Halloween

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu


Jack-o'-Lantern 2003-10-31.jpg

Halloween (NAF[ˌhæləˈwin, -oʊˈin, ˌhɒl-] ingelesezko All Hallows' Evening —«Santu Guztien arratsaldea»— izenaren kontrakzioa;[1] ingelesez Hallowe'en edo All Hallows' Eve —«Santu Guztien bezpera»— ere deitua)[2] urtero urriaren 31n munduko hainbat lekutan ospatzen den jaia da, Arimen Eguna euskal jaiaren antz-antzekoa.[3][4][5] Kristau egutegiaren Santu Guztien Egunaren aurreko gauean ospatzen da, hilak, martiriak eta santuak gogoan izateko egunetan.[6]

Ikerlari askoren iritziz, Halloweenen jatorria zelten uzta festibal baten kristautzea da,[7][8] hots, ziurrenik jatorri paganoa du, batez ere gaeliar Samhain jaian.[2][9][10] Beste ikerlari batzuen ustez, jaia ez zen Samhainetik etorri, eta jatorri guztiz kristaua du.[11]

Euskal Herrian ere ospakizunak egiten ziren Santu Guztien Egunaren bezperan, eta XX. mende arte berezko ohitura zen kuiak, patatak, erremolatxak edo arbiak hustu eta kandelak jartzea, baserrietan bildu eta gaztaina erreak jatea edo umeak eskean ibiltzea.[12]

Halloweenen gaur egun Ameriketako Estatu Batuetako kulturan errotuta dago eta hortik hedabideen bitartez munduko beste hainbat lekutara iritsi da. Egun horietan, jendeak mozorroak erabiltzen ditu, eskuarki beldurra emateko asmoz, eta maltzurkeriak ez egitearen truke gozokiak jasotzen dituzte haurrek. Ohitura da, orobat, kuiak hustu eta barruan kandelak jartzea, sagarrak karameluz estaltzea, beldurrezko ipuinak kontatzea eta beldurrezko filmak ikustea.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Halloween edo Hallowe'en hitza 1745an agertu zen lehen aldiz[13] eta jatorri kristaua du.[14] "Halloween" hitza ingelerazko "Hallowed evening" edo "Holy evening" esamoldetik dator, hau da, Domu Santu egunaren bezpera.[15] Era berean hau eskozieratik dator[16][17] Eskozieran eve izan even esaten da, eta e'en gisa edo een gisa laburbiltzen zen askotan. Denborarekin (All) Hallow(s) E(v)en esaldia Halloween bilakatu zen. "All Hallows'" esamoldea antzinako ingelesan agertzen da (ealra hālgena mæssedæg) baina bezperari buruzko esamolderik ez da aurkitu 1556. urterarte.[17][18]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zelta jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Daniel Macliseren margolan honetan (1833) Irlandako ospakizun bat agertzen da.

Daitekeena da Halloweenen lehen jatorria zeltek ospatutako Samhain jaia izatea. Jai haren izena antzinako irlanderatik dator eta «udaren bukaera» esan nahi du.[19] Antzinako britoiek antzeko jai bat zuten, Calan Gaeaf deitua. Samhainean uzta garaiaren bukaera ospatzen zen, eta horrek zelten urte berria zekarren, urtaro ilunarekin hasten zena.[20][21]

Antzinako zeltek Samhainaren etorrerarekin mundu honetan eta Beste Munduaren arteko lotura estutzen zela uste zuten, eta beraz izpiritu on zein txarrek zeharkatzea errazago zuten. Familiaren arbasoak gonbidatzen zituzten eta omentzen zituzten, izpiritu txarrak aldentzen zituzten bitartean. Uste denez jantzi eta mozorroen erabilera izpiritu txar hauek uxatzeko erabiltzen ziren. Helburua izpiritu txar baten itxura hartzea zen eta horrela ez zen minik jasotzen. Eskozian izpirituen ordez zuriz jantzita eta aurpegi belztua zuten gazteak agertzen ziren.[22][23]

Samhainaren garaia negua prestatzeko momentua zen. Etxeetan elikagai nahiko eduki behar ziren pertsonentzat zein aziendarentzat. Suak egiten ziren garai hauetan, etxeko su nagusia ez ziren guztiak itzaltzen jai egun hauetan. Sakrifikatutako animalia guztien hezurrak ere sutara bota behar ziren.[24] Praktika ohikoa zen ere igarleak egotea, horretarako behar ziren elikagai eta edariak hartuta. Asturiasen otorduak egiten ziren arbasoak ehortzita zeuden lekuetan. [25]

Erromatarren tradizioan txertatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Antzinako Erromak zelten lurraldeak okupatu zituenean, beste askotan gertatzen zen bezala, jaia euren kulturara asimilatu zuten. Berez Erroman urriaren bukaeran eta azaroaren hasieran "uzta jaialdi"ak antolatzen ziren, Pomonaren omenea (fruitu arbolen jainkoa). Bi tradizio hauen nahastetik Halloweenen garrantzi handia duten sagarrak gehituko lirateke.

Jaiaren kristautzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fitxategi:Halloween India.jpg
Halloweenen ospakizuna Indian, hilerri kristau batean.

Gaur egungo Halloweeneko ohiturek aldaketa handiek izan dituzte Kristautasunaren eraginez. Halloween Santu Guztien Egunaren bezperan ospatzen da, eta egun honen ondoren Hilen Eguna ospatzen da kristauen egutegi liturgikoan.[26] Eliza primitiboaren garaitik[27] jai nagusia da Eliza Kristauaren barruan, Gabonak, Aste Santua eta Pentekoste egunak diren bezala. Bigiliak aurreko gauean hasten dira elizetan. Hiru egun hauek ingeleraz Hallowmas bezala ezagutzen dira eta kristauentzat santuak eta hildakoak gurtzeko egunak dira, arimak Zerura iristeko errezatzeko egunak. Santu Guztien Eguna lehen aldiz 699an ospatu zen, maiatzaren 13an. [28] 835an azaroaren 1era igaro zen, Samhainaren data berdinean, Gregorio IV.aren aginduz. Batzuek uste dute hau zelten influentzia izan zela, beste batzuek germaniarren ideia bat. Autore batzuen arabera praktikoagoa zen data hori hartzea, udan erromes ugari heltzen baitziren Erromara, eta udan Erromako Sukarra izeneko gaixotasun bat errazago hedatzen zelako.[29]

Ohiturak Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Santu Guztien Egunaren bezperan eta egunean bertan eta Hilen Egunean Halloween jaiaren antzeko hainbat ohitura zeuden Euskal Herrian. Hain zuzen, kuiak hustutzea, janari eskean ibiltzea edo baserriz baserri kantuan ibiltzea ohitura izan dira herri askotan XX. mendera arte:[4]

Ahotsak.com proiektuaren baitan Halloween jaiaren tradizioak Euskal Herrian ere ospatzen zirela adierazten duten testigantzak. Bideoaren jatorria
« Animen egunian, oittura zarra zan Eibar-en, jan da eran tabernan eittia moskortu arte. Baita kaleko neska mutillak, alkarregaz, baserrixetan gastaña erriak jatia.  »

—Toribio Etxeberria, Eibar, 1887, [30]

Berdina gertatzen zen Zizurkilen[4] nahiz Oiartzunen[31]. Badira ere beste kontakizun batzuk kuien hustuketaren berri ematen dutenak:

« Gabean edo iluntzean ipinten zan kalabazea, begiak eta ahoa egin, barruan kandelea sartu isiotuta, kanpatorrean. Kalabazea hustu egiten zan, zuloa egin azpitik, haziak-eta kendu, eta gero ipinten jakon kandelea barruan eta begiak eta ahoa aterata ipinten jakozan, zein da buru baten formea. Eta sartzen jakon kandelea erdian, eta hareek begietatik eta surretik-eta, argia ikusi egiten zan. Ganera orduan ez egoan argirik kaleetan, dana ilunetan. Eta ha ba, izentazinoa kalaberearena izango zan, nik pentsau, gazteak gintzazan eta, baina hortxe ipinten zan kalaberearen...  »

—Herminia Lazpita, Berriz, [32]

« Santu Guztien inguruko gauren batetan (...) herriko gaztetxoak alde batetik bestera ibiltzen omen ziren jendea beldurtzen. Egun batzuk lehenago inguruko baratzetan kalabazak lapurtzen zituzten, gero hustu eta barruan kandelak sartzeko. Kalabazak atarietan-eta jartzen zituzten. Kanta bat ere bazen horren inguruan: «Xesteron kontra, animen alde...» (Xestero Mutrikuko ehortzailearen izena zen). XX. mende hasierako urtetan egiten zela behintzat badakigu.  »

—Mutrikun jasoa, [33]

Kuiak husteaz gain, bada ohitura eskean joateko, Santa Agedan egiten den bezala. Utergan, esaterako, honako abestia kantatzen dute haurrek:

« dominé-dominé
castañé
y si no zikiñé
 »

—Mikel Goñi, Uterga, [34]

Ohikoa zen aldi berean mozorrotzea, askotan euskal ihauterietan erabiltzen ziren antzeko jantziekin. Nahikoa zen izara bat mozorroa egiteko.[35]

Mutrikun Gaba Beltza ospatzen da antzinatik: herriko etxeetan kui hutsak kandelarekin jartzen dira eta herriko kondaira zahar bateko Talaixako Mamua jeisten da herrira.[36]

Ipar Amerikara heltzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ameriketako Estatu Batuetan 1904an eginiko kartela, Halloweeneko elementu nagusia den jack-o'-lanternekin.

1840n jai hau Ameriketako Estatu Batuetara eta Kanadara iritsi zen, non kulturalki errotze handia izan zuen. Irlandatik iritsitako migratzaileek Irlandako gosete handiaren ondorioz jaiaren bertsio ezberdinak hedatu zituzten. Eurek eraman zuten kuiaren pertsonaia zen jack-o'-lantern edo "Jack xuhurra".

Hala ere jaia ez zen ofizialki eta masiboki ospatzen hasi 1921. urterarte. Urte horretan Minnesotan Halloweeneko lehen desfilea sopatu zen eta, handik gutxira, berriro errepikatuko zuten beste estatu batzuetan. Hurrengo hamarkadetan jaiak garrantzia hartu zuen.

Internazionalizazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1970eko hamarkadan Halloween jaiaren AEBtako bertsioaren nazioarteratze bat egno zen zinemaren bidez eta 1980ko hamarkadan telebistaren bitartez. 1978an John Carpenterrek Halloween gaua filma egin zuen, B serieko terrorezko zinemarentzat oinarrizko filma. Honen ondoren mundu mailan ohitura horien hedatzea eman zen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Thomas Thomson, Charles Annandale (1896), A History of the Scottish People from the Earliest Times: From the Union of the kingdoms, 1706, to the present time, Blackie, http://books.google.com/books?id=YVgJAAAAIAAJ&q=Hallowe'en+contraction&dq=Hallowe'en+contraction&hl=en&ei=Y6i8TtXJOcargwe2lN28Bw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CD8Q6AEwBDgK .
  2. a b   Merriam-Webster's Encyclopædia of World Religions, Merriam-Webster, 1999, http://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA408&dq=all+hallow's+eve+christian+origin&hl=en&ei=dUyvTrfhIYetgwen5YiCAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CE8Q6AEwBQ#v=onepage&q&f=false .
  3. «Nork esan du Halloween euskal ohitura zaharra ez denik?», Ahotsak.com, 2013-10-31.
  4. a b c   Oier Araolaza (2009), Halloween euskal festa bat da (III): Kalabaza hustutzen, eibar.org, http://eibar.org/blogak/oier/halloween-euskal-festa-bat-da-iii-kalabaza-hustutzen .
  5. Oier ARAOLAZA: «Halloween Resurrection 2012: Halloween euskal festa bat da (IV)», Dantzing bloga, 2012-11-02.
  6.   Davis, Don't Know Much About Mythology: Everything You Need to Know About the Greatest Stories in Human History but Never Learned, HarperCollins, 231. orrialdea .
  7.   BBC – Religions – Christianity: All Hallows' Eve, British Broadcasting Corporation (BBC), 2010, http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/halloween_1.shtml .
  8. "Halloween." History.com
  9.   Nicholas Rogers (2002), Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, Oxford University Press, http://books.google.com/books?id=stWZ_UDteMIC&pg=PA22&dq=halloween+christian+holy+day&hl=en&ei=wCiwTu-tN8j00gGJ5bjGAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=9&ved=0CG8Q6AEwCA#v=onepage&q=halloween%20christian%20holy%20day&f=false .
  10.   Austrian information, 1965, http://books.google.com/books?id=9FU7AQAAIAAJ&q=all+hallow's+eve+wear+masks+Christian+souls+vengeance&dq=all+hallow's+eve+wear+masks+Christian+souls+vengeance&hl=en&ei=u1CvTtjjFOKHsAKEudDkAQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC0Q6AEwAA .
  11.   BBC – Religions – Christianity: All Hallows' Eve, British Broadcasting Corporation (BBC), 2010, http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/holydays/halloween_1.shtml .
  12.   Animen Gaua (=Halloween) kalabaza eta kandelekin ospatzen zen aroa, Sustatu.com, http://sustatu.com/1288255187 .
  13. (Ingelesez)  Online Etymology Dictionary: Halloween, Etymonline.com, http://www.etymonline.com/index.php?term=Halloween&allowed_in_frame=0 .
  14.   Colin Buchanan, The A to Z of Anglicanism, Scarecrow Press, 8. orrialdea .
  15.   Steve Luck, The American Desk Encyclopedia, Oxford University Press, 365. orrialdea .
  16.   SND: Hallow, Dsl.ac.uk, http://www.dsl.ac.uk/getent4.php?plen=12718&startset=16840203&query=HALLOW&fhit=hallow&dregion=form&dtext=snd#fhit .
  17. a b (Ingelesez)  Simpson, J.A. & E.S.C. Weiner, The Oxford English Dictionary : Second Edition - (20 Volumes Set, Complete.) (II. argitaraldia), Oxford: Clarendon Press, ISBN 978019861186 . aldatu
  18.   DOST: Hallow Evin, Dsl.ac.uk, http://www.dsl.ac.uk/getent4.php?plen=1266&startset=21732206&query=Hallow_evin&fhit=hallow&dregion=form&dtext=dost#fhit .
  19.   «Samhain and the Celtic Origins of Halloween», Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, New York: Oxford University Press, 2002, 11-21. orrialdeak .
  20. (Ingelesez)  Hutton, Ronald (1996), Stations of the Sun: A History of the Ritual Year in Britain, Oxford University Press, ISBN 0-19-288045-4 .
  21. (Ingelesez)  Danaher, Kevin (1972), The Year in Ireland: Irish Calendar Customs, Dublin: Mercier, 190–232. orrialdeak, ISBN 1-85635-093-2 .
  22. Campbell, John Gregorson (1900, 1902, 2005) The Gaelic Otherworld. Ronald Black. Birlinn Ltd. ISBN 1-84158-207-7 pp.559-62
  23.   Arnold, Bettina (2001-10-31), Halloween Customs in the Celtic World, University of Wisconsin-Milwaukee, http://www.uwm.edu/~barnold/lectures/holloween.html .
  24. O'Driscoll, Robert (ed.) (1981) The Celtic Consciousness New York, Braziller ISBN 0-8076-1136-0 pp.197-ruyur216: Ross, Anne «Material Culture, Myth and Folk Memory» (on modern survivals); pp.217-242: Danaher, Kevin «Irish Folk Tradition and the Celtic Calendar» (on specific customs and rituals)
  25.   , El Comercio], http://www.elcomercio.es/v/20121031/aviles/halloween-devuelve-mitos-pero-20121031.html .
  26. Rogers, Nicholas (2002). Halloween: From Pagan Ritual to Party Night, pp. 22, 27. New York: Oxford Univ. Press. ISBN 0-19-516896-8.
  27. New Proclamation Commentary on Feasts, Holy Days, and Other Celebrations (Bill Doggett, Gordon W. Lathrop), Fortress Press, page 92
  28. Hutton, p.364
  29. Butler's Saint for the Day (Paul Burns), Liturgical Press, page 516
  30.   Orotariko Euskal Hiztegia, Euskaltzaindia, http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_oeh&Itemid=340&lang=eu&sarrera=arima&view=frontpage&xeh=32 .
  31.   Rufino Arbelaitz Sarasola, Oiartzuarren Baitan, http://www.oiartzuarrenbaitan.com/node/5117 .
  32.   Kanpantorrean kalabazak ipintea, Labayru, http://www.labayru.org/fileadmin/labayru/labayrugaur/80zenbakia20080215.htm#eusk .
  33.   Nagore Irazustabarrena (2001-10-28), GABA BELTZA: HERIOREN FESTA MUTRIKUN, Argia, http://www.argia.com/argia-astekaria/1827/gaba-beltza-herioren-festa-mutrikun .
  34. Iruzkina Sustatun
  35.   Nork esan du Halloween euskal ohitura zaharra ez denik?, ahotsak.com, http://www.ahotsak.com/albisteak/halloween-euskal-ohitura-zaharra/ .
  36. (Euskaraz) «Trick or treat», Talaixako Mamua Mutrikuko Gaba Beltzean ala Gaztainerre Eibarko suetan, naiz.info, 2013-11-01.

Ikus gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Halloween Aldatu lotura Wikidatan