriburu bihurtu zen Donostia. Espainiako handi eta handikien topaleku izan zen, mugaz bestaldean Biarritzen gertatzen zenaren antzera.
• 1936an, Franco jeneralaren armadak Espainiako Errepublikaren aurka altxatu ondoren, Donostian ere matxinatu nahi izan zuten zenbaitek, baina herritarrek galarazi zieten. Hala ere, Soltxaga jeneralak irailaren 13an hartu zuen. 30.000 biztanle zeuden (politikan konprometituenek ihes egin ondoren) eta haietako 300 hil zituzten errepresio frankistan, gerratik kanpo, "zigor operazio" bortitzetan.
• 1978an, eta demokrazia lortzeko eta finkatzeko trantsizio prozesuaren barnean, Udal batzorde bat eratu zen, lehen udal hauteskunde demokratikoak egin arte. Haren zuzendaria PSOEko Ramon Jauregi izan zen.
• 1981eko apirilaren 26an, Real Sociedad futbol taldeak Espainiako Ligaren txapeldun izatea lortu zuen lehen aldiz.

San Sebastian Antigua komentuaren kokaera, Miramarren, Hercules Torrelliren ustez (1723ko planoa)

Donostia XVII. mendean, Pedro Texeira

Antonio Kortazar arkitektoak diseinatutako zabalgunea (1865)

Donostiako portua (1890)

[aldatu] Auzoak

Mendeetan zehar kale estuak dituen Parte Zaharra inguratzen zuten harresiak 1863. urtean eraitsi zirenean hasi zen Donostia hiria zabaltzen egun ezagutzen den hiria osatu arte. Antonio Kortazarren Hiriko Plan Orokorrak etxalde karratu erregularrak aurrikusi zituen egungo Boulevardetik Mendeurrenaren plazaraino. Lehenengo zabalgune hau 1900. urtean burutuko zen. Orduan hiriak zubi bakarra zuen, Santa Katalina zubia hain zuzen. XX. mendearen lehenengo erdian hiria Gros aldera zabaltzen hasi eta Antiguako zabalgunea osatzen ere hasi zen. Urte hauetan Urumea hibaia bideratu eta beste azpiegitura batzuk ere eraiki ziren, hala nola Maria Kristina zubia eta Zurriola zubia. 1950eko hamarkadan Amara auzoa osatzen da, Antso Jakitunaren Hiribidean inguruan lehendabizi eta 1960ko hamarkadan ondoren Amara Berria auzoa osatuz. Urte hauetan jasandako hazkunde demografiko itzelaren ondorioz, Altza, Bidebieta eta Loiola auzoek zabalkunde handia izan zuten, zoritxarrezko handikeriazko urbanismo batez. XX. mendearen hondarretan eta XXI. mendearen hasieran, Loiolako Erriberak, Bentaberri, Errotaburu, Ibaeta eta Berio izeneko auzoak osatu dira besteak beste. Egun, Parte Zaharra eta Igeldo baserri-auzoa dira antzinako itxura erakusten bakarrak.^[6]

Honakoak dira egungo auzoak:

Aiete Altza Amara Amara Berri Antigua Añorga Ategorrieta-Ulia Benta Berri Miracruz-Bidebieta

Egia Erdialdea Ibaeta Igara Igeldo Gros Herrera Intxaurrondo Loiola

Loiolako Erriberak Lorea Martutene Mirakontxa Miramon-Zorroaga Morlans Parte Zaharra Zubieta

	Donostiako plazak eta kaleak
Abuztuak 31 kalea · Fermin Kalbeton kalea · Konstituzio plaza · Frantziako pasealekua · Askatasunaren hiribidea · Kontxako pasealekua · Boulevard · Alderdi Eder · Easo kalea · Prim kalea · San Roke kalea · Urbieta kalea

[aldatu] Donostiako parke eta lorategiak

Hiriaren tamaina erlatibo txikian, parke eta lorategi ugariek gehiegizko urbanizazioa leundu egiten dute, naturaz gozatzeko aukera emanez. Halaber, hiriko kale eta plaza gehientsuenetan zuhaitzak eta zuhaixkak daude. Hauetatik, ikusgarriak dira Kontxako pasealekuko tamarindoak eta Benta Berri eta Ibaetako ezkiak. Cristina-Enea parkea, Egia auzoaren eta Urumea hibaiaren artean, hiriguneko parke handienetakoa da eta bertan hiria ia guztiz utzi eta baso oparo baten barrena pasea daiteke. Parke hau Mandas dukeen Fermin Lasalaren eta Cristina Brunettiren lorategi pribatua zen hasieran, baina 1926az geroztik udalaren esku dago.

	Donostiako parke eta lorategiak
Aieteko parkea · Ametzagainako parkea · Cristina Eneako parkea · Gipuzkoa plazako parkea · Miramar Jauregiaren parkea ·Uliako parkea · Urgulleko parkea · Alderdi Eder-eko lorategiak Regente Erregina parkea - Boulevarda · Santa Katalinako parkea Zaragoza Plazako parkea · Ondarretako lorategiak · Zubimusuko parkea · Frantziako ibilgunea · Arabako parkea · Basoerdi parkea · Miramoneko parkea · Oroitzapenaren lorategia · Puioko parkea · Eustasio Amilibia parkea · Salvador Allende parkea · Otxokiko parkea ·Larratxoko parkea · Harriako parkea · Bidebietako parkea

[aldatu] Ondarea

i • e • a Donostiako ondarea

Eraikin eta leku esanguratsuak {{{izenburu-edukiera}}} Kontxa hondartza · Kristina Enea parkea · Kursaal jauregia · Miramar jauregia · Victoria Eugenia antzokia · Londres hotela · Maria Cristina hotela · Haizearen Orrazia · Klub Nautikoa · Urgull mendia · Santa Katalina zubia · Atotxako dorrea · Iparraldeko geltokia · Bakearen Usoa · Anoeta futbol zelaia · Donostia Ospitalea · Artzain Onaren katedrala · Bretxako merkatua · San Bizente eliza · Urumea ibaia · Koldo Mitxelena Kulturunea · Santa Klara uhartea · Pasealeku Berria · Igeldo mendia · Perlako termak      Plaza eta kaleak {{{izenburu-edukiera}}} Konstituzio plaza · Frantziako pasealekua · Askatasunaren hiribidea · Kontxako pasealekua · Boulevard · Alderdi Eder      Museoak {{{izenburu-edukiera}}} Untzi museoa · Zientziaren museoa · Aquariuma · San Telmo museoa · Elizbarruti museoa      Kaleko eskulturak {{{izenburu-edukiera}}} Ateak (Mendizabal) · Bakearen Usoa (Basterretxea) · Eraikuntza Hutsa (Oteitza) · estela (Ugarte) · Haizearen Orrazia (Txillida) · Hazten ari diren formak(Jauregi) · Herri Txistu Otsa (Mendiburu) · Monolitoa (Equipo 57) · Omenaldia Fleming-i (Txillida) · Omenaldia Iztuetari (Basterretxea) · Omenaldia Pio Barojari (Basterretxea) · Pietatea (Oteitza) · Siluetak (Ibarrola) · Zeharki (Anda)

[aldatu] Demografia

2007ko abenduan udal erroldan jasotako datuen arabera, 184.312 biztanle zituen Donostiak, Gipuzkoa osoko populazioaren &26.5. Biztanle kopuruak %7.5eko hazkundea izan du 1991az geroztik, erlatiboki Gipuzkoan eta Euskal Automonia Erkidegoan izandako gehikuntza baino nabarmen altuagoa dena. Dena den, biztanleriaren hazkundea moteldu egin da: urtez urteko hazkundea %1 baino nabarmen txikiagoa da azken urteotan.^[7]

[aldatu] Azpiegiturak

[aldatu] Hiri arteko garraioa

Donostia puntu garrantzitsua da europear errepide trafikoan. Iparretik hegoaldera, E-05 (Glasgow-Paris-Algeciras), eta mendebaldetik ekialdera, E-70 (A Coruña-Bordele) eta E-80 (Lisboa-Burgos-Pabe) europear errepideek zeharkatzen dute. Ibilbide hauetan, Irundik norabidean, A-8 errepidetik sar daiteke Donostiara. Bilbotik A-8 errepide nagusia ordainsariz erabil daiteke. Madril-Gasteiztik A-1 errepidetik egiten da sarrera. A-1 jarraituz, Donostiatik gertu, Andoainen, A-15 errepiderako lotunea dago, Iruñea-Zaragozara eta bertatik Bartzelonara bideratzen dena. Kasu guztietan eta Donostia inguratzen duen errepide gerriko edo sare trinkoari esker, Donostiako hirigunera sartzeko hainbat aukera daude baina sarbide garrantzitsuenak Amara eta Ibaeta auzoetatik dira. Gipuzkoa mendebaldeko kostaldeko herrietatik Donostiara etortzeko maiz erabiltzen den errepide bat N-634 izenekoa da.

Donostiara joan eta etortzeko errepidezko bidaiarien garraio publiko sarean, Lurraldebus autobus zerbitzuetarako elkartea, Gipuzkoako herrietara autobus sare bateratu bat eskaintzen duena, Txartel bakarra izeneko bidai-txartel pertsonal baten bitartez. Euskal Herriko beste hiriburuetara autobus zerbitzu ugari dago egunean zehar ^[8].

Trenbideari dagokionez, Iparraldeko geltokian Espainia mailako eta aldiriko trenak har daitezke. Bestaldetik, Euskotren konpainiak Hendaia eta Bilborainoko bidaiak eskaintzen ditu.

Hegazkinez, Hondarribiko aireportua da hiritik gertuen dagoen aireportua. Bertaraino joateko autobus zerbitzua badago. Aireportu honek eskaintzen dituen hegaldiak ordea mugatuak dira eta beraz, 100 bat kmtara dagoen Bilbo-Loiu aireportua erabili ohi da nazioarteko hegaldietarako. Miarritzeko aireportua da beste aukera bat, batez ere Pariserako hegaldietarako.

[aldatu] Hiri barneko garraioa

Tamaina txikiko hiria da Donostia eta beraz, oinez erraz eta eroso zeharka daitekeena, hiria zeharkatzen duten oinezkoentzako kale eta ibilbideei esker. Hain zuzen ere, Monpaseko ekialdeko muturretik, Ulia mendiaren oinetan, hiriaren mendebaldeko puntan dauden Haizearen Orrazia izeneko eskultura multzoraino oinez egin daiteke semaforo bakar batekin topo egin gabe 7 kilometrotan zehar. Txirrindu ere donostiarrek maiz erabiltzen duten garraiobidea da, beste hirien aldean, eta horrela bidegorri edo txirrindularientzako ibilbide sare zabala osatu da. Udalak prestaturiko alokairuzko txirringa-zerbitzu bat ere badago, d-Bizi izenekoa.

Autobusez, Donostiako Tranbia Konpainiak 27 autobus ibilbide mantentzen ditu hiriko auzoetan zehar, guztira 115 autobusekin (2009ko datuak). Asteburuetan, parrandan ibiltzen den jendeari begira, gau eta goizaldeko Gau Txori izeneko zerbitzuak badaude. Bidaiari kopurua 27.360.638 izan zen 2008. urtean^[9]. Horrela, Donostian gehien erabiltzen den hiri barneko garraiobidea da, automobila alde batera utzirik.

Hala eta guztiz ere, trafiko arazo larriak izaten dira Donostiako kaleetan. Ibilaldi guztietatik %27ak ibilgailu partikularrez egiten dira. Konponbide gisa, hiriguneko kanpoaldean disuasiozko aparkalekuak eta hirigunearen zati handi bat hartzen duten TAO guneak ezarri arren, aparkaleku eskasia izaten da eta sarbide nagusietan eta erdiguneko kaleetan automobil ilara luzeak sortu ohi dira. Trafiko trinko honek sortzen duen aire- eta soinu-kutsadura dela-eta kezka badago.^[10]

Turismoari begira eratutako hiri barneko garraiobide bereziak ere badaude. Antzinako Igeldoko funikularrak Ondarretatik Igeldo mendi gainerainoko malda igotzen jarraitzen du. Hiriko ikusgarri nagusiak erakusten dituzten autobus turistiko bat eta Txutxu Tren izeneko bagoidun ibilgailua ere badaude.

[aldatu] Ekonomia

[aldatu] Gizarte zerbitzuak

[aldatu] Hezkuntza eta ikerkuntza

i • e • a Donostiako ikastetxeak

Lehen hezkuntzako ikastetxe publikoak {{{izenburu-edukiera}}}      Lehen hezkuntzako ikastetxe pribatuak {{{izenburu-edukiera}}} Aitor ikastola · Axular lizeoa · Belen ikastetxea · Ekintza ikastola · Mariaren Bihotza · Sagrado Corazón Mundaiz ikastetxea · Santa Teresa ikastetxea      Bigarren hezkuntzako ikastetxe publikoak {{{izenburu-edukiera}}} Arantzazuko Ama BHI · Xabier Zubiri manteo BHI · Bidebieta BHI · Usandizaga Peñaflorida Amara BHI · Altza BHI · Lauaizeta Ikastola BHI · Antigua Luberri BHI      Bigarren hezkuntzako ikastetxe pribatuak {{{izenburu-edukiera}}} Santa Teresa ikastetxea · Santo Tomas Lizeoa

[aldatu] Euskara

[aldatu] Kirolak

Nabaria da kirolzaletasuna donostiarren artean. Ohizkoa egun osoan zehar jendea korrikan edo txirrinduz ikustea. Hondartzak kirolgune garrantzitsu bihurtu dira. Zurriola hondartza surflarien bilgune da, bertako olatuak erakarrita. Kontxako hondartzan haurrak aritzen dira asteburuetan futbolean, eskola ezberdinen arteko txapelketetan. Piraguismoa ere asko praktikatzen da Kontxako badian. Urumea hibaian zehar arraunketan aritzen dira kirolari asko. Hiriko ikastetxeetan ere haurrek kirola praktikatzeko aukera izaten dute eta ikastetxeen arteko lehiak eta txapleketak ospatzen dira asteburuetan. Horretarako, hiriak kirol instalakuntza ugari eta zenbait polikiroldegi ditu hiri osoan zehar.

	Donostiako kirol instalakuntzak
Anoetako estadioa · Anoetako belodromoa · Illunbe zezen-plaza · Atano III.a pilotalekua · Gaska kiroldegia · Anoetako miniestadioa · Zubieta

Goi mailako kirolean, Real Sociedad futbol taldea nabarmendu behar da. Gipuzkoan futbol talde maitatuena izateaz gainera, Espainiako futbol talde entzutetsuenetakoa da. Historian zehar Espainiako lehen mailako bi Espainiako Futbol Liga eta Errege Kopa bat irabazi ditu. Klubak emakumezkoen futbol talde bat eta gazte talde bat ere biltzen ditu bere baitan. Futbolaz gainera, beste kirol batzuetan ere nabarmentzen da Real Sociedad: belar gaineko hockeyan esaterako, emakumezkoen taldeak titulu anitz irabazitakoa Espainia mailan. Saskibaloian Askatuak talde historikoa eta gaur egun maila gorenean dagoen Gipuzkoa Basket taldeak daude. Akaba Bera Bera emakumezkoen maila goreneko eskubaloi taldea da. Gizonezkoen Bera Bera Rugby Taldea Espainiako Errege Kopa bat irabazitakoa da. Arraunketan, Ur-Kirolak eta Donostia Arraun Lagunak taldeek txapelketa ugari irabazi dituzte arraunketa olinpikoan; tostako arraunketan, 2007tik aurrera Donostiarra traineru bateratuaren proiektuan batu dira, CD Fortunarekin batera.

[aldatu] Gastronomia

[aldatu] Politika kulturala

Donostiarren ekimen herrikoiak gaindituz, Donostiako kultura eskaintza batez ere turismoa bultzatzeari eta nazioartean irudi erakargarria emateari begira eratzen da erakunde publikoen aldetik ^[11]. Kursaal jauregia da asmo hauek islatzen dituen egitura fisikoa. Rafael Moneo arkitektoak diseinaturiko jauregi ikusgarri honetan auditorioak eta areto zabalak daude, zine, musika, antzerki eta dantza emanaldiak egin eta feria, biltzar eta kongresuak antolatzeko. Horrela, Kursaal jauregian eta ondoan dagoen eta halaber ikusgarria den Victoria Eugenia antzokian, hiriak antolaturiko kultura ekitaldi nagusiak ospatzen dira, Donostiako Zinemaldia eta Musika Hamabostaldia esaterako. Beste kultur jaialdi nabarmen batzuk Maiatza Dantzan, uztaileko Jazzaldia eta udazkeneko Beldurrezko Astea. Parte Zaharreko Antzoki Zaharra antzerki emanaldietarako tokia izaten da.

	Donostiako kultur jaialdi eta ekitaldiak urtean zehar
Maiatza Dantzan · Surfari Surfilm Festibal · Donostiako Zinemaldia · Musika Hamabostaldia · Beldurrezko Astea · Literaktum · Jazzaldia · Giza eskubideen Zinemaldia · Film laburren lehiaketa

Koldo Mitxelena Kulturunea eta Liburutegia da ekimen kultural xumeagoetarako beste gune bat. Jende asko biltzen duen liburutegi nagusi baten egoitza izateaz gainera, bertan hitzaldiak eta erakusketak egiten dira. Udalak Alderdi Ederreko bere egoitzan du liburutegi nagusia. Auzoetan barrena, liburutegiak kultur etxeetan kokatzen dira. Kultur etxe hauetan gainera hitzaldiak eta ikastaroak zein musika, antzerki edo zine emanaldiak antolatzeko tokia eskaintzen dute.

[aldatu] Hedabideak

"El Diario Vasco" beteranoa hiriko egunkaririk irakurriena da, baina beste kazeta batzuk ere bertan argitaratzen dira: "Gara", "Noticias de Gipuzkoa" eta "Irutxuloko Hitza" euskarazkoa.

Halaber, "Herri Irratia" irrati kate elebiduna, alde batetik, eta bestetik, "Vocento" taldekoa den "Teledonosti" telebista lokala aipatzekoak dira hiriko hedabideen artean, besteak beste.

"EITB"k ere egoitza du bertan.

[aldatu] Jai, ospakizun eta tradizioak

Donostiarren jai nagusia Donostiako Danborrada da, urtarrilaren 20an, Donostia zaindariaren egunean hain zuzen. Erabateko ziurtasunik ez badago ere, 1836. urtean militarren parodia moduan sortua, jai honetan donostiarrek, elkarteetatik eratutako konpainia ezberdinetan bildurik eta sukaldariz edo militarrez jantzirik, danborrada etengane jotzen dute kaleetan zehar donostiar doinu tradizionalen erritmoan, San Sebastian Martxa izenekoa nagusi bada ere. Egun horretan eguerdian ospatu eta milaka donostiar haur biltzen dituen Haur Danborrada izeneko desfilea ikusmin handia sortzen duen ekitaldia da.

Ihauteriak dira donostiarren beste jai nagusi bat. Baina horien aurretik, kaldereroen konpartsek eta artzai eta inudeen konpartsek egun bana dute bere desfileak egiteko. Santa Agedako ospakizuna ere auzoetan berpizten ari den euskal ohitura bat da. Donostiako Ihauteriak euskal ihauteri tradizionaletatik aldentzen diren ospakizunak dira eta munduko beste toki askotan bezalaxe desfile huts moduan antolatzen dira.

Udan, abuztuko Donostiako Aste Nagusia da jai nagusia. Kanpoko jende asko biltzen dituzten jaiak dira, batez ere gauero pizten diren su artifizialen erakustaldien inguruan. Abuztuaren 31ean 1813. urtean hiria guztiz suntsitu zuen sutearen oroitzapena egiten da, Abuztuak 31 kalearen inguruan. Irailean Donostiako Euskal Jaiak ospatzen dira eta horiekin batera izaten dira jendetza handia erakartzen duten Donostiako Estropadak.

Abenduaren 21ean Santo Tomas eguna ospatzen da. Egun horretan, baserri produktuen erakusketa eta salmenta postuen inguruan eta baserritar arropa tradizionalez jantzirik, milaka lagun biltzen dira jai giroan sagardoa, taloa eta txistorra dastatuz. Konstituzio Plazan erakusten den txerri tzar baten zozketa ere egiten da.

Aipatu behar dira halaber hiriko auzoetan zehar ospatzen diren jaiak, hala nola Amara Zahareko jaiak eta Egiako Porrontxoak.

[aldatu] Elkarteak

• Gastronomia elkarteak:

• • Uharteko Adiskideak
  • Amaikak Bat
  • Donosti Berri
  • Gaztelubide
  • Gaztelupe
  • Kañoieta
  • Ollagorra
  • Umore Ona
  • Union Artesana

• Musika elkarteak:
  • Donostiako Orfeoia

[aldatu] Udal politika

Francoren diktaduraren ondoren, udal erakunde kudeatzaileak izan zuen hirian ardura, hasieran Ramon Jauregik eta gero Iñaki Alkizak gidatua. 1979an egin ziren hauteskunde demokratikoetan Jesus Mari Alkain jeltzaleak lortu zuen alkatetza, alderdi bozkatuena izan zelako, nahiz eta gehingo absoluturik ez eduki^[12][13].

Hurrengo legealdian, Ramon Labaien alderdikideak lortu zuen alkatetzea, gehiengo absoluturik gabe honek ere. Eusko Alkartasuna banatu zenean, Donostian EAJko botoen gehiengoa lortu zuen alderdi berriak eta hurrengo hauteskundeetan (1987an) Xabier Albisturrek irabazi zuen. Gutxiengoan egonda, Euskadiko Ezkerrarekin koalizioa egin zuen eta alkatetzan iraun legealdi osoan.

1991an, Odon Elortza (PSE-EE) alkate izendatu zuten, PP eta EAJ alderdien botoekin. Harrez geroztik alkatetzan jarraitzen du, legaldi bakoitzean egoera desberdinean: EAJ eta EArekin 1995an, PPrekin 1999an. 2007tik Aralar-Alternatibarekin dago udal gobernuan.^[14]

Hauek dira Donostiako alkateak 1979tik:

Alkatea	Agintaldi hasiera	Agintaldi amaiera	Alderdia
Jesus Mari Alkain	1979	1983	EAJ
Ramon Labaien	1983	1987	EAJ
Xabier Albistur	1987	1991	EA
Odon Elortza	1991	egun	PSE-EE

Udalbatzaren osaera 1979tik

Izena	Legealdia
	1979–1983	1983–1987	1987–1991	1991–1995	1995–1999	1999–2003	2003–2007
Eusko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	9	10	3	4	3	7	9
Herri Batasuna (HB) / Euskal Herritarrok (EH)	6	5	6	5	4	5	~
Coordinadora Independiente / Coalición Popular / Alderdi Popularra	5	3	2	5	7	6	7
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-PSOE) / Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)	4	7	5	5	7	9	10
Euskadiko Ezkerra (EE)	3	2	4	2	~	~	~
Eusko Alkartasuna (EA)	~	~	7	6	5	(EAJrekin batera)	(EAJrekin batera)
Euskadiko Partidu Komunista (EPK-PCE) / Ezker Batua Berdeak (EBB)	0	0	0	0	1	0	1
Aralar	~	~	~	~	~	~	0

Egungo osaera

Alderdi politikoak Donostiako Udalean
Izena	Zinegotziak
Euskadiko Alderdi Sozialista - Euskadiko Ezkerra (PSE-EE)	11
Alderdi Popularra (PP)	6
Eusko Alderdi Jeltzalea (EAJ)	5
Ezker Batua-Aralar Alternatiba	3
Eusko Alkartasuna (EA)	2

[aldatu] Donostiar ezagunak

 Sakontzeko, irakurri: Donostiar ezagunen zerrenda

Donostiar ezagunen artean ditugu, besteak beste, Eduardo Txillida eskultorea, Pio Baroja, Ramon Saizarbitoria eta Txillardegi idazleak, Luis Miguel Arconada eta Pello Ruiz Cabestany kirolariak, Iñaki Gabilondo kazetaria, Aita Donostia, Pablo Sorozabal eta Nicanor Zabaleta musikariak, Mikel Laboa, Mikel Erentxun eta Imanol Larzabal kantariak, Juan Mari Arzak eta Pedro Subijana sukaldariak, Jesus Maria Leizaola eta Odon Elorza politikariak eta Julio Medem zinemagilea.

[aldatu] Hiri senidetuak

Donostia hiri hauekin senidetua dago:

• Bojador, Aljeria
• Marugame, Japonia^[15]
• Plymouth, Erresuma Batua
• Reno, Ameriketako Estatu Batuak
• Trento, Italia
• Wiesbaden, Alemania

[aldatu] Iruditegia

Kontxako hondartza eta eskubanda. Donostia.

Donostiako Haize Orrazia, Eduardo Txillida eta Luis Peña Gantxegiren lana.

Jacques Cousteau

Portuko arrantzale ontziak

[aldatu] Erreferentziak

1. ↑ Donostiar euskaldunen portzentajea %5,6 igo da bost urteetan, Donostiako Udala webgunean. 2009-10-16.
2. ↑ (Gaztelaniaz) José Miguel Edeso Fito:Geografía e historia de San Sebastián: geología y geomorfología, INGEBA, 2009-10-19.
3. ↑ (Gaztelaniaz) Ana Sola Bueno: Geografía e historia de San Sebastián: el clima., INGEBA, 2009-10-18.
4. ↑ Ana Sola Bueno: Geografía e historia de San Sebastián: el clima., INGEBA, 2009-10-18.
5. ↑ (Gaztelaniaz) Ana Sola Bueno: Geografía e historia de San Sebastián: la vegetación., INGEBA, 2009-10-18.
6. ↑ (Gaztelaniaz) DONOSTIA-SAN SEBASTIÁN (MORFOLOGÍA URBANA), Enciclopedia Auñamendi, Euskomedia webgunean. 2009-11-04.
7. ↑ (Euskaraz) Datu demografikoak, www.donostia.org webgunean. 2009-11-29.
8. ↑ Pesa enpresak Iruñeara ezik, beste euskal hiriburu guztietarako zerbitzuak eskaintzen ditu.
9. ↑ (Euskaraz) d·bus konpainia ezagutu, Donostiako Tranbia Konpainia. 2009-10-28.
10. ↑ (Euskaraz) Ingurumena eta garapen jasangarria: atmosferako kutsadura, Agenda21 Donostia webgunean. 2009-10-28.
11. ↑ Horrela agertzen da Donostiako Plan Estrategikoan, garatu beharreko estrategiak aipatuz: (Euskaraz) A.1.2 Dagoen zerbitzu eta ekintza eskaintza indartzea, kultur programazioari dagokionez, turismo eta kirol produktu berriak indartu eta garatuz. Hauek dauden baliabideak optimizatu eta hauen nazioarteko proiekzioa handitu dezaten; ondorioz, baita europar sareetako parte-hartzea ere. A.1.3 Berritutako marka irudi bat garatzea, kalitatea, berrikuntza eta modernitateari lotutakoa, aisialdirako erreferentzia hiri gisa bere egoera hobe dezan, bai Gipuzkoan, bai EAEn, bai Estatuan zein nazioarteko foroetan ere., Donostiako Plan Estrategikoa, 11. orrialdea. Baita ere, CIDEU erakundeko dokumentu bat aipa daiteke: (Gaztelaniaz) Encuadrado en el objetivo delimitado por el Plan Estratégico (...) mediante este proyecto se persigue dotar a la ciudad de una Estrategia Cultural y el desarrollo de los grandes proyectos que suponen un salto cualitativo con respecto a la situación actual y que pueden aumentar su presencia internacional. Buscar una culturización de la sociedad que no una popularización de la cultura que pueda llegar a una degradación de la misma.
12. ↑ Donostiako udala eratu da, EAJko alkatearekin, ABC, 1979-04-21.
13. ↑ Jesus Mari Alkain alkate izendatua, Diario Vasco, 2009-04-21.
14. ↑ Alternatiba desaira a EB y confirma su pacto de gobierno con Elorza, El País, 2009-07-22.
15. ↑ Espainiako eta Japoniako hirien arteko senidetza itunak Espainiako Enbaxada Japonian

[aldatu] Kanpo loturak

Commonsen fitxategi gehiago dago honi buruz: Donostia

Wikipedian atari bat dago honi buruz: Euskal Herriko Wikiatlasa

• (Euskaraz) Donostiako Udala
• (Euskaraz) Europako Kultur Hiriburua 2016rako Hautagaitzaren webgune ofiziala
• (Euskaraz) Donostiako Zinemaldia.
• (Euskaraz) eDonostia
• (Euskaraz) Bagera
• (Euskaraz) Kursaal fundazioa
• (Euskaraz) Irutxuloko Hitza
• (Euskaraz) Donostia argazkibloga
• (Euskaraz) Donostiako Sustapena
• (Euskaraz) Donostia-San Sebastián Kale-planoa

Gipuzkoako udalerriak
Bidasoaldea	Irun • Hondarribia
Debabarrena	Deba • Eibar • Elgoibar • Mendaro • Mutriku • Soraluze
Debagoiena	Antzuola • Aretxabaleta • Arrasate • Bergara • Elgeta • Eskoriatza • Leintz Gatzaga • Oñati
Donostialdea	Andoain • Astigarraga • Donostia • Hernani • Lasarte-Oria • Urnieta • Usurbil
Goierri	Altzaga • Arama • Ataun • Beasain • Enirio-Aralarko mankomunitatea • Gabiria • Gaintza • Idiazabal • Itsasondo • Lazkao • Legorreta • Mutiloa • Olaberria • Ordizia • Ormaiztegi • Segura • Zaldibia • Zegama • Zerain
Oarsoaldea	Errenteria • Lezo • Pasaia • Oiartzun
Tolosaldea	Abaltzisketa • Aduna • Albiztur • Alegia • Alkiza • Altzo • Amezketa • Anoeta • Asteasu • Baliarrain • Belauntza • Berastegi • Berrobi • Bidania-Goiatz • Elduain • Gaztelu • Hernialde • Ibarra • Ikaztegieta • Irura • Larraul • Leaburu • Lizartza • Orendain • Orexa • Tolosa • Villabona-Amasa • Zizurkil
Urola Erdia	Azpeitia • Azkoitia • Errezil • Zestoa • Beizama
Urola Garaia	Ezkio-Itsaso • Legazpi • Urretxu • Zumarraga
Urola Kosta	Aia • Aizarnazabal • Getaria • Orio • Zarautz • Zumaia