Zizurkil

Zizurkil
Gipuzkoa
Izen ofiziala	Zizurkil
Estatua Erkidegoa Lurralde Historikoa Eskualdea	Espainia Euskal Autonomia Erkidegoa Gipuzkoa Tolosaldea
Alkatea	Jose Maria Luengo Zapirain (Bildu)
Herritarra	zizurkildar
Koordenatuak	43°12′0″N 2°4′38″W
Eremua	15,61 km2
Distantzia	20 km Donostiara
Posta kodea	20159
Biztanleria	2.797 bizt. (2011)
Dentsitatea	179,18 bizt./km²
Sorrera	1615
http://www.zizurkil.com

Zizurkil Gipuzkoako Tolosaldea eskualdeko udalerria da.

Zizurkilek Adunarekin egiten du muga ekialdetik , Amasa-Villabonarekin hego-ekialdetik, Asteasurekin mendebaldetik. Iparraldetik, berriz, Andoain, Zubieta, Usurbil eta Aiarekin egiten du muga.

Bi erdigune nagusi bereiz daitezke Zizurkilen: Zizurkil (edo bertakoek deitzen duten bezala, Zizurkil goia) eta Elbarrena. Lehenengoa da jatorrizko herria, 150 biztanle inguru ditu eta landa-gunea da nagusiki. Honen inguruan baserri ugari daude sakabanatuta. Zizurkil sakabanatua deitzen zaion honetan 250 lagunetik gora bizi da. Elbarrena auzoa, berriz, Oria ibaiaren ertzean kokatzen da, Villabonaren ondo-ondoan. Hau da Zizurkilgo gune industrializatua eta bertan bizi da herriko biztanleriaren %80 inguru. Jatorriz landa-auzoa zen arren, XIX. mendean, trenbidearen etorrerarekin (Zizurkilgo lurretan eraiki zen geltokia) zabalkundea izan zuen.

Historia

Historiaurrean, Brontze Aroko aztarnak aurkitu dira Zizurkilen. Zarate Bentan, adibidez, trikuharri bat aurkitu zuten 1954. urtean. Ikerlarien arabera, aro megalitiko bat osatzen dute Usurbilgo eta Andoaingo beste aurkikuntza batzuekin batera.

Zizurkil herri denaren lehenengo erreferentzia ofiziala 1391ko urriaren 21ekoa da, Zizurkil Tolosaren babesean jartzen zenekoa. 1392ko otsailaren 20an baieztatu zuen Henrike III.a erregeak. Horren ondorioz, Tolosaren mendera aldatu zen eta baterako gastuetan esku hartzera behartuta zegoen. Hala eta guztiz ere, bere lurrei eta mendiei, berezko ekonomia-administrazioari, eutsi egin zien.

Tolosarekin diru arazoak eta zituen etengabeko auziak zirela eta, Zizurkilek independentziarako zuen gogonahia berotu egin zen, hiribildu titulua 1615ean eskuratuta, Filipe III.aren agindu bidez, aurrez errege-ogasunari biztanle bakoitzak 25 dukat ordainduta.

Batzar nagusi eta partikularretan parte hartzea oso garesti ateratzen zen, eta horregatik zenbait elkartetan bakarrik parte hartu zuen Zizurkilek: oso denbora motzean Zubiberria elkartean (1631-1644)parte hartu zuen Amasa eta Anoetarekin batera. Aiztondo alkatetza nagusian (1649-1664) Asteasu, Aduna eta Alkizarekin batera, harik eta 1826an Andatzabeako Baturara, Usurbil eta Oriorekin batera sartu zen arte.

Armarriak Belateko gudako 12 kanoiak jasotzen ditu. Azken ikerketek diotenez, ez dirudi garrantzi handiko guda izan zenik. Hainbat egilek dio nafarrekin mertzenario-lanetan ziharduen alemaniar talde batek Gaztelaren alde ari zen gipuzkoar talde batekin topo egin zuela Belateko gainetan eta kanoiak alemaniarrek ihesean utzitakoak zirela. Zoritxarrez, ez dakigu zizurkildarrik zen gipuzkoarren taldean, baina Zizurkilgo armarriari, 1768an egin zenean, hamabi kanoiak jarri zitzaizkion. 2012an 500 urte betetzen dira guda izan zen hartatik eta Zizurkilen armarri berri bat egitearen aldeko talde sustatzaile zabala eratu da.

Biztanleria

Gaur egun Zizurkilek 2.794 biztanle ditu (2008), 1980. urtean zeukan antzeko biztanle kopurua.

Eboluzio demografikoa

1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1981	1991	2000	2005
913	920	1.075	1.156	1.229	1.395	1.531	1.799	2.887	2.711	2.838	2.828

Ondasun nabarmenak

• Herriko plazaren inguruan hainbat eraikin interesgarri dago:
  • Donemiliaga parroki eliza, gaztelu itxurakoa.
  • Donemiliaga dorretxea, plaza inguruko eraikin zibil aipagarriena
  • Udaletxea, plazatik aparte dagoena eta Donemiliaga dorretxeari eta bertako jauntxoei bizkarra ematen ziena
  • Portxeta baserria, lau isuriko teilatua duena
  • Hilerria, Urkamendi gainaren magaleko goragune batean eraikia. Bertan 1761ko hareharrizko gurutze handi bat dago.
• Mendi Bailaran:
  • Andia baserria, leiho gotikoduna
  • Aretagoikoa baserria
  • San Migel baseliza, Kalixa aldean, XX. mende hasierakoa, aurrekoak su hartu ostean eraikia.
  • Atxulondo burdinolaren hondakinak.
  • Zarateko Benta, gaur egun oso txukun berritua, gune estrategikoa izan dena historian zehar
• Buztinbailaran:
  • Larrondobuno jauregi-baserri barrokoa.
  • Irazuazpikoa baserria, herri osoan armarria gorde duen etxe bakarra, 1587ko data duena agerian
  • Irazu Goikoa baserria, XVI. mendean eraikia eta XVIII. mendean eraberritua.
  • Nekola, Andrezketa (karrera dotorea duena) eta Erretenbarrendi baserriak.
• Elbarrenan:
  • Berastegi baserria, Erdi Arokoa.
  • Legarralde eta Luzuriaga baserriak
  • Akezko errota. Jabeek lanerako tresneria osoa gorde dute errotaren barruan
  • Iartza baserria.
  • Fraisoro etxea, XX. mende hasieran muino baten gainean eraikia. Umezurztegi ezaguna jaso zuen: Casa Cuna.
  • Zubimusu, Oria ibaia zeharkatzen duen zubia, Zizurkil eta Villabona artean

Zizurkildar ospetsuak

• Pedro Mari Otaño (1857-1910), bertsolaria.
• Teodoro Hernandorena (1898-1994), euskal politikari eta kulturgilea.
• Joxe Arregi Izagirre (1951-1981), etakidea.
• Patxi Biskert (1952-), aktorea.
• Iker Goenaga (1974-), trikitilaria.

Ikus, gainera

• Gipuzkoako udalerrien zerrenda

Kanpo loturak

• (Euskaraz) Zizurkilgo udalaren webgunea.
• (Euskaraz) Zizurkilgo dokumentazio, ibilbide, multimedia, mapen eta abar luzearen gordailua.
• (Euskaraz) Zizurkilgo toponimiaren irudi-gordailu erraldoia.