Edukira joan

Euskal Herriko historiaurrea

Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

Euskal Herriko historia
Historiaurrea eta Antzinaroa
Erdi Aroa
Aro Modernoa
Aro Garaikidea
Kronologiak

Euskal Herrian, Historiaurreko aztarnategi abera­tsenak dituen eskualdeetako bat izanik, bertan egin diren ar­keologia eta paleoantropologiako ikerketen etengabeko garapenak eta haietako aur­kikun­tzek gero eta atzerago eramaten gaituzte, gure lurrean gizonaren lehen kokapena zehazterakoan. Atapuercan eginiko indusketek hurbilketa geografikoagatik pen­tsarazten dute Euskal Herrian gizakiaren kokapena, Behe-Paleolitora, 200.000 urte baino atzerago eraman behar dela. Homo neanderthalensisek artea egiten ote zuen ezbaian dago[1][2], eta badakigu Euskal Herrian ia desagertu ziren garaira arte bizi izan zirela[3]; baina gerora iritsitako Homo sapiensak aztarna ugari utzi ditu Euskal Herrian.

Adiera hertsian, Euskal Herririk ez zen historiaurrean, eta ez dakigu bertan bizi ziren gizakiek zein hizkuntza hitz egiten ote zuten ere. Euskararen jatorriari buruzko azalpen paleogenetikoek ez dute euskararen jatorriaren edo euskaldunen jatorriaren inguruko eztabaida ebaztea lortu. Artikulu honetan, beraz, gaur egun Euskal Herria izena ematen zaion ingurune geografikoaren inguruan hitz egiten da.

Paleolitoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Paleolitoa Gipuzkoan»

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pleistozenoan zehar hainbat glaziazio epe izan ziren munduan, eta Euskal Herrian ere horiek nabarmenak izan ziren. Oro har, 100.000 urteko ziklo handiek eta 23.000 eta 41.000 urteko txikiagoak izan dira klima modu naturalean ezaugarritu dutenak Pleistozeno osorako[4]. Gipuzkoako klimaren inguruko informaziorik zehatzena azken glaziazio aldi-artea (orain dela 130.000 urte hasi eta orain dela 115.000 urte amaitu zena[5]) eta azken glaziazioarenak dira[6].

Glaziarren-arteko garaian, orain dela 127.000 urte inguru, klima epela eta hezea zen, eta itsas-maila gaur egungoa baino 6 metro altuagoa zen[7]. Basoetan hostoerorkorrak zeuden: haritzak, pagoak, hurritzak, lizarrak, haltzak eta gaur egun gutxiago dauden xarmak eta pago lizarrak[8]. Animalia handien artean bazeuden zaldiak, oreinak, zelaietako errinozeroak[9], makakoak[10], elefanteak[11], leizetako lehoiak eta hartzak[6].

Euskal kostaldeak azken glaziazioan zuen itxura, Debako kale-informazio poster batean.

Glaziazioan, ordea, basoak murriztu ziren, eta izotza hedatu zen, nahiz eta Pirinioetatik kanpo ez zen glaziarrik egon, Aralarren aurkitu den txiki bat izan ezik[12]. Europan klima lehortu zen, baina Gipuzkoan hezeagoa zen, pinua eta urkia hedatu ziren hostogalkorren ordez, eta txilarra ere zabaldu zen[6]. Itsas-maila ere nabarmen jaitsi zen, kostaldeko lerroa gaur egungotik asko urrunduz. Gizaki modernoa iritsi zenerako, Gipuzkoako klima ez zen hain hotza. Trantsizio horretako lehen arrastoak Labeko Koban aurkitu dira, ondo ikertua dagoen aztarnategia[13][14]. Neandertalak desagertu ostean, orain dela 20.000 urte inguru, azken glaziazioaren egoera okerrena izan zen, itsas-ertza gaur egungoa baino 10-11 kilometro atzerago zegoen, eta ia basorik ez zegoen inguruan. Elur-oreina bezalako animaliak bizi ziren inguruan[15], baita errinozero iletsua, megazeroak edo mamutak ere[16]. Orain dela 13.000 urte inguru hasi zen klima epeltzen, hostogalkorrak berriro agertu ziren, eta itsasoak pixkanaka egin zuen gora[17].

Behe Paleolitoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Lezetxikiko besahezurra, Euskal Herrian datatutako zaharrena, orain dela 164.000 urte ingurukoa[18]. Jesus Altunak aurkitu zuen 1964ko abuztuaren 20an, eta Joxe Migel Barandiaranek horrela jaso zuen bere egunerokoan: "20n eguna. Arratsaldean Donosti’ra Intxausti’tar Jokinen alaba batayatzera. Bitartean Lezetxiki’n nere lagunak gizaezur bat arkittu die, Moustier arokoa edo lenagokoa"[19].

Behe-Paleolitoa orain dela 1.500.000tik 100.000 urtera luzatzen den aldia da. Garai honetan Euskal Herrian atxeliar kultura garatu zen eta Homo heidelbergensis, lehenengo, eta Neanderthalgo gizakia, ondoren, bizi zen. Garai horretan aurkitutako hezurrak urriak dira, Lezetxikin aurkitutako neandertal baten besahezurra[18], eta El Polvorínen aurkitutako Andere izeneko izakiaren hezurrak. Lehenengoaren datazioa badago (164.000 urte), baina bigarrenaren kasuan ez dago datazio zehatzik. Hala ere, landutako objektuak ugari dira, bai industria litikoan, zein Aranbaltzan aurkitutako egurrezko zulatzeko makila, adibidez[20]. Zestoako Irikaitzen aurkitutako sua egiteko plaka orain dela 250.000 urtekoa da, heidelbergensisena, beraz[21]. Venta Laperranorain dela 250.000 eta 125.000 urte artean datatutako tresnak aurkitu dira, agian gertuko El Polvoríngo hezurrekin lotzen dena[22][23].

Garai horretako Homo generoko arbasoak ehiztari-biltzaileak ziren, eta pentsatzekoa da eremu zabaletan mugitzen zirela. Konplexu teknologikoari Acheul aldia deitzen zaio, eta aurkitu dira elementu solte batzuk gure lurraldean, lehen aipatutako Irikaitzez gain, Mendibarrenan (Leioa), Errementarienan (Sopela), La Prissén (Baiona), Kordobilan (Galar) eta Iberon[22]. Ziurrenik Acheul aldiko okupazioa egon zen Santimamiñen ere[22]. Europa eta Iberiar Penintsularen arteko pasabide naturala Lapurdiko kosta, Gipuzkoa erdialdea eta Arabako lautada dira, eta horrek jada mugimendu posibleen ideia bat ematen digu, eta aztarna gehiegi aurkitu ez badira ere, litekeena da ingurunea erabiltzea[24]. Neandertalek Urbasako, flyscheko eta Lapurdiko suharria erabiltzen zuten, eta Euskal Herriko hainbat aztarnategitan leku horietako harriak aurkitu dira[24].

Erdi Paleolitoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Lezetxikiko aurpegibikoa, neandertalek bertako errekarri batekin egindako tresna.

Erdi-Paleolitoko (orain dela 100.000 urtetik orain dela 35.000 urtera) aztarna ugari aurkitu dira, guztiak neandertalei lotuak[25]. Gehienak kobazuloetan aurkitu dira, adibidez Axlor (Dima), Arrillor (Zigoitia) eta Lezetxiki, sekuentzia oso luzeetan eta, beraz, egonaldi luzeekin[26]. Beste batzuetan tarteka bizi izan direla ematen du, adibidez Amalda (Zestoa) eta badira, azkenik, leizerik gabeko lekuak, adibidez Baiona ingurukoak, Barrikan, Urbasan edo Trebiñun[25]. Gaur egungo kostaldea baino nabarmen baxuago zegoen garai hartan kosta, eta badirudi neandertalek itsasotik gertu elikagaiak ustiatzeko ohitura zutela; horrela, baliteke kostako lehen kilometroen azpian arrasto ugari egotea[27]. Denboran antolatuta, aztarnategirik zaharrenak Lezetxiki (Arrasate)[28][29] eta Arlanpe dira (Lemoa)[30], biak Pleistozenko ertainekoak, eta segida txikia dutenak[25].

Euskal Herrian gune arkeologiko ugari daude neandertalen presentziarekin[25]. Gehienak kobazuloetan aurkitu dira, adibidez Axlor (Dima), Arrillor (Zigoitia) eta Lezetxiki (Arrasate), sekuentzia oso luzeetan eta, beraz, egonaldi luzeekin[26]. Beste batzuetan tarteka bizi izan direla ematen du, adibidez Amalda (Zestoa) eta badira, azkenik, leizerik gabeko lekuak, adibidez Baiona ingurukoak, Barrikan, Urbasan edo Trebiñun[25]. Gaur egungo kostaldea baino nabarmen baxuago zegoen garai hartan kosta, eta badirudi neandertalek itsasotik gertu elikagaiak ustiatzeko ohitura zutela; horrela, baliteke kostako lehen kilometroen azpian arrasto ugari egotea[27].

Denboran antolatuta, aztarnategirik zaharrenak Lezetxiki[28][31] eta Arlanpe dira (Lemoa)[30], biak Pleistozeno ertainekoak, eta segida txikia dutenak[25]. Pleistozeno berantiarraren hasierako arrasto gutxi daude, horien artean Askondo (Mañaria)[32], agian Lezetxikin[33] eta Axlorren hasieran[34]. Baionan eta Aranbaltzan (Barrika), aire zabaleko aztarnategiak daude, garai horretakoak. Barrikako aztarnategian zurezko tresneria aurkitu da, normalki kontserbatzen ez dena[35].

Orain dela 60.000 eta 40.000 urte artekoak dira arrastorik gehienak. Garai horretan teknologiak aurrera egin zuen. Axlorren, adibidez, oreinak ehizatzeko Llevallois motako tresnak ikusten dira hasiera batean, baina, gerora, mikro-laskak ikusten dira[36]. Arrillorren sutondoak eraikitzen zituztela ondorioztatu da, baita musteriar motako tresnak[37]. Neandertalen azken arrastoak Chatelperroniar garaiko Le Basté (Baiona), Gatzarria (Ozaze-Zühara), Labeko Koba (Arrasate), Ekain (Zestoa) edo Aranbaltza dira[25]. Chatelperroniarreko tresneriak ez du jarraipenik, eta horregatik pentsatzen da Euskal Herritik lehenago desagertu zirela eta, gerora, beste talde bat jada neandertalik gabeko lurraldera iritsi zela[25].

Hezurrei dagokienez, hiru aztarnategitan baino ez dira aurkitu: Lezetxiki, Axlor eta Arrillor[25]. Lezetxikin humero oso bat aurkitu da, orain dela 164.000 urte ingurukoa (Behe Paleolitokoa, beraz)[38] eta orain dela 50.000 urte inguruko hortzeria bat[25]. Axlorren eta Arrillorren ere garai bereko hortzak aurkitu dira, azken kasuan esne-hagin bat[39].

Goi Paleolitoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurkikuntzen historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Industria litikoaren ekoizpena erakusten duen bideoa.

Goi-Paleolitoan (orain dela 35.000 urtetik 10.000 urtera, baina Euskal Herrian pixka bat luzatu daiteke) Homo sapiens edo gizaki anatomikoki modernoa iritsi zen. Euskal Herrian 15-20 pertsonako taldez osatutako leinuak bizi ziren, kobazulo txikiagoetan eta askotan lautadatan ere. Garai hau oso hotza izan zen, azken glaziazioarekin bat. Itsasoa gaur baino 100-120 metro beherago zegoen. XX. mendean Jose Migel Barandiaranek gidatuta hainbat aztarnategi aurkitu ziren, baina inguruan zeudenak baino nabarmen txikiagoak eta sakabanatuago zeudenez, Euskal Herria periferiako gune gisa ikusi zen, konkistatu gabeko gune menditsua. Ikerlariek "euskal hutsunea" deitzen zioten aztarnategi gabezia horri[40], baina XX. mendearen amaieran eta, batez ere, XXI. mendearen hasieran egindako aurkikuntzen paradigma aldatu dute eta "euskal bidegurutzea" izena indartu da, Europa eta Iberiar penintsula arteko pasabide naturala izaki, teknologia, kultura eta ideia gehienak bertatik igaro eta eragina izan baitzuten[41].

XX. mendearen hasieran Altamirako leizea aurkitu ostean, nabarmena izan zen Bizkaiko golkoan kobazuloetan labar-artea aurkitzeko esfortzua. 1913an Izturitzeko zutabe grabatua aurkitu zen[42], eta 1916an ume batzuek Santimamiñeko margoak aurkitu zituzten[43]; ondoren etorri zen Alkerdi I eta Barandiaranen El Hombre Primitivo en el País Vasco lan nabarmena, Paleolitotik euskal komunitatearen jarraikortasuna planteatzen zuena[oh 1][44]. Hortik aurrera aurkikuntzak noizbehinkakoak izan ziren: Etxeberriko karbia, Xaxixiloaga eta Otsozelaia 1950eko hamarkadan aurkitu ziren[40]; hurrengo hamarkadan Atxuri[45], Goikolau[46], Altxerri[47] eta Ekain[48] aurkitu ziren, azken bi horiek nabarmenak labar-artean; 1970ko hamarkadan Erberua eta Sinhikole aurkitu ziren, baina hortik aurrera aurkikuntzarik ez zen egin XXI. mendera arte[40]. 2001etik suspertze berria egon da labar-artearen aurkikuntzetan, margoak edo grabatuak dituzten beste 20 bat kobazulorekin, euren artean Askondo, Lumentza, Aizpitarte IV, Morgota, Danbolinzulo[49], Erlaitz, Abittaga[50] edo amaitu gabekoak Santakutzen[51]. Atxurran ehun bat grabatu dituen eremua aurkitu da[52][53] eta Armintxen panel nabarmena[40][54].

Aurignac

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gizaki anatomikoki modernoaren presentziaren lehen ebidentzia arkeologikoa Protoaurignac deitzen den teknologien iritsiera da, Gatzarria, Izturitze eta Labeko Koban[55]. Gatzarrian lehenagoko neandertalen arrastoak ere aurkitu dira, baina milaka urtetako tartea dago bi konplexu teknologikoen artean[56]. Aurignaciarraren elementu garrantzitsu bat tresnak egiteko hezurren erabilera izan zen, Gatzarrian aurkitu diren orein-adarrekin egindako tresna amaitu eta erdi-amaituek erakusten duten bezala[57]. Koskobilo eta Aizpitarte III leizeetan Aurignac aldiko aztarnak aurkitu dira[58]. Aizpitarte leizean Aurignac eta Gravette aldiko suharrien jatorriari buruz egindako ikerketak erakusten du suharri lokala (flyscheko suharria eta Gaintxurizketakoa) direla gehiengoa, baina Urbasakoa eta Chalossekoa ere erabiltzen zirela, nahiz eta denborarekin agertzen diren horiek gehiagotan[59]. Ehizari dagokionez, ohikoagoa zen bobido handiak ehizatzea, bereziki bisonteak, oreinak edo zaldiak baino[60]. Sarrioak, basahuntzak, errinozero iletsuak eta mamutak ere ehizatzen ziren[60].

Aurignac aldian arte adierazpenak hasi ziren jada. Izturitzen zein Altxerri Bn[61][62] margotutako eta grabatutako irudiak daude, Chauvet leizearen aurkitutako garaikideak eta antza estilistikoarekin, baina ez Asturiasen eta Kantabrian garai berekoak direnekin[40]. Altxerri Bren kasuan bisonte handi bat dago, gorro monokromoz egina. Izturitzen aurkitutako txiruletatik zaharrenak Aurignac kulturakoak dira, Europan aurkitutako musika instrumenturik zaharrenetakoak. Txirula horiek bilera handien funtzio sozialarekin lotu dira[63].

Gravette

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Gravette aldia oso goiz agertu zen, Noailles mota deitzen den teknologiarekin[64], Izturitzen eta Aizpitarte III leizean, baina aire zabaleko aztarnategiek garrantzi berezia dute. Epe luzea da, orain dela 29.000 urte hasi eta orain dela 20.000 urte inguru amaitu zena[65]. Goi Paleolitoko periodoen artean, aire libreko aztarnategi gehien dituena da, adibidez Pelbarte, Prado, Mugarduia Hegoalde, Ametzagaia edo Irikaitz. Mugarduiako aztarnategian (Urbasa) neandertalen suharri ustiaketa gune baten hegoaldera bi mila objektutik gora aurkitu dira[66]. Hala ere, zaila da jakitea Gravette aldiak ezaugarri bereziak ote zituen, batez ere industria litikoa aurkitu delako, eta Izturitzeko objektuek pisu handiegia dutelako alderaketa egin ahal izateko[65]. Izturitze motako azagaiei izena eman die euskal aztarnategi horrek, ezagutzen diren bi heren bertan aurkitu direlako. Izturitze motako azagaiak aurkitu dira Usategin, Bolinkoban, Askondon eta Aizpitarte IIIn[65].

Gravette aldiko artearen estiloa Askondon[67], Danbolinzulon edo Baltzolan bat dator Kantabrian aurkitutakoekin, baina Aizpitarte, Erberua eta Alkerdikoak Pirinio eta Périgordekoekin daude harremanetan[40][68]. Hala ere, aurkitutako portaera sinbolikoa oso eskasa da[65].

Solutre

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Solutre aldiaren aztarnategiak mugatuagoak dira, Antoliña, Arlanpe, Amalda leizea, Aizpitarte IV, Azkonzilo, Ermittia eta Izturitzen[40]. Solutre aldiko kultura orain dela 20.000 eta 15.000 bitartean hedatzen da, eta Europako hego-mendebaldean baino ez da existitzen, azken maximo glaziarrarekin bat eginez, bereziki lehorra eta hotza izan zen periodoa. Ikerketen arabera, mendebaldeko Pirinioetako eskualde altuenak eta ekialdeko mendikate kantauriarreko mendiguneak gutxi populatuta zeuden, glaziarrak oso altitude baxuetara jaitsi zirelako eta itsas mailaren erregresio maximoak inguruko plataforma kontinentalaren 5 eta 12 km (3,1 eta 7,5 milia) artean utzi zituelako agerian. Izan ere, badirudi giza populazioa handitu egin zela Euskal Herriko eta inguruko kostaldeko eremu horietan, Europako ipar-mendebaldeko lurraldeak utzi behar izan zituzten gizakiek hegoalderantz migratu baitzuten baldintza glaziar maximoak zirela eta. Mendi inguruetan dauden aztarnategiak pasabidetan egon ohi dira, baina kostaldekoek iraupen luzeagoa dutela ematen du[69]. «Solutre aldiak aurrerapen teknologikoak irudikatzen ditu armamentuan, ehizaren eraginkortasuna eta efikazia areagotzeko, seguruenik, ingurumen-baldintzek okerrera egiten badute eta eskualdeko giza populazioaren dentsitatea handitzen bada. Euskal Herrian, Solutre aldiko puntak lehendik zegoen teknologia litiko bati gehitu zitzaizkion, normalean Noaillesko burilekin gravetiar gisa karakteriza daitekeena»[70].

Madeleine

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Izturitzeko zutabe grabatuaren xehetasuna, Dordoinan erabilitako teknika darabilena[71].

Ezagunena den garaia Madeleine aldia da, oso aberatsa baita labar-artean eta aztarnategietan. Madeleine aldian egin ziren arte higigarriko pieza nabarmen batzuk (Ekaingo xafla, Dorre kobazulo­txoko hezurra, Izturi­tzeko al­txor higigarriaren zati handi bat...) eta labar-artearen irudirik esanguratsuenak (Santimamiñe, Ekain, Armintxe edo Otsozelaia, adibidez). Ekain eta Altxerri Altamirako leizea eta Espainia iparraldeko paleolitoko labar-artea izeneko gizateriaren ondarearen parte dira. Madeleineko margolariek erabiltzen zituzten koloreak beltza –ikatz edo manganeso dioxidoa– zuria eta okrea –hau horitik gorrira eta bioleta alderako aldagaiak dituena– izaten ziren. Okrea lortzeko erabilitako pieza nabarmen bat Lumentzako grabatua da, alde batetik zaldiaren irudikapena eta, bestean, erabilera markak dituena[72][73].

Epipaleolitoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Epipaleolitoa Euskal Herrian»
Loizuko gizona, Paleolitoaren amaiera eta Epipaleolitoaren hasierako hezurdura ia osoa, Nafarroan.

Epipaleolitoa jada Holozenoan sartuta Paleolitoaren osteko kultura da, Euskal Herrian orain dela 10.000 urtetik 6.500 urtera doan epea. Azken glaziazioa amaituta, ur maila gaur egungora iritsi eta elikagaien aldaketa nabarmena gertatu zen. Ekialde Hurbilean jada Neolitoa hasten ari bazen ere, Euskal Herrira askoz beranduago iritsiko zen. Tarte horri maiz Epipaleolito edo Mesolito deritzo[oh 2]. Pleistozenoan zehar gune oso murritzetara mugatu ziren basoak hedatzen joan ziren[74][75]. Megafaunaren desagerpenarekin, haragijale handiak ere desagertu ziren. Hartza, otsoa eta azeria izango ziren ehiztari handienak, eta oreina ez zen sarrioa bezain hain ondo moldatu baso itxietara. Basurdearen hazkuntza ere nabarmena da. Testuinguru horretan, haitzuloak utzi eta harpe zein gune irekietan instalatu ziren gizakiak: tresna litiko gutxiago, arte higigarri gutxiago eta portaera aldaketa egongo zen[24]. Garai honetako kulturari dagozkion geruzak aztarnategi askotan aurkitu dira: Abittaga, Arenaza, Atxeta, Atxurra, Bolinkoba, Laminak II, Lumentza, Santa Katalina, Santimamiñe, Silibranka eta Urratxa Bizkaian, Aitzbitarte IV, Anton Koba, Ekain, Ermitia, Pikandita eta Urtiaga Gipuzkoan, Montico de Txarratu Araban, Abauntz, Berroberria, Portugain eta Zatoia Nafarroa Garaian, eta Izturitze Nafarroa Beherean. Jaizkibelen dagoen J3 hilobia berezia da, hareharrian egindako zulo bat harpe batean[76]. Hareak eta itsasoaren ekintzak hezurrak kontserbatzeko aukera gutxi ematen dituzte, baina hemen maskorrez osatutako sedimentuetan estali zuten gorpua, 30-40 urteko gizon bat. Bertan bizi zirenek lapak eta beste itsaski batzuk jatez gain, gaizki kontserbatzen diren arrainak jaten zituzten, nabarmen[77]. Klima aldaketarekin eta itsas mailaren igoerarekin, kostako gunearen okupazio berriak egon zirela uste da. Mendietara gehiago igotzen ziren, tenperatura epelagoei esker, eta gune irekiak aurkitu dira, horietako bat Idiazabalen dagoen Artegieta[78], Urbasako silexa oraindik lantzen zuten guneetako bat[24].

Garai horretako oso datu paleogenetiko gutxi ditugu, biztanleria dentsitatea oso txikia zelako, eta aurkitutako hezurretan DNAren degradazioa oso handia delako. Hala ere, Iberiar penintsulako zortzi gizakiren datuak badaude, eta Aizpeako[79] (Nafarroa Garaia) eta Santimamiñeko[80] bi DNA mitokondrial berreskuratu dira. mtDNA horretan oinarrituta, antzekotasun handiagoak ikusi dira Asturiasen aurkitutako beste gizaki batekin, eta ikerlariek proposatu dute amaren aldeko geneen nolabaiteko jarraikortasuna egon zela[80]. National Geographic Societyren Proiektu Genografikoak proposamen antzekoa egiten du emakumeen jarraikortasunaren inguruan[81]. U haplotaldearen U5b aldaera oso ohikoa da Mesolitikoan aztertutakoen artean eta, datu genetikoetan oinarrituta, azal iluna eta begi urdinak zituzten[82]. Stephen Oppenheimer Oxfordeko irakasleak (2006) euskaldunen Y kromosoma aztertu ondotik, proposatu du azken Izotz Aroaren hondarrean Pirinioetako magalean bizi ziren biztanleek iparraldera emigratu zutela: azaldu du euskaldunek lotura bat dutela zeltekin, irlandarrekin eta galesekin[83][84], baina baliteke R1b haplotaldearen ugaritasuna Erdialdeko Europatik etortzea Neolitoaren amaieran[85]. Iñigo Olalderen ikerketaren arabera, beste giza taldeekin harremana Erdialdeko Europatik Epipaleolitoan zehar iritsitako migrazioen ondorioa da, bereziki arrena[82].

Neolitoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Los Cascajosko zeramikak. Los Cascajos Euskal Herrian ezagutzen den lehen okupazio Neolitokoetako bat da[86].
Eibarko Gorostabeña baserrian aurkitutako Neolitoko aizkora.

Paleolitoaren amaiera eta Neolitoaren hasiera Iraultza neolitikoarekin lotzen da, Holozenoaren hasierako klima aldaketa nabarmenaren ondorioz izotz aroa amaitu, giroa epeldu eta hezetzen hasi zen garaia. Klima hotzeko animaliek erdialdeko eta hegoaldeko lurraldeetatik alde egin zuten iparraldera. Ehiztarien helburu izaten jarrai­tzen zuten oreinek, sarrioek eta ahun­tzek; basurdeak eta or­ka­tzak ugaritu egin ziren. Ur­ki-baso­txoen ordez pinudiak azaldu ziren. Hostogalkorreko basoak heda­tzen zihoazen, eta euskal lurraldean, 800 metrotik gorako garaieretan pagadiak nagusitu ziren, gaztainadi eta hariztiak berriz beheragoko mailatan. Baina Neolitoa iritsi behar zen oraindik Euskal Herrira, nekazaritza eta abeltzaintzarekin.

San Joan ante Portam Latinamen aurkitutako gezi-puntadun burezurra.

Neolitoa K.a. 5. milurtekoan iritsi zen Euskal Herrira, ziurrenik Anatoliatik Mediterraneoan zehar, Ebrotik gora[82]. Neolitoaren ezaugarria lehenengo aldiz nekazaritza eta abeltzaintza agertzea izan zen, baina oraindik kobazuloak edo harpeak erabiltzea ohikoa izan zen, Burdin Arora arte, gutxienez. Euskal Herrian garia, artatxikia, oloa... agertu ziren eta zakur, zaldi eta ardiak etxekotu ziren, baina oraindik ehizak eta bilketak garrantzi handia zuten. Bi bizimodu horien agerpenarekin jendartea bi zatitan banatu zen: mendietan abeltzainak bizi ziren, batez ere lur komunaletan oinarritzen zena, eta, beste aldetik, nekazaritza, jabetza pribatuan eta sedentarismoan oinarritzen zena[87]. Nekazaritzarekin batera zeramika hedatu zen, eta zeramika horien ezaugarriek laguntzen dute aztarnategien kronologia egiten. Aztarnategi nagusienak hauek dira: Herriko Barra (Zarautz), non orain dela 6.000 urteko nekazaritza aztarna aurkitu zen bertan, ezagutzen den zaharrena[88]; Kobaederra (Kortezubi), Montico de Txarratu (Trebiñu), Mouligne (Lapurdi), Peña Larga (Kripan), Los Husos (Bilar) edo Los Cascajos (Los Arcos). Azken hori da Euskal Herrian ezagutzen den herririk zaharrena[89]. Hazkuntza demografikoko garaia izan zen, eta horrek gatazkak ekarri zituela uste da, adibidez San Joan ante Portam Latinamen (Guardia) ezagutzen den gatazka armaturik zaharrenaren gorpuak daude[90][91].

Mesolitoaren amaieran, Neolitoko kultura eurekin zeramaten Anatoliako biztanleak iritsi ziren Iberiar Penintsulara. Euskal Herriko DNA datu gutxi daude jakiteko bertan zer gertatu zen, baina dauden datu urriei ingurukoak gehituta, antzinako DNAn ikusi da Neolitokoak oso gutxi nahastu zirela Paleolitoko gizakiekin. 2023ra arte sekuentziatutako Neolitoaren hasierako 19 banakoek ez dute Paleolitoko arbaso zuzenik[82], eta askoz hurbilago daude Anatoliako genetikatik lehenagoko Iberiar penintsulakotik baino[92][93]. Hala ere, Neolitoak aurrera egin ahala, eta Kalkolitora hurbilduz, Mesolitoko geneak agertzen dira berriro Neolitoko lehenengo horien ondorengoetan[94]. Ez dago argi zergatia, baina proposatu da behin Neolitoa finkatuta, inguruan geratu ziren Paleolitoko populazio txikiak eurekin nahastu zirela, Europako beste leku batzuetan bezala. Kulturaren aldetik ere, eztabaidagarria da haustura hori gertatu zenik, jarraikortasuna ikusten baita tresnak egiteko moduan[95]. Gipuzkoako Mandubi zelaia[96][97] eta Jentilarri garai horretakoak dira, eta ikusi da Mesolitoko arbaso batzuk ere bazituztela, % 25-30 inguru, Neolitoko horiekin nahastuta[82].

Hileta praktikak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neolitoan hileta praktikak aldatzen hasi ziren. Alde batetik hilobi-haitzuloak daude, mendien inguruko haitzulo txikietan aurkitu direnak[98]. Bestetik, monumentu megalitikoak eraikitzen hasi ziren, nahiz eta asko ondorengo Metal Aroan erabiltzen jarraitu zituzten, horrek sortzen duen datatzeko zailtasunekin. Monumentu megalitikoen artean trikuharriak, zistak, tumuluak, zutarriak eta harrespilak (cromlechak) daude, baina azken biak Brontze Aroaren amaierarekin edo Burdin Aroarekin lotzen dira. Trikuharriak, oro har, hileta kolektiborako ziren, hau da, denbora luzez berrerabiltzen ziren hilobiak ziren. Zistak banakako hilobiak ziren, eta geroago egin ziren, maiz jada trikuharriak zeuden lekuetan. Horren esanahia ez dago argi, baina izan liteke trikuharrien inguruan eraikitzea esparruaren garrantzia sendotzeko[98]. Los Cascajosen hilobiratzeak lekuan bertan egin ziren[98].

Trikuharriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Trikuharri»
Sorginaren Txabola, Bilaren dagoen trikuharria, Arabako Errioxa. Bertan aurkitutako arrastoen artean Sorginen Txabolako kanpai formako ontzia dago, Mendebaldeko Europa osoan Brontze Aroan hedatu zen kulturaren erakusgarri.

Neolitoaren amaierarekin eta kalkolitoaren hasierarekin trikuharriak eta bestelako egitura megalitikoak agertzen hasi ziren Europako leku askotan, batez ere Mendebaldeko Europan. Megalitoak ez zituzten ausaz eraikitzen, eta ziurrenik kontrolatzen zituzten inguruneei lotuta zeuden. Horregatik multzoka agertzen dira: multzo horiei estazio megalitiko edo megalitotegi deitzen zaie. Euskal Herrian trikuharri kopuru handia dago, batez ere ur-mugetan. Trikuharrien funtzio nagusia ehorzketa kolektiboak egitea zen, hau da, ez ziren pertsona bakar bat lurperatzeko sortzen, baizik eta komunitate batek erabiltzeko. Nola hedatu zen trikuharrien kultura Europako puntu askotara eztabaida iturri izan da, eta XX. mendearen hasieran uste zen Neolitoarekin batera hedatu zela, Ekialde Hurbiletik hasita. Hala ere, karbono-14 bidezko datazioari esker, posible izan da kronologia zehatzak egitea. Orain arte dauden datuekin, trikuharri zaharrenak Bretainia inguruan hasi ziren eraikitzen, eta itsasoz hedatu zen kultura hori olatuen modura[99][100]. Euskal Herrian aurkitutako zaharrenak orain dela 5.300 urte eraiki ziren[98].

Trikuharriek zutik sartutako harlosa bat dute, ortostato deitua, eta estalki modura beste batzuk izaten ditu, ganbera bat sortuz barruan. Maiz, korridore bat izaten zuten, eta sarbide hori ere estalita egoten zen. Hilobi gehienak ekialdetik sartaldera lerrokatzen ziren. Lurperatutakoak euren ostilamenduarekin sartu ohi ziren: zeramikak, lantutako harrizko tresnak, harri txiki geometrikoak, gezi muturrak, botoiak eta janaria (ardiak, ahuntzak edo behiak). Egituren, neurrien eta Euskal Herriko kokapen geografiko ugarien arabera, bi trikuharri mul­tzo osa­tu behar dira: mendietakoak eta ibarretakoak. Apellanizek lehenengoari "Santimamiñe Taldea" deitu zion, eta bigarrenari "Los Husos Taldea", Neolitoko bi gune garrantzitsu gisa[101]. Mendietako trikuharriak monumentu txikiak izan ohi dira, normalean lurpera­tze gu­txikoak eta ostilamendu urrikoak. Ibarretako trikuharriak, berriz, eraikun­tza handiak dira hezurdura eta eskain­tza ugari dituztenak eta badirudi biztanleria handien guneak direla, herrixkako hilobiak bailiran. Ibarretako trikuharrietan egitura ere askoz soilagoa izan ohi da. Trikuharria babestu egin ohi zen tumulu edo mendixka artifizial batez estalirik. Ba­tzuetan tumulua eusgarri gisa, biribilean jarririko harriz inguratua izaten da, goitik behera jausi ez dadin.

Euskal Herriko trikuharriak mota desberdinetakoak izan daitezke:

  • Trikuharri luzea, angeluzuzena, bi edo gehiago ortostatoz osaturiko bi hormadunak, itxiak ala irekiak izan daitez­keenak, sarrera ixteko harlosa duten ala ez dutenaren arabera.
  • Trikuharri mo­tza harriz­ko kaxa soil bat da, hiru hormaduna, harlosa bakar batean murrizturik. Itxia ala irekia izan daiteke; trikuharri poligonala da ehorz­keta gelako zorua poligonala duelako, eta ba­tzuetan biribil aldera jo­tzen du; korridoreko hilobia, ehorz­keta gela, zoru karratu, poligonal edo biribila duenera korridore batetik sar­tzen dena; eta hilobi galeriaduna, aurrekoaren an­tzekoa, baina, gela eta sarbideko korridorea berezi gabea dituena.[102]
Map
Euskal Herriko trikuharrien mapa interaktiboa
Skip image slideshow
Albi trikuharria, Aralarren.
Mina de Farangortea, Artaxonan.

Euskal Herrian ehunka trikuharri aurkitu eta katalogatu dira, nahiz eta oso gutxi induskatu diren. Horietatik badira nabarmenak diren batzuk, euren tamaina, aurkikuntza kopuru edo ezagutzaren ondorioz. Euskal Herrian aurkitutako lehenengo trikuharria Aizkomendiko trikuharria izan zen[103], Egilatzen, baina ez da zaharrenetako bat. Arabako Errioxan dagoen taldea oso ezaguna da[104], San Martin trikuharria[105], El Sotillo, Sorginaren Txabola, Alto de la Huesera (estela dekoratu bat duena[106]), edo Los Llanosekin, besteak beste. Letonako Kurtzebideko trikuharria zaharrenetako bat da, eta Arrizalako Sorginetxe ezaguna bere estetikaren ondorioz.

Nafarroan bi eratakoak eta asko dira azalduz joan diren triku­harriak: mendikoak eta lautadakoak. Mendikoen artean Baztan aldekoak aipatu behar dira.[107] Lautadakoen artean, arreta bereziz aztertu dira Artaxonako hilobi megalitikoak: Portillo de Eneri­tzen eta Mina de Farangortea deri­tzanetan. Pasabidea duen trikuharri-mota da hau, ezaugarririk deigarri eta berez­koena, ar­kitekturaz­ko ikuspegitik, ganberako sarrerako ateak zulatuak izatea da, fun­tsean sarrerako zuloa erabat itxi nahi zela adierazi nahiko balu bezala.[108] Nafarroako iparraldeko estiloak jarraitzen du Lapurdin eta Nafarroa Beherean, –hauen artean handienak, Gaxteenea, Bulun­tza, Xuberaxain, Armiaga–, baina gutxi Zuberoan.[109] Lurraldearen beste aldean, hainbat trikuharri daude Bizkaiko hegoaldeko mendialdean eta, nabarmen, Karrantza Haranean[110].

Hilobi-haitzuloak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Jentiletxeta, Mutrikun, Juan San Martinek egindako argazkia. Jentiletxeta hilobi-haitzulo baten adibidea da.

Neolitoan kobazuloetan hildakoak lurperatzen hasi ziren, eta mendi inguruetan leku nahikotan aurkitu dira hezurrak, nahiz eta kasu askotan bereizita dauden, kaltetuta, eta datatzeko aukerarik ematen duten ostilamendurik gabe. Kobazulo, harpe eta leize txiki horietako asko animaliak gordetzeko era erabiltzen ziren, eta erabili dira askoz geroago ere, eta horregatik zaila izaten da egitura batzuk ondo ulertzea, ez baitago argi bere garaian egindako itxiturak ziren, edo askoz beranduago egindakoak. Gainera, aukera bat da hildakoak oholekin estaltzea, edo oholen gainean jartzea, eta horren arrastorik ez da geratu. Horrela, azterketa zaila duen eremua da arkeologoentzat[111]. Leizeetako batzuk Paleolitoan erabiltzen ziren berberak dira, eta batzuek ondoren ere okupazioa izan zuten, hala nola Marizulok, Amaldak, Urtiagak edo Lezetxikik[112].

Beste batzuetan soilik garai horretako hezurrak eta sedimentuak daude, adibidez Iruaxpe, Pikandita, Txispiri edo Sorginzulo[112]. Kasu horietan, beste aztarnarik gabe, ehorzketa guztiak epe laburrean gertatu zirela pentsarazten du, baina horren inguruko datu gehiago lortzea zaila da, datazio gehiagorik ezean[112]. Iruaxpe Aretxabaletan dagoen kobazuloa da. Bertan hamabost pertsonaren hezurrak aurkitu dira, horietako 7, helduak.

Gutxienez bi kasutan hipogeoak eraiki ziren. Longarreko hipogeoan ehun gorpu baino gehiago aurkitu dira, biolentzia zeinu handiekin[113]. Bizkaian aurkitutako Erlapiku hipogeoan pertsonak izan daitezkeen margo eskematikoak daude[114]. Eta haitzulo baino, harpea da San Joan ante Portam Latinam, Guardian dagoen hilobi kolektiboa. Bertan gorde ziren Neolitoan ezagutzen den lehen gatazkan hildako 300 pertsonatik gora, asko geziekin euren gorputzaren barruan[115][116].

Zistak eta tumuluak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Monumentu megalitikoen sailkapenean eztabaidak daude, badirelako trikuharri soilak (hau da, tumulurik gabekoak) eta horiek ez direlako zistekin parekatuta oso desberdinak. Oro har, trikuharriak kolektiboak dira, eta zistak banakoentzat, baina ez direnez aurkitu gehienetan lurperatutakoak, tamaina eta lauzak jartzeko modua izaten da irizpide bat. Zistetako eraikuntza arduratsuagoa da, eta lauzak finagoak izaten dira[117]. Zista askok ez dute barruan aztarna adierazgarririk (Oindi, Mulisko Gaina edo Atxurbi kasu), eta beste batzuek ezohiko elementuak dituzte, adibidez Langagorrin aurkitutako urrezko bi kiribilak[118]. Eta zistak banakakoak lurperatzeko sortu baziren ere, baliteke ere birziklatzea, gauzak gehiago korapilatzen dituena.

Brontze Aroaren hasieran tumuludun zistak (hau da, trikuharri txiki baten antzekoak) eta tumulu gabeko zistak eraikitzen hasi ziren. Argudia liteke kultura berri baten etorrera dela, datu paleogenetikoek dioten bezala, baina trikuharriak erabiltzen segitu zuten, baita kanpai-formako ontzien kulturakoak ehorzteko ere[119].

Map
Euskal Herriko zistak eta tumuluak

Lehen hilerria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Trikuharriak eta, batez ere, mendietako ehorzketak, abeltzaintzarekin lotura handiagoa zuten taldeekin lotu dira, baina badira nekazaritzarekin lotutako beste gune batzuk, nabarmen Los Cascajos, Los Arcosen. Bertan 31 egitura aurkitu dira, eta guztira 32 gorpu. Ohikoena zen zulo bat egitea lurrean, 35 zentimetroko sakonerarekin eta 1,2 metroko diametroarekin, eta gorpua flexionatua sartzea. Gorpuz ezkerreko aldean etzanda jarri ohi zen, eta hegoekialde-hegomendebalde norabidean. Batzuei harri bat jartzen zitzaien gainean, beste batzuei Neolitoarekin guztiz lotuta dagoen errota zati batekin eta, azkenik, erretako zerealarekin euren azpian[120]. Hildako gehienak beste egiturarik gabe eremu batean zeudenez, Euskal Herrian dokumentutako lehen nekropolia da. Hildakoen erdiak ostilamendua zuen, baina nahiko pobrea. Ohikoena zeramika zatiak jartzea zen, baina dekorazio pertsonala ez zen oparoa[120].

Horma-irudiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Paleolitoko labar-artearen ondoren, irudigintza ia desagertu zen Euskal Herrian, baina badira Brontze Aroko eta Burdin Aroko margo batzuk han-hemenka. Aurkitutako nabarmenen artean daude Solacuevako kobazuloan aurkitutako irudi eskematikoak, datazio zaila dutenak, eta Cortesko Alto de la Cruzen etxe batean dauden irudi geometrikoak, jada Burdin Aroan. Irudi horiek oso estilizatuak eta eskematikoak dira, baina jada pertsona batzuen irudiak antzeman daitezke.

Estilizazio eta eskematizazio horren mugan dauden beste margolan batzuk aurkitu dira, adibidez, Araba hegoaldeko lurraldean, Urizaharrako Yurdinasko babespean. Bi margolan dira, emakume bat eta abelgorri baten burua, tinta marroiz eta gorriz eginda. Emakume irudia aurrez ikusten da, puntadun er­tzaz buka­tzen duen kanpai-formako gonaz jan­tzia, udare itxurakoa du burua eta buruz behera jarria dago, Y moduan besoak dituela. Irudiak 28 x 15 cm neur­tzen du. Abelgorriaren burua saiheska dago eta iparrera begira. 21 x 15 cm neur­tzen du. Litekeena da animaliaren zati bat besterik ez izatea; izan ere, horman zenbait zati urratuak baitaude.

Etxaurin, Harginaren Haitza dago, datatzen zailak diren margo okrezko hiru iruditxorekin[121]: lauoineko bat, ahuntz bat eta giza gorputz bat, tinta lauaz margotuta. Lazaldain (Zuia) lerro eta puntu beltzen segida bat dago, interpretatzen zaila, eta inguruko arrastoengatik Burdin Arokotzat hartzen direnak[122], Los Moros haitzuloan (Atauri) aurkitu direnen oso antzekoak. Andagoiako Liziti haitzuloan marra batzuk daude bi aldeetan, amaierako gunean, guztiz abstraktuak[123].

Isurialde atlantikoan badira adibide gutxi batzuk, lehen aipatutako Erlapiku hipogeoaz gain. Berriatuako Goikolau hai­tzuloa galeria estu eta motz bat da. J. M Barandiaranek bizitoki eta ehorz­keta aztarnak aur­kitu zituen bertan. Hormetan, berak Goi-Paleolitoko­tzat jo zituen grabatu ba­tzuk aur­kitu zituen, eta, bere ustez, osatu gabeko animalia eskematizazioak ezagutu zi­tzakeen. Grabaturik aur­kitu zituen, halaber, argitu ezinez­ko zeinu ba­tzuk, trazu solteak ziren, bakanak edo guru­tzatuak, Burdin Arokoak ziruditenak. Zenbait iker­tzailek ez du uste halako forma ugaritasuna baiezta daitekeenik, beraz, ezta halako kronologia tarterik ere; ai­tzitik, halakoen ustez Az­ken Bron­tze aldiari dagoz­kio[124]. Eta irudi margotuekin jarraituta, Orozkoko Urratxa III haitzuloan, marra, puntu eta ttantto gorriz margotutako errekarri bat aurkitu zen, agian Azil aldikoa dena[125].

Brontze Aroa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Brontze Aroa Euskal Herrian»

Brontze Aroa Euskal Herrian orain dela 3.800 eta 2.800 urte artean garatu zen, metalurgian oso urria izan zen kalkolitoaren ostean. Gune menditsuetan abeltzaintzak jarraitu zuen, eta Neolitoan erabiltzen ziren trikuharriak eta bestelako monumentu megalitikoak eraikitzen eta erabiltzen jarraitu zuten. Baina, horrekin batera, nekazaritzara lotutako asentamenduak hedatzen joan ziren. Hogei etxebizitza edo gehiago zituzten herrixkak sortu eta gotortu egin ziren, Burdin Aroko elementu nagusia izango ziren kastroen aurrekariak. Ibai gainetan, leku garaiak aukeratzen zituzten batik bat, asentamenduak egiteko. Dena den, kobazuloak ere maiz erabiltzen ziren oraindik. Euskal Herriko banaketa oso anitza zen, eta badirudi sendotu egin zela Euskal Herri lehorrarekiko zaletasuna, lurralde hezeetan gutxiago topatu izan baitira. Gehienbat, kobazuloetan agertutako asentamenduetan edo gero Burdin Aroan iraun zuten hirixken beheko mailetan aurkitu dira aztarnategiak.

Sorginen Txabolako kanpai formako ontzia.

Brontze Aroan, brontzearen metalurgia mugatuaz gain, lekadunen eta zaldiaren etxekotzea iritsi ziren Euskal Herrira, Yamnaya kulturaren espantsioari lotuta. Gizakiek presio handia eragin zuten paisaian, eta eraldaketa sakona bultzatu zuten, batez ere isuri mediterraneoan. Ekonomiak gora egin zuen, nekazaritzan ongarriak erabiltzen hasi baitziren. Eltzegile gurpila, eta, berarekin batera, gurpila, Brontze Aroan hedatu ziren Europan, baina ez dakigu Euskal Herrira noiz iritsi ziren. Zabalpen horiei lotuta kanpai-formako ontzien kultura agertu zen Euskal Herrian, hainbat trikuharritan eta aztarnategitan ikusi denez. Kultura hori Kalkolitoaren amaieran eta Brontze Aroaren hasieran hedatu zela uste da. Heldutasun-fasean, kanpai-formako ontzien kultura ohiko artefaktu-moten multzo gisa ez ezik, fenomeno kultural konplexu gisa ere ulertzen da: kobre, brontze artsenikodun eta urrezko metalurgia[126], distantzia luzeko truke-sareak, arku-tiroa, dekorazio-mota espezifikoak eta partekatutako ideia ideologiko, kultural eta erlijiosoak (ustez) barne hartzen zituena, baita eskualdeko elite soziala eta eskualde-eliteen agerpena ere[127][128]. Hizkuntzaren aldetik, aitzinindoeuroperaren hedapenarekin[129] zein substratu baskonikoaren proposamenarekin lotu da[130]. Brontzezko aizkorak eta kirtenari heltzeko nerbioak zituztenak garatu ziren Brontze Aroan. Brontze Aro berantiarrean Hego Euskal Herrian abeltzaintzako Cogotas I kultura iritsi zen[131].

Urbiolako gizon berdeetako baten burezur bat, Nafarroako Museoan. Brontze Aroan ustiatutako kobrezko mea batean Burdin Aroaren hasieran lurperatutako burezur bat, kobrearen ondorioz kolore berdea duena.

Aztarnategi nagusiak Nafarroa Garaian Monte Aguilar[132], Puy de Aguila[133][134], La Peña eta Alto de la Cruz dira[135]. Monte Aguilar Bardean dago, Brontze Aroaren erdialdean ezagutzen den herri bakarra. Araban Los Goros, Pago de Eskide, Los Goros eta Los Husos dira nabarmenak. La Hoyaren lehen mailetan Brontze Aroko eremuak aurkitu dira, baina bereziki garrantzitsua izan zen Burdin Aroan. Ipar Euskal Herrian Grotte du Phare da aztarnategi ezaguna. Bizkaian Arenaza, Lumentza eta Santimamiñe oraindik erabili ziren, eta garrantzia hartu zuen Peña Foruak. Gipuzkoan Buruntzako herri harresitua bezalakoak abiatu ziren. gerora Brontze Aro amaiera eta Burdin Aro hasierako iraultza ekarriko zuten herrien adierazgarri.

Paleogenetika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
R-M269 haplotaldearen hedapen mapa

Kalkolitoaren amaieran, Brontze Aroa ekarri zuten kanpai-formako ontzien kulturakoek[136]. Berriro ere, ez dago argi nola iritsi zen kultura hori Euskal Herrira, baina antzinako DNAk erakusten du Erdialdeko Europako gene fluxu izugarri handia. Euskal Herriko inguruetan aurkitu direnez profil genetiko hori dituztenen lehenengo hezurrak, logikoa da pentsatzea, berriro ere, Pirinioen mendebaldetik sartu zirela Iberiar penintsulara[82]. Orain dela 5.000 urte inguru Yamnaya kulturako kideak hedatzen hasi ziren Estepa pontikotik ekialdera zein mendebaldera. Erdialdeko Europara iristean, % 50 estepa pontiko eta % 50 Erdialdek Europa diren populazioak sortu ziren, eta horiek mendebalderantz jarraitu zuten. Iberiar penintsulara iristerako, biztanlerian % 30-50 artean Erdialdeko Europa eta, beraz, % 15-25 inguru estapario ziren populazioak nabarmen hedatu ziren[82]. Baina alde nabarmen bat dago: Y kromosoma soilik aztertuta, iberiar penintsulan aztertutako 82 gizonezkotatik 80 R1b-M269 haplotaldekoak dira[137]. Brontze Aroko gizonen arbasoen artean populazio lokala zein Erdialdek Europakoa zegoen, baina aitaren aldetik ia guztiek zuten Erdialdeko Europako arbaso bat, edo orain dela 5.000 urte estepa pontikoan bizi zen norbait[82]. Horren zergatia ez dago argi, baina baliabide ugariko sistema patrilineal batekin lot lezake. Gipuzkoan Ondarren aurkitutako emakume baten arrastoek baieztatzen dute joera berbera.

Burdin Aroa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Burdin Aroa Euskal Herrian» eta «Burdin Aroa Gipuzkoan»

Harrespilak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Berrospin arrespila

Jorge Oteiza, euskal eskulturagile ospe­tsu eta garaikideak, euskal identitateari buruz egin dituen hausnar­ketetan euskal harrespilei eman dien garran­tzi handia dela eta, besterik gabe, geldialdi bat egin behar dugu, kristau aroaren aurreko milurtekoari dagokion egitura horretan.

Herri-espedizionarioen etorrerarekin, zeltak izango ziren ziur asko, kultur mota hau sartu zen Pirinioetako eskualde zati handi batean, iparraldeko zelaietan batez ere. Adieraz­penetako bat izan zen harlosaz­ eginiko biribila; euskal lurraldean sarritan harrespil edo bara­tza izenez ezagutzen bada ere, normalean cromlech izen zeltaz ezagu­tzen da.

Pirinioetako harrespilak Ariège lurraldeetatik hasi eta Nafarroa eta Gipuz­koako mugako az­ken lurretarai­no zabalduak daude.[138] Zelten kulturaren egitura bat da, Jose Migel Barandiaranen ustez, Bohemian eta Bavieran sortua da, eta Britainiar Uharteetara iri­tsi zen, aztarna erraldoiak utziz, esaterako, 396 m-ko diametroa duen Aveburyko santutegi biribila edo Stonehenge-koa, bere handitasun eta arkitekturako kalitatez hobekien gorde dena.[139] Harrespila, Sui­tza eta Italia iparraldetik igarota, zabalduko zen Pirinioetako eskualdeetan.

Gure eskualdean zutik sarturiko harlosaz eraturiko zir­kulua da harrespila, diametroz 4 m-tik eta 10 m-ra neurtu ohi duen barruti bat mugatuz. Erdian, gorpuen arrau­tsak gorde­tzen diren harriz­ko ku­txa bat egon ohi da, ideia erlijioso berrien agerpena adieraziz. Euskal harrespila, ba­tzuetan tumulu edo trikuharri batez inguratua egon ohi da.

Gure Herrian Pirinioetatik hasi eta Lei­tzaran ibarrera arte heda­tzen da, salbuespen bezala, Biz­kaiko sartaldean berriro azal­tzeko. J.M Barandiaranek 1948an, Ariègetik hasi eta Gipuz­koako Berastegira arteko lurralde piriniotarrean 24 harrespila-leku zenba­tzen eta deskriba­tzen zituen labur-labur.[140] Luis Peña Basurtok, 1960an Gipuz­koan bertan 107 harrespila konta­tzen zituen. Vegas Aranburuk 1988an argitaraturiko azter­ketan 143 harrespila zenba­tzen eta deskriba­tzen zituen (6 Araban, 3 Biz­kaian, 28 Gipuz­koan, 51 Nafarroan eta 55 Ipar Euskal Herrian). Gaur egun esan daiteke, Euskal herrian banatuta 400 harrespila baino gehiago ezagu­tzen ditugula. Ziur­tzat eman daiteke hilobi monumentu egitura hauek alderdi horietako ar­tzain-kulturaren ezaugarri direla eta Bron­tze Aroko zenbait gauza jaso­tzen badute ere, gure Herrian K.a. 1.000 eta 650 urteen artean kokatu litez­keela.[141]

Oianlekuko harrespilak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Protohistoriako monumentu mota hauen azter­keta bikain bat Jesus Altunak Oiar­tzungo Oianlekuko harrespiletan eginikoa da. Diametro desberdinetako bi zir­kulu uki­tzaileen eraikun­tza bat da. Harrespilen aztarnategian ugari azaldu da: zeramikak, harraskagailuak, har­txabal puskak, bron­tzez­ko gauzaren bat, errausturiko hezurrak, eta abar. Horrek guztiak erakusten du errausketa ez zela harrespilean bertan gerta­tzen. Litekeena da “Oteizak[142] nahi bezala, monumentuak ehorz­ketaz bestelako eta inolako zerikusirik ez zuen eginkizuna izatea, baina hau guztiz mer­kea da. Are gehiago, Oteizak bere hipotesirako, harrespilen barrutik ezer ez atera­tzea eska­tzen du. Hara, bada, hona hemen kontrakoaren froga nabariak”.[143]

Harrespila kontinentalak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Ilarrita-Okabe harrespila[144]

Harrespila eta tumuluak ugariak dira Pirinioez bestaldeko euskal lurraldeetan. Beraietan azaldutako materialen miaketa eta azter­keta-lanak, Jacques Blot eta beste zenbait ar­keologok zuzendurikoak, “Bulletin du Musée Basque”eko zenbait aletan eta “MUNIBE” aldiz­karian argitara­tzen dira eta horietan azal­tzen denez Iparraldeko harrespilak neurri txikikoak dira. Euskal herriko hegoaldekoetan bezala, miaturiko ia erdiak, diametroz bataz beste 5 eta 7 m-koak dira, eta harrien zenbatekoa berriz, 5 eta 12 bitartekoa. Datari dagokionez berriz, C 14ko azter­ketak K.a. 1.000 eta 600 artekoa eman du.

Aztarnategien azter­ketak baieztatu egiten du eta gu­txi gorabehera, bat dator hegoaldeko Euskal Herriko harrespiletan nabarmen­tzen denarekin: harrespilen egitura ez da alda­tzen fun­tsean mendeetan zehar geografia-esparruz; herriaren sortalde aldera koka­tzen da; Burdin Aroko ar­tzainen kultura isla­tzen du, “hala ere, Bron­tze Aroko zenbait tradizio gorde­tzen duelarik; beste ondorio hau ere atera daiteke, burdinaren erabilera ekarri zuen, eta agian zelta zen sarraldi uholdearekin baduela zerikusia harrespiletan ager­tzen den errausketak”.[145]

Harrespilaren kontu honetan oraindik ez da erabat argitu beroien sorburua eta jatorria. Bere sorburua non jarri behar da, Europa erdialdean, Bretainia fran­tziarrean ala Pirinioetako eskualdean bertan? Eskualde honetan, hain zuzen ere, azal­tzen da gehien­tsuena, non badirudien ar­tzainen larrez larreko ibilerarekin lotu behar dela, harrespilak hemen azal­tzen baititu ezaugarri berdin eta zeha­tzenak. Izan ere, ezaugarri hauek J. Bloti, euskal artearen historialarioi egoki dator­kigun ohar bat iradoki­ diote: “xehetasunaren bilaketaren bitartez, buru­tzerakoan izaniko arreta erakustean, kontzeptuak az­keneraino agor­tzean eta hildakoenganako erlijio eran­tzukizunarekiko arreta nabarmenaren bitartez erakusten digute errausketa erritoen konplexutasuna. Honek guztiak ez al du bada, pen­tsamendu “modernoa” osa­tzen eta Protohistoriako ar­tzaina, bi­txia bada ere, guregandik oso gertuan zegoela adierazten?”.[146]

XX. mendean, ikerlariek uste zuten Burdin Aroan, Euskal Herriko sortaldeko mendialdetan bizi zirenek errausketa bidez lurpera­tzeko harrespila eta tumuluen eredua hartu zutela, eta sartalde aldekoek berriz, trikuharrietan hobira­tzen jarraitu zutela eta Burdinaren kulturari iragazgaitz izan zirela”.[143] Gaur egun teoria hori guztiz baztertuta dago.[147]

Euskal Herriko harrespilen gaiari orraz­keta egiterakoan Vegas Aranburuk aholku hau ematen du, alegia, geografia hedaduraren mugak, berak “arabar ekarpena” deri­tzon hegoaldekoak batez ere, ez zehazteko zorroztasun handiegiz.[148]

Iruinarriak edo Menhirrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Harrespila hauei loturik, eskualde berean badira beste harri bakar edo menhirrak, iruinarri, sansonarri eta abar deri­tzatenak eta garai berekoak direnak, ustez.

Lehendik beharbada, trikuharrien aroan eta berauen aro arteko aldia mar­katu zuten maila txikiko iruinarriak izan ziren, zeren eta, Guardian San Martingo trikuharriari buruz aur­kikun­tza egin zutenek beste hiru hilarriren berri atera zuten, altueraz 75 bat cm-koak eta an­tzina tente egonak zirenak, ia elkarren ondoan hegotik iparrera lerroan jarriak trikuharrian hobiraturiko an­tzinakoenen betiko loa zain­tzen zeudenak. Jose Migel Barandiarani bururatu zi­tzaion, han lurperaturiko hildakoen zain­tzarako jainkotasunak adierazi nahiko zituztela.[149]

Esanahia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruinarria, Neolitoko kulturan oso monumentu arrunt motakoa izan zen. Agian, lurrean sartuta, alor irekia erakusteko jaso ziren, elkar bizi­tza zibilizatua gogorarazteko indarrarekin, zuhaitz artifizialak bailiran.

Erlijioz­ko esanahia ere ziurra da. Zerura aldera jasoak izaten ziren handik jainko­ahalmenak erakarri nahiez. Biblian irakur­tzen duguna da: “Jakob egunsentian jaiki zen, eta buruko­tzat jarria zuen harria hartu eta oroitarri bezala jaso zuen olioa gainean isuriz . Eta leku hari Betel...eman zion izen, gero promes hau egin zuen Jakobek: Jainkoa nirekin badut eta bide honetan babesten banau ... eta bizirik eta osasun­tsu itzul­tzen banaiz, orduan Jauna izango dut neure Jainko eta oroitarri gisa eraiki dudan harri hau Jainkoaren etxe izango da” (Has. 28, 18-22).

Deskriba­tzen aritu garen Az­ken Burdin Aroaren edo euskal-zeltiberiar lanak buru­tzen ari izan ziren jendeengan erromanizazioa deritzon gertakaria azalduko da orain, Euskal Herriko lurralde lau eta hegoaldekoetan sakona eta mendialdean arina izango dena.

Populamendua

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Euskal Herriko kastroak»
Arrolako Burdin Aroko herri harresituaren marrazki proposamena. Hor ikus daiteke nola izango zen herria edo Oppiduma amaiera garaian, harresiak indartu zituztenean. Bilboko Arkeologi Museoan egindako erakusketako panela da.

Burdin Aroan nabanrmentzen dira herri harresitu garaik: populazioa altuera ertaineko mendi puntara jaoten da bizitzera eta beren herrien inguruan harresiak jasotzen ditu, harriz, lurrez eta, seguruenik, egurrez. Beraz, eskuldearen kontrola eta defentzarako leku estrategikoak aurekratzen ditute. Harresien barruko orografia modaltzen dute terrazak eginez, eta gune zabalak uzten dituzte abereak bazkatzeko eta uztak landatzeko. Herri barruetan, gainera, metalak lantzeko toki berezituak aurkitu dira. Tamaina ezberdinekoak dira eta uzte da handienak bere eskaulderako zentro komertzial edo boterezkoa izna zitekeela. Jende guztia ez zen horrelako lekuetan bizi, baina lur lauen edo beheko lurraldeetako Burdin Aroko herriak topatzea askoz zailagoa da.

Zeramikak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Sakontzeko, irakurri: «Euskal Herriko historiaurreko zeramika»

Buztingin­tzaren adieraz­pena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehen aipatu dugunez, Epipaleolito aldian, aurreko aldietakoen garapenak suma­tzen diren harriz­ko tresnak erabil­tzen jarrai­tzen da: ekarpen txikikoak dira. Naolitoan aiz­kora leunduak azal­tzen dira;[150] tresna geometriko ugari eta igitai piezak izenekoak azal­tzen dira, aleak bil­tzearekin zerikusirik dutenak, zalan­tzarik gabe. Neolitoan zeramika azal­tzen denean zenbait berrikun­tza ere ikus daiteke, behar berriei eran­tzunaz, hala nola, aleak bihitegietan pila­tzea, elikagai modu berriak, eta abar. Ondorioz, gizarte egituretan modu ekonomiko berriak agertzen dira.

Gure ikuspuntu guztiz estetikotik ez dugu ia ezer aipa­tzekorik, balio berezia duenik, epipaleolitotik gertuko oinarriz­ko harri langin­tzari buruz. Buztingin­tzaren behaketa eta azter­ketak, berriz, errazago erakar­tzen gaitu. Zilegi li­tzateke, mendeetan zehar, historiaurreko gizon-emakumeek lortutako garapena buztingin­tzan argiago suma­tzen dela esatea, bai bere estetika sen­tsibilitatean eta bai arte sormenean. Esan daiteke buztinaren berez­ko biguntasuna eta zuzeneko eskulangin­tzarako erabilera errazak bultzatzen zituela jende haiek apaingarriak eta artea egitera, izatez iheskorragoak eta gogorragoak ziren beste langaien euskarriek ez bezala.

Bizi­tza praktikoan eta egunerokoan buztinez­ko on­tziak erraz egoki­tzeak adierazten du erabilera orokorra izan zela. Horregatik esan izan ohi da, ozenegi agian, “buztingin­tza dela giza adimenaren sor­kari bikainen eta emankorrenetako bat”[151].

Egituren garapena eta apainketa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neolitoa. Buztingin­tzaren artea Euskal He­rri­ra Neolitoarekin iri­tsi zen. Euskal hai­tzuloetako eta harpeetako zeramika, Neolitoko maila an­tzinakoetan aur­kiturikoa, besteak beste, eskuz egina, teknika zakarrekoa, kimikoki ez purua, arrauz­kara izateaz gain, ez da oso itxura gozokoa, bere akats eta irregulartasunengatik. Gogora di­tzagun aztarnategi ba­tzuetan aur­kituriko gaiei buruz­ko ondorioz­ko ohar ba­tzuk.

  • Arenaza Iean, Neolitora igarotze aldeko harriz­ko ostilamenduen artean, zeramika leu­na aur­kitu da; arrauz­kara da, eta dekorazio kardial eta txertatuak ditu.
  • Santimamiñen, ildo ebakien dekorazioa duten edalon­tzi kareztatuen zati ugari, Eneolito/Kalkolitokoak.
  • Kobeaga IIan, Ispasterren ez­kila-formako edalontzia azal­tzen da jada, Kalkolito arokoa.
  • Marizulon, Urnietan, zeramikak eta norberaren apaingarritarako gauzak maila berriagoetan.
  • Fuente Hozen, Anuzitan Neolitoko zeramika zati bakar ba­tzuetara murrizten da; dekoratu gabeak dira eta beranduago hilobi mailan azalduko direnen an­tzekoak: pasta iluneko edalon­tziak, lauak, arrauz­karak
  • Ku­tzemenditik, Gasteiztik hurbil dagoen Olarizutik datoz ebakidurak dituzten zeramika zati ba­tzuk.

Ez zeramikako gauza apur horietan, ez eta (K.a. IV milurtekoaren az­kenekoak) harriz­ko tresnetan ere, ez da aur­ki­tzen beren egitura edo dekorazioko gehigarriengatik zen­tzu estetiko bereziren bat adieraziko duenik.[152]

Los Husosen, trantsizioko Neolitoko aztarnategi hartzen dena, K.a. 3.000. ingurukoa da. Elvillar herrian dago, Kantabriako mendilerroaren hegoaldeko isurialdean kokatua. 1965 eta 69 bitartean Apellanizek miatu zuen, eta harri langin­tzaz eginiko xafla edo ijelki eta harraskagailu ugariez gaina, zeramika zati asko ere aurkitu zituen, leunak, arrauz­karak. Baina, horietan azal­tzen da, jada, oinarriz­ko dekorazio bat, marra horizontalez egini­ko ebakidurak, triangeluak eta tresna zula­tzaileen grabatuak.

Garai horretatik aurrera, zeramikan, modu desberdinetan eginiko aldaxkak dituen apainketa bat zabalduko da, hau da, apartean modelatu eta edalontziak erabilgarriagoak izan daitezen gainean itsa­tsita, profilaren aldaketa bat eragingo dutenak. Horren guztiaren eransgarri dira gainazalen apainketa askotarikoak, behatz muturrez, azazkalez eta espatula-er­tzez gauzatuak, guztiak Euskal Herrian zabalduz eta mende askotako erabiltzen jarraitu zirenak.

Denbora luzez, ikerlariek uste izan dute lehen faseetan zeramika leuna eta neolitizazio eskasa egon zela Euskal Herrian, eta soilik etapa berriagoetan azaldu zela benetako Neolitoa. XX. mende amaierako eta XXI. mendeko aurkikuntza berriek, ordea, teoria hori ezeztatu ahal izan dute. Azken urteetako hipotesiaren arabera, garai berean bi gizarte mota bizi izan ziren Euskal Herrian. Horietako bat zeramika izango zuen baina ehiza eta bilketarekin jarraitu zuen mendiko inguruneetan, eta bestea, benetako "neolitikoak", beren ekonomia abeltzaintzan eta nekazaritzan erabat oinarritzen zena eta lur zabaletan herri egonkorrak sortu zituen, eta noski, zeramika ugariagoa utzi duena. horren argibide dira, Los Cascajos I (Los Arcos), Paternabidea (Ibero) eta Cortecampo II.

Eneolitotik Burdin Arora

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eneolitoaren az­ken aldean eta Bron­tze aldiaren hasieran alda­tzen, ugaritzen eta zailtzen hasten dira zeramikaren profilak. Nabarmenak dira, besteak beste ko­no-enbor egiturakoak eta karena gorenean duten beste ba­tzuk, Euskal Herriko uren banalerroaren goi-lautada aldean kokaturiko kobazulo-bizitegi askotako ezaugarria den siluetak.

Ez­kila-formako zeramika: Metal garaietako trikuharri aztarnategiek ez­kila-formako zeramikaren lekuko ba­tzuk eman dituzte, kultura horren gainerako esparruetan bezala, iparral­deko nahiz hegoaldeko eraginez apainduak, orrazeen apaingarriak, ildo uhindunak, sigi-sagak, ttanttoz beteriko triangeluak, hatz-markak eta abar.

Segida osoko bi aztarnategi

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herrian badira zeramikaren garapena etenik gabe jarraitu ahalko litzatekeen aztarnategi ba­tzuk, Az­ken Neolitotik hasi eta erromanizaziora bitartean.

Los Husosko zeramikak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Los Husosko harpeetan baditugu, apaindu gabeko zeramika zati ba­tzuetan, Neolitoko aztarna ba­tzuk. Baditugu, halaber, hasierako Eneolitoko zenbait faseetako ereduetatik –pastilla bidez apaindutako zeramika arrauz­karak eta profil ireki zein itxiak dituztenak, nahiz karenatu ba­tzuetatik eta Metalen hasierakoak (Eneolitokoak) diren ez­kila-formako edalon­tzietara bitartean–, eta ondorengo eredu ba­tzuk ere, esaterako, orraze apainketa berrikun­tzadunak; eta horrela Burdin Aro eta erromanizaziora arte.

La Hoyako zeramika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Talde berekoa den beste leku bat, zeramikaren garapen tekniko eta artistikoa ondo samarretik jarraitu dezakeguna da La Hoya herrixka. Herrixkaren kokapeneko lehen aldian K.a. XIV. mende inguruan, Brontze Aroan beraz, ebakiduraz­ko edergarriak eta on­tzien gainetan zenbait kasutan azal­tzen diren gainazal kordoidunak dituzten zeramikak daude.

Aztarnategiaren bigarren fasean, ebakidura finez­ko teknikak, gero moz­keta apainketak, ildaskak, tonu gorri edo barbotina zuriz margotuak ikusten dira; baita beha­tzez, az­kazalez edo kordoiez eginiko grabatuak ere.

Burdina II aldian, kultur aurrerapen nabariaren eragineko nekazari­tzan oinarrituriko ekonomiaren garaian, manganesoz pintaturiko laranja koloreko edergarriak eta gehienak abiadura lerromakurra duten apaingarri geometrikoak dituen tornu­ko zeramika heda­tzen da. Hauen ondoan badira eskuz eginiko beste ba­tzuk, pasta bel­tze­koak, ebakidura, moz­keta eta inprima­tzeak dituztenak.

Egituraren arabera, era askotakoak dira, erabilera arrunteko mahaiko on­tzi zeramiketatik hasi, katilu, edalontzi, txarro, kantinplora eta abar, eta erabilera berezikoak, kopak, onilak eta abar. Moz­ketaz apaindutako kaxa hankadun bi­txiak eta biltegira­tzeko pieza handiak “batez ere, aleak gorde­tzekoak”.[153]

Zeramika ale nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luze iraungo zeramikak Euskal Herriko Historiaurrean, eta amaieran, erromatarrek ekarritako beste eredu ba­tzuk sartuko ditu. On­tzigin­tza landu zen garai luze horretan, Artearen Hisotoriaren ikuspuntutik zenbait artelan edo eskulangileen lan estetikoak nabarmendu daitezke, hala nola kanpai formako ontzi jakin batzuk eta zeramikazko kutxa apainduak.

Ez­kila-formako edalon­tziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Santimamiñeko taldea deritzon zeramika motako adibideren bat jar­tzeko, gure arreta merezi du Pagobakoi­tzako trikuharriko[154] ez­kila-formako edalon­tziak, Gipuz­koan, Aiz­korriko Urbia zelaiko trikuharriren ostilamenduan aur­kiturikoa da; on­tziaren inguru guztian ebaki paraleloak dituen apainduria xume eta fun­tsez­koa duena –egun San Telmo Museoan dagoena.

Apainketa ugariagoak eta konposaketa zen­tzu bizi eta nabarmenagoa dutenak dira Arabako Ar­keologia Museoan gaur egun gorde­tzen diren edalontzi ba­tzuk.

Sorginaren Txabolan aurkitutako kanpai formako ontzia. Aurkitu ziren zatiekin berreraiki da.

El Sotillo trikuharritik datorren ez­kila-formako katilua dekorazio ederra du, eta bereziki dotorea izan behar zuen bere inguruko jokoen balioa areagotzen zion eta irudi geometrikoz tarteka ebakiduretan zuen pasta zuria galdu aurretik; az­kenean, profil soil baten xarma gorde­tzen du, erritoaren distirarena an­tzo.

Ez­kila-formako profil irekikoa da Sorginaren Txabolatik ateratako edalontzi txikia, erretikuluz beteriko ingurua, puntuak, marrak eta erronbo-guneak txandaka dituela, sabelalde osoa estaltzen dutenak.

Apaintutako beste kanpai formako ontzi nabaraia Bardean aurkitu zutena da.

Zeramikako kaxak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
La Hoyako zeramikazko kutxatxoak. Arabako Arkeologia Museoa

La Hoyako on­tzigin­tzako bilduma joritik, arte historialariaren begirada, haren forma eta profil ugaritasunak erakar­tzen du eta, ugaritasun horretatik aukeraketa bat egin behar izanez gero, bikaintasunaren isla az­pimarratuko genituz­ke lau hanka gaineko zeramikaz­ko kaxa ospe­tsuak. Mende ba­tzuk beranduago, gogora ekarriko digute euskal etxe tradizionaletan erabilgarri eta apain­garri ziren ku­txa haien ebaketa, paraleloko moz­keta-zerrenden kontrastean, puntu, marra, sigi-sagaz eta triangeluez apainduriko kaxa horiek edertasuna.

Neolito garaiko zeramiken apainketa urri eta landugabeak arte historialariaren arreta ez badu zirika­tzen ere, gauza bera ezin esan daiteke edergarritarako objektuez, sarritan nabariena apaingarri izatea bera baita, bakarra ez bada ere, erabileraren ondoan garran­tzi handiz datorrena.

Apaingarriak eta tresna erabilgarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Zaldiaren iruditxoa Burdin Aroko fibula batean

Izenburu honekin giza gorpu­tza apain­tzeko erabili ohi den gai sail handi batez aritu nahi dugu. Bi dimen­tsioetako marraz­ki, pintura eta grabatuen alorra utzi eta hiru dimen­tsioetako lan plastikoetan jarriko dugu gure arreta.

Ar­keologiak, erabilkortasunaz gainera, eginkizun estetiko eta arte balioak ezagu­tzen zaizkien gauza ugari atera­tzen ditu lurpetik, erasten zaien eginkizuna aren araberako multzotan sailkatuz: fibulak, gerriko-belarriak eta krisketak, botoiak, orra­tzak eta abar. Balio du, ba­tzuetan bi helburu –estetikoa eta erabilgarria– dituen gauza hauen erakusgai mul­tzo zabal honi kapitulu motz bat eskain­tzea, bi eginkizun hauen harmoniak, mende historikoetan, arte mota desberdinei ku­tsua emango baitie: ar­kitekturari –nola ez–; beste askotan, berriz, eskulturari eta bereziki lehen txikiagoak zeritzaten eta orain guk luxuz­koak izendatu nahiago ditugun beste horiei. Hauetako kasu askotan, apainduraz­ko eta estetikaz­ko helburua nagusitu egiten da, askotan beste helbururik gabea izanik, besokoekin, eraztun, koilare eta abarrekin gertatu ohi den moduan.

Gure ar­keologoak gauza hauetatik guztietatik eredu ugari ari dira atera­tzen trikuharri, kobazuloetako hilobietatik, eta Euskal Herriko gainerako aztarnategietatik, Neolitotik hasi eta historiaurreko aldiei dagoz­kienak.

K.a. IX. mendetik hasita, Baskonian sar­tzeko zenbait herrik erabili zituzten bideei buruz­ko ar­keologoen eztabaidetan ez gara hasiko sar­tzen, ezta Euskal Herrian kokatu eta kobazuloetan, haiz­peko babesetan, kastroetan eta herrixketan bizitu ziren jendeari dagoz­kion aztarnen araberako kultur berezitasunak eta sailkapenak egiten ere.

Aur­kikun­tza hauek gaur egun bildu eta museoetan erakusten dira, beren ingurune naturaletik urruti, alegia. Gauza hauen behaketan arituko gara, berauenganako arreta eta azter­ketan, arte ikuspuntutik sumatu daitekeenik baldin badute behin­tzat; ar­keologoek egin ohi duten moduan, haien kronologia zeha­tzaren arazoa zabalik utziz.

Apaingarritarako gauzak edozein motatako tokitan aur­ki­tzen dira: kobazuloetan, kobazulo­txoetan, zuloetan, hilerrietan, trikuharri eta edozein eratako lurpera­tzeetan, hilku­txen zelaietan, herrixketan eta abar. Araban soilik, 1986an, 70 lekutako gauzak atereak ziren. Materialak ere edozein eratakoak dira: harria, hezurra, kristala, marfila eta metalez­ko zenbait. Egiturak ere desberdinak dira, baita eginkizun bera duten sailekoen artean ere. Zin­tzilikarioak adibidez, badira biribilak, angeluzuzenak edo trapezioak; ba­tzuetan osorik eskuratu dira, zatiak gehienetan; badira tutu-formakoak, esferak, zilindro-formakoak eta abarretan segmentaturikoak.

Zezelkako eskultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historiaurreko artearen kapitulu hau ezin itxiko dugu, Goi Paleolitotik jada hasi eta Paleolito ostean jarraitu zuen jarduera bat aipatu gabe. Edergarri izatearen helburuetatik aparte, berez­ko balioa duen eskultura baten lehen zezelka­tzeak direla esatera behartuak gaude.

Espatulak eta idoloak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hiru dimen­tsioetako arte honek Paleolito osteko aldi horietan egitura xumeak har­tzen ditu, neurri txikikoak, hezurrez­koak –ardi edo ahuntz baten barna-hezurra, normalean– espatulak[155] deri­tzatenak, eta sarritan horiexek izan dira modu bat berean antropomorfo irudiz landuak eta apainduak, Neolito aldiko kultur eskualde oso ugarietan.

Nahiz eta 60ko hamarkadan aur­kituak izan, Euskal Herriko isurialde mediterraneoko zenbait trikuharri eta igarobideetako hilobietan, espatula hauen zatien egoerak eta urritasunak ez zuten iker­keta arreta­tsu eta zehatz bat buru­tzen lagundu, harik eta urte ba­tzuk beranduago, zatiak ugariagoak izatera iri­tsi ziren arte.

Lehendabizi tibiaren goiko epifisi distal deri­tzanari dagokion gorpuz­kia ikus daiteke espatulan, normalean urradura bat eginaz edonolako gorputz zatia ezagu­tzeko arrastoa galarazi zaiona. Az­pitik, erdiko zatiari edo hezurraren diafisiari dagokionak jarrai­tzen du eta ia beti ildo horizontal zabal eta sakonez apainduak izaten dira; eta az­kenik, behealdeko hirugarren zatia, erdi biribileko sakonera landu zaiolako izan ohi da, eta tresnaren kirten mutur moduan bukatua. Plastikotasun aldaera hau, neurri txikiko hezurretan landu dena, ardi ala ahuntz hezurretan egina asko interesa­tzen zaio, zalan­tzarik gabe, historialariari, gizadiaren lehen urteetako eskultura gaitasuna aurreratuz eta garatuz joan zeneko lehen aztarnen bila dabilenari.

Los Husosko taldeko trikuharrietan. Bistan daramaten edo adierazten dituzten giza irudiengatik idolo-espatulak izena merezi izan duten objektu horien eredu ba­tzuk euskal herriko aztarnategi ba­tzuetan aur­kitu izan dira. Geldiune bat egin dezagun horietako ba­tzuk deskribatzeko.

Lehenengoa, Araban, Katadiano Ipar Gurpideko trikuharrian aur­kitu zen beste zeramika, gezi mutur eta abarren aztarnen ondoan. Jatorriz­ko tibiatik zati ba­tzuk geratu dira; hain zuzen ere, urraduraz oso leundutako epifisi bat eta gainerako beste espatulen apaingarritako ikur geometrikoen tailarik gabekoa.

Jose Migel Barandiaranek eta F. Fz. Medranok miaturiko Guardiako San Martin hilobi korridoredunean eskuratu ahal izan dira zenbait idolo-espatula.

Haietako batean, oso leundua dagoen epifisi haietako baten az­pian, apaingarri bi­txi bat ikus daiteke erdialdean; erliebean bi biribil paralelo koskorrekin hasia da, emakume bularrak izan daitez­keenak agian, eta zehar­kako ildo zabal eta sakonez eginiko ildaska apaingarriez jarrai­tzen duena; az­kenean, erdi biribil egiturako hondoaz bukatuko duena.

Bigarren ale batek aurrekoaren ezaugarri bertsuak agertzen ditu; goiko bi zatiak bereizten dituen haustura bat du; erdialdeak, berriz, hainbat irudi geometrikoren ildaskaz­ko apainketak gorde­ ditu: zehar­kako ildoa, marra zatikia, marra zuzeneko ar­ku irudiak. An­tzeko egiturako beste bi espatula zati ere aur­kitu dira.

Kur­tzebideko tumulu-trikuharriak, Letonan, ostilamendu ugari eskaini zuen. Nabarmen­tzekoak dira osorik epifisi aldea eta diafisiaren hasiera besterik agertzen ez duten espatula biren zatiak; bien artean eraztun moduko gorputz segmentatu bat dute.

Los Llanoseko hilobi korridoredunean, J. L. Vegasen zuzendari­tzapean 1985-87 arteko urteetako miaketetan ostilamendu ugari azaldu zen Neolitoko emarietan, baina baita modernoagoetan ere. Aretoan azaldutako aur­kikun­tzen artean nabaria da ia osorik dagoen idolo-espatula bat, bi muturrak falta bazaiz­kio ere. Ildaskatako apainketak badu kirtenaren erdi distalean kokaturiko segmentaturiko irudi bat.[156]

Sorginaren Txabola hilobi korridoredunean ar­keologiako material ugari aur­kitu zen; errausturiko eta ebakidura sakonez apaindutako hezur zati txiki honek soilik gogorarazi diezaguke idolo-espatula mota hori.

Aur­kituriko ale hauek denak, “Los Husosko taldea” izenez ezagutzen den alderdi geografikoan aurkituak dira.

Santimamiñe taldeko Praalatako trikuharrian. Baina, J. M Barandiaranek 1917. urtean, Gipuz­koako Ataun-Idiazabalen aur­kituriko Praalatako trikuharri bakunean 1992an berriro indusketak eginiko Eneolitoko ingurune batean, oso gaiz­ki zainduan, errausturiko bi hezur zati azaldu ziren, biak dira hemen aipa­tzen ari garenen artean koka­tzeko modukoak. Ardi edo ahun­tzen baten tibiaren diafisi zatiak dira, eta ezagu­tzen ditugun idolo-espatulen oso an­tzekoak, apaingarri gisa zehar­kako ebakidurekin.

Espatulen eta idoloen azter­keta

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

An­tzekotasunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal herriko idolo-espatulen iker­keta osatuago bat egin duen J. Antonio Mujika ar­keologoak hemen deskribaturiko ereduak Iberiar Penin­tsula sartaldeko beste paraleloekin eta ekialdeko Grezia eta Siriakoekin alderatu ditu, eta harrigarria gerta­tu da ia langai bera, lan­tze teknika bera dutela eta egituretan bat datozela ziurta­tzea, “apainduria xumeagoa duten idolo-espatulekin eta zehazki Gurpidekoekin duten an­tzekotasuna nabaria baita”.[157]

Iker­tzaileak berak erabilkortasunaren galdera kanporatu du iradokitako zenbait uste azalduz: idolo­txoa, orratz-on­tzia, orra­tza, erritoz­ko koilara..., pieza hauetako ba­tzuk okrez zikinduak ageri direnez, pen­tsa­tzekoa da okrea barreia­tzeko edo sustan­tzi hori lan­tzeko erabil­tzen zituztela. Beraz, beharbada ehorz­ketekin zerikusia baduten espatula hauek litekeena da hildakoak okrez hau­tsezta­tzeko edo gan­tzu­tzeko praktikan ere erabil­tzea. Ondorioa da, pieza hauen biltegia lurpera­tze guztietan ematen dela, eta, batez ere herrixkako gizabanako jakinekin duela zerikusia. Bestalde, erritoz­ko izaera ere ziurtatu egiten dela dirudi, ale ba­tzuk trikuharrietako hileta munduari loturik azal­tzen baitira, “herio­tzaren jainkosaren” emetasun adieraz­penekin.

Bere kronologiaren arazoa ere oso korapila­tsua da. Bistakoa dirudi idolo-espatulak trikuharrietako kulturarekin zerikusirik bdutela; trikuharrien Neolitoko adin bera eman behar izatea, ordea, beste gauza bat litzateke.

Apellaniz irakasleak 1982an Kur­tzebideko trikuharriaren testuinguru ar­keologikoari jaramon eginez nolabaiteko datak proposatu zituen, trikuharri horretako idolo-espatulei K.a. 2.495 urte inguruko data emanaz, aldi berean iradoki­tzen zuen, oro har, objektu horiek, lagun zituzten ostilamenduengatik, Eneolitoko aldian kokatu behar­ko liratekeela. Gaur egun, beren testuingurua ezagu­tzen lagun­tzen duten beste ale batzuez gainera, beren kronologia testuinguru megalitikoan koka­tzen lagun­tzen duten data zeha­tzak eskuratzean, ziurtatu dira delako datak, mugapen ba­tzuekin betiere, delako estatua­txoei dagokien kronologia lapsusa zer­txobait zabalagotu behar­ko li­tzaiekeela pen­tsatuz Denboraz urrutikoenak agian, San Martingo idoloak lirateke, beste iberiar ale ba­tzuekin batera. Beranduagoko beste aldi batekoa litzateke Los Llanosko geometrikoen eta idolo-espatulen sorta, IV. milurtekoaren az­kenaldiko data dutelarik, lehen proposaturiko datak Kur­tzebideeko trikuharriaren­tzat gorde eta beste ale ba­tzuk, Praalatakoa esaterako, III. milurtekoaren bigarren erdialdera arte atzeratuz.

Apellanizek, 1990. urtean, Euskal Herriaren arte historia urra­tsez urrats jarraitu nahi duenaren­tzat garran­tzi berezia lukeen aipamena egin zuen: “...honen ondorioa da, Neolito garaiari buruz­ko arte iri­tziak bazterrera utzi behar ditugula datu gabeziagatik. Baina horrek, aldi berean interpretapen erraza ez duen hu­tsunea uzten du”.[124]

Hiru dimen­tsiotako zin­tzilikarioak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eneolitokoa eta harriz­ko eta hezurrez­ko objektuen alorra alde batera utzi eta Metalen Aroan sartuz, arte balioa duten objektu plastikoen gure bilaketak, aurrez deskribaturiko apaingarriak, bi dimen­tsioen alorrekoak alegia, gaindi­tzen dituzten beste tresna ba­tzuetan geratu behar­ko luke. Apaingarritako arte piezen sorta hartatik askatu behar direla diruditen zenbait objektuk, esan daiteke, marra soileko trazu eta apaingarrietatik arte jarduera askatu, eta beste zen­tzu estetiko berri bat –hiru dimen­tsioetako plastikotasun argiarena– erakusten duen eskultura soltea sor­tzen edo birsor­tzen ari dela.

Adibidez, La Hoyaren antzeko aztarnategi bereziren batetik eskuraturiko ondasunen barruan hau nabarmentzen da. Arte historialariaren begiradak ezin du giza irudia duten zin­tzilikarioetan gelditu gabe pasa.

  • Bata, lehen miaketetan jada eskuraturikoa da eta ia geometrizatuak dituen lau gorputz zati zehazten dituena –burua, bularra, enborra eta soin-adarrak–: modu zakar eta eskematikoan aurpegiko arrastoak mar­katuak dituen buru bat; laukia eta besorik gabeko bular enborra, apaingarritako ebakiak bere hiru alderdietan; gerri estu bat eta beheko soin-adarren ordez, buruz beherako hiruki-formako zakil bat.
  • Badago beste giza irudi bat oraindik ere eskematizatuago bat. “Odolki zin­tzilikario” izenez ezagutzen den sailari dagokio: pieza bakarreko bron­tze urtuz­koa da, bere buru eskematizatua zulaturiko eraztuna da, eusten duen uztai-katea kakoan sar­tzeko zeregina duena.
  • Hirugarren giza irudi batek, hau ere pieza bakar batean urtua, lehenengoak bezala, lau alderdi bereizi ditu: buruak badirudi motots batez koroaturiko kasket batez estalia dagoela; ebakidurez mar­katuriko enbor eta soin-adarrak angelu zuzenean tolesten dira, bular aurrean elkartu eta bi zulo zabal osa­tzeko; zangoak, gerritik hasita gonaz estaliak daude eta gero irekiak; eta az­kenik kono egiturako oinarri bat lau erreten, ahur eta zentrokidek osatua eta zabalduz doazenak, irudi osoaren oinarria osa­tzen dutelarik horrela.
  • Laugarren giza irudi batek kasko modura badu gandor bi­txi bat zaldi buru baten irudia duena.

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Barandiarán, José Miguel de. (1995). El hombre primitivo en el País Vasco. ISBN 978-84-89077-20-1. (kontsulta data: 2025-09-15).
  2. ↑ Epipaleolitoa eta Mesolitoa maiz sinonimo gisa erabiltzen dira, eta beste eremu batzuetan esanahi desberdina dute. Sarri, Azil aldiaren sinonimotzat jotzen da Euskal Herriaren kasuan. Gaiaren inguruan sakontzeko irakurri Epipaleolitoa#Epipaleolitoa,_Mesolitoa_eta_terminologiaren_nahasmena

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ (Ingelesez) Lorblanchet, Michel; Marquet, Jean-Claude. (2003/12). «A Neanderthal face? The proto-figurine from La Roche-Cotard, Langeais (Indreet-Loire, France)» Antiquity 77 (298): 661–670.  doi:10.1017/S0003598X00061627. ISSN 0003-598X. (kontsulta data: 2019-09-22).
  2. ↑ (Ingelesez) Zilhão, João; Weniger, Gerd-Christian; Ramos-Muñoz, José; Lorblanchet, Michel; Balbín, Rodrigo de; Collado, Hipolito; Cantalejo-Duarte, Pedro; Alcolea-González, Javier et al.. (2018-07). «Dates for Neanderthal art and symbolic behaviour are reliable» Nature Ecology & Evolution 2 (7): 1044–1045.  doi:10.1038/s41559-018-0598-z. ISSN 2397-334X. (kontsulta data: 2019-09-22).
  3. ↑ Lartzanguren, Edu. «Azken euskal neanderthalen DNAren bila» Berria (kontsulta data: 2019-09-22).
  4. ↑ (Ingelesez) Paillard, Didier. (1998-01). «The timing of Pleistocene glaciations from a simple multiple-state climate model» Nature 391 (6665): 378–381.  doi:10.1038/34891. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2025-03-20).
  5. ↑ (Ingelesez) Dahl-Jensen, D.; Albert, M. R.; Aldahan, A.; Azuma, N.; Balslev-Clausen, D.; Baumgartner, M.; Berggren, A.-M.; Bigler, M. et al.. (2013-01). «Eemian interglacial reconstructed from a Greenland folded ice core» Nature 493 (7433): 489–494.  doi:10.1038/nature11789. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2025-03-20).
  6. ↑ a b c Iriarte 2011, 14 orr. .
  7. ↑ Edeso Fito, José Miguel; Mujika Alustiza, José Antonio. (2005). El entorno de Zarautz durante el Cuaternario: evolución paisajística, ambiental y humana. ISBN 978-84-923033-8-0. (kontsulta data: 2025-03-20).
  8. ↑ Iriarte 2011, 15 orr. .
  9. ↑ Cerdeño, E.. (1990-12-30). «Stephanorhinus Hemitoechus (Falc.) (Rhinocerolidae. Mammalia) del Pleistoceno medio y superior de España» Estudios Geológicos 46 (5-6): 465–479.  doi:10.3989/egeol.90465-6475. ISSN 1988-3250. (kontsulta data: 2025-03-20).
  10. ↑ Castaños, Pedro; Murelaga, Xabier; Arrizabalaga, Alvaro; Iriarte, María-José. (2011-06-01). «First evidence of Macaca sylvanus (Primates, Cercopithecidae) from the Late Pleistocene of Lezetxiki II cave (Basque Country, Spain)» Journal of Human Evolution 60 (6): 816–820.  doi:10.1016/j.jhevol.2011.01.011. ISSN 0047-2484. (kontsulta data: 2025-03-20).
  11. ↑ (Gaztelaniaz) Altuna Etxabe, Jesús. (1971). Fauna de mamíferos de los yacimientos prehistóricos de Guipúzcoa: con catálogo de los mamíferos cuaternarios del Cantábrico y del Pirineo Occidental. Universidad Complutense de Madrid (kontsulta data: 2025-03-20).
  12. ↑ (Gaztelaniaz) Rico, I. I.. (2011). «Morfología y evolución glaciar en el valle de Arritzaga (Sierra de Aralar, Gipuzkoa)» Cuaternario y Geomorfología: 83–104. ISSN 2695-8589. (kontsulta data: 2025-03-20).
  13. ↑ Arrizabalaga, Alvaro; Altuna, Jesús; Areso, Pablo. (2002). Labeko Koba (País Vasco): hienas y humanos en los albores del Paleolítico superior. Aranzadi Zientzia Elkartea.
  14. ↑ Arrizabalaga, Alvaro; Altuna, Jesús; Areso, Pablo; Elorza, Mikel; García, Marcos; Iriarte, María J.; Mariezkurrena, Koro; Mujika, Josean et al.. (2003-06). «The Initial Upper Paleolithic in Northern Iberia: New Evidence from Labeko Koba» Current Anthropology 44 (3): 413–421.  doi:10.1086/374901. ISSN 0011-3204. (kontsulta data: 2025-03-20).
  15. ↑ Castaños, P; Castaños, J. (2018). «Kiputz IX: a rich simple of reindeer (Rangifer tarandus Linnaeus, 1758) from the Late Pleistocene of the Iberian Peninsula» Revue de Paléobiologie (Genève) 237: 409-420..
  16. ↑ Arrizabalaga & Iriarte 2011, 23 orr. .
  17. ↑ Iriarte 2011, 17 orr. .
  18. ↑ a b de-la-Rúa, Concepción; Altuna, Jesús; Hervella, Monserrat; Kinsley, Leslie; Grün, Rainer. (2016-04-01). «Direct U-series analysis of the Lezetxiki humerus reveals a Middle Pleistocene age for human remains in the Basque Country (northern Iberia)» Journal of Human Evolution 93: 109–119.  doi:10.1016/j.jhevol.2016.02.001. ISSN 0047-2484. (kontsulta data: 2025-03-20).
  19. ↑ Irekia. «Irekia - Lezetxikiko besahezurra, Euskadin aurkitu den giza hezurrik zaharrena» www.irekia.euskadi.eus (kontsulta data: 2025-03-20).
  20. ↑ (Ingelesez) Rios-Garaizar, Joseba; López-Bultó, Oriol; Iriarte, Eneko; Pérez-Garrido, Carlos; Piqué, Raquel; Aranburu, Arantza; Iriarte-Chiapusso, María José; Ortega-Cordellat, Illuminada et al.. (2018-03-28). «A Middle Palaeolithic wooden digging stick from Aranbaltza III, Spain» PLOS ONE 13 (3): e0195044.  doi:10.1371/journal.pone.0195044. ISSN 1932-6203. PMID 29590205. PMC PMC5874079. (kontsulta data: 2018-10-31).
  21. ↑ Torregaray Pagola, Elena; Aragón Ruano, Álvaro. (2017). Gipuzkoako historiaren sintesia. Diputación Foral de Guipúzcoa = Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 978-84-7907-777-8. (kontsulta data: 2025-03-20).
  22. ↑ a b c (Gaztelaniaz) «¿Cuál es el yacimiento más antiguo de Bizkaia? y ¿Por qué Santimamiñe?» arkeobasque 2025-09-24 (kontsulta data: 2025-09-24).
  23. ↑ Rios-Garaizar, Joseba. (2016-03-15). «Early Middle Palaeolithic occupations at Ventalaperra cave (Cantabrian Region, Northern Iberian Peninsula)» Journal of Lithic Studies 3 (1): 161–183.  doi:10.2218/jls.v3i1.1287. ISSN 2055-0472. (kontsulta data: 2025-09-24).
  24. ↑ a b c d Arrizabalaga, Álvaro; Iriarte, María José. (2011). Ehiztari-biltzaileak Gipuzkoako Historiaurrean = Los grupos de cazadores-recolectores en la Prehistoria de Gipuzkoa. Arkeologia 0.1. Gipuzkoako Foru Aldundia = Diputación Foral de Guipúzcoa ISBN 978-84-7907-666-5. (kontsulta data: 2025-03-20).
  25. ↑ a b c d e f g h i j (Gaztelaniaz) «Registro fósil de los Pirineos occidentales: los neandertales. Parte II» arkeobasque 2019-02-04 (kontsulta data: 2021-02-19).
  26. ↑ a b (Ingelesez) Rios-Garaizar, Joseba. (2017-03). «A new chronological and technological synthesis for Late Middle Paleolithic of the Eastern Cantabrian Region» Quaternary International 433: 50–63.  doi:10.1016/j.quaint.2016.02.020. (kontsulta data: 2021-02-19).
  27. ↑ a b (Ingelesez) Gutiérrez-Zugasti, Igor; Rios-Garaizar, Joseba; Marín-Arroyo, Ana B.; Rasines del Río, Pedro; Maroto, Julià; Jones, Jennifer R.; Bailey, Geoffrey N.; Richards, Michael P.. (2018-04). «A chrono-cultural reassessment of the levels VI–XIV from El Cuco rock-shelter: A new sequence for the Late Middle Paleolithic in the Cantabrian region (northern Iberia)» Quaternary International 474: 44–55.  doi:10.1016/j.quaint.2017.06.059. (kontsulta data: 2021-02-19).
  28. ↑ a b Arrizabalaga, Álvaro. (2004). «Cueva de Lezetxiki (Arrasate): IX Campaña de excavaciones.» Arkeoikuska: Investigación arqueológica: 116-118..
  29. ↑ Lazuén, T., & Altuna, J. (2012). Las industrias líticas de los niveles inferiores (V, VI y VII) de la cueva de Lezetxiki. Lectura de la organización tecnológica de las primeras sociedades neandertales del Cantábrico. Zephyrus, 58, 41-74.}}
  30. ↑ a b (Ingelesez) Rios-Garaizar, Joseba; Garate Maidagan, Diego; Gómez-Olivencia, Asier; Iriarte, Eneko; Arceredillo-Alonso, Diego; Iriarte-Chiapusso, María José; Garcia-Ibaibarriaga, Naroa; García-Moreno, Alejandro et al.. (2015-04). «Short-term Neandertal occupations in the late Middle Pleistocene of Arlanpe (Lemoa, northern Iberian Peninsula)» Comptes Rendus Palevol 14 (3): 233–244.  doi:10.1016/j.crpv.2014.11.006. (kontsulta data: 2021-02-19).
  31. ↑ Lazuén, T., & Altuna, J. (2012). Las industrias líticas de los niveles inferiores (V, VI y VII) de la cueva de Lezetxiki. Lectura de la organización tecnológica de las primeras sociedades neandertales del Cantábrico. Zephyrus, 58, 41-74.}}
  32. ↑ (Gaztelaniaz) Ríos Garaizar, Joseba; Líbano, Iñaki; Gárate Maidagán, Diego. (2012). El yacimiento chatelperroniense al aire libre de Aranbaltza (Barrika, Euskadi). ISSN 2172-4555. (kontsulta data: 2021-02-19).
  33. ↑ Poch, J. V., Uriz, A., Ruiz-Alonso, M., Falguères, C., Chiapusso, M. J. I., Monterde, E. P., ... & Barquín, P. A. (2005). Retorno a Lezetxiki (Arrasate, País Vasco): nuevas perspectivas de la investigación. In Geoarqueología y patrimonio en la Península Ibérica y el entorno mediterráneo (pp. 81-98). ADEMA.
  34. ↑ (Ingelesez) Lazuén, T.; González-Urquijo, J.. (2015-03). «Recycling in the Early Middle Paleolithic: The role of resharpening flakes assessed through techno-functional analysis» Quaternary International 361: 229–237.  doi:10.1016/j.quaint.2014.04.008. (kontsulta data: 2021-02-19).
  35. ↑ (Ingelesez) Rios-Garaizar, Joseba; López-Bultó, Oriol; Iriarte, Eneko; Pérez-Garrido, Carlos; Piqué, Raquel; Aranburu, Arantza; Iriarte-Chiapusso, María José; Ortega-Cordellat, Illuminada et al.. (2018-03-28). Peresani, Marco ed. «A Middle Palaeolithic wooden digging stick from Aranbaltza III, Spain» PLOS ONE 13 (3): e0195044.  doi:10.1371/journal.pone.0195044. ISSN 1932-6203. PMID 29590205. PMC PMC5874079. (kontsulta data: 2021-02-19).
  36. ↑ (Ingelesez) Rios-Garaizar, Joseba; Eixea, Aleix; Villaverde, Valentín. (2015-03). «Ramification of lithic production and the search of small tools in Iberian Peninsula Middle Paleolithic» Quaternary International 361: 188–199.  doi:10.1016/j.quaint.2014.07.025. (kontsulta data: 2021-02-19).
  37. ↑ Rios Garaizar, Joseba. (D.L. 2012). Industria lítica y sociedad del paleolítico medio al superior en torno al golfo de Bizkaia. PUbliCan ISBN 978-84-86116-51-4. PMC 828381747. (kontsulta data: 2021-02-19).
  38. ↑ (Ingelesez) de-la-Rúa, Concepción; Altuna, Jesús; Hervella, Monserrat; Kinsley, Leslie; Grün, Rainer. (2016-04). «Direct U-series analysis of the Lezetxiki humerus reveals a Middle Pleistocene age for human remains in the Basque Country (northern Iberia)» Journal of Human Evolution 93: 109–119.  doi:10.1016/j.jhevol.2016.02.001. (kontsulta data: 2021-02-19).
  39. ↑ Bermúdez de Castro, J. M., & Sáenz de Buruaga, A. (1999). Étude préliminaire du site pléistocène supérieur à hominidé d'Arrillor (Pays Basque, Espagne). L'Anthropologie (Paris), 103(4), 633-639.
  40. ↑ a b c d e f g (Ingelesez) Garate Maidagan, Diego. (2018-06). «New Insights into the Study of Paleolithic Rock Art: Dismantling the “Basque Country Void”» Journal of Anthropological Research 74 (2): 168–200.  doi:10.1086/695721. ISSN 0091-7710. (kontsulta data: 2025-09-15).
  41. ↑ Arrizabalaga, Alvaro; Iriarte-Chiapusso, María-José; Garcia-Ibaibarriaga, Naroa. (2021-04-20). «Gravettian and Solutrean in the Basque Crossroads: Climate changes and human adaptations in the western Pyrenees» Quaternary International 581-582: 52–60.  doi:10.1016/j.quaint.2020.07.004. ISSN 1040-6182. (kontsulta data: 2025-09-15).
  42. ↑ «Site archéologique des grottes d'Isturits, d'Oxocelhaya et d'Erberua (également sur commune de Saint-Martin-d'Arberoue)» pop.culture.gouv.fr (kontsulta data: 2025-09-01).
  43. ↑ Arribas Pastor, José Luis. (2006). «La cueva de Santimamiñe en la prensa bilbaína de la época de su descubrimiento (1917-1919)» Letras de Deusto 36 (110): 37–83. ISSN 0210-3516. (kontsulta data: 2025-09-15).
  44. ↑ “Al tratar de las antigüedades de Vasconia es preciso conceder particular importancia a la cultura del Paleolítico superior, porque ya desde entonces puede hablarse de los vascos como habitantes de las comarcas que hoy ocupan. En efecto, desde aquellos remotos tiempos, el país habitado actualmente por el pueblo vasco aparece como centro de una zona de la Europa Occidental -zona llamada franco-cántabra-, donde se desarrolla una cultura autónoma que se distingue fácilmente de los pueblos que la rodean. Y esa autonomía cultural se ha perpetuado en la misma región, a través de las edades y a pesar de los naturales cambios en su contenido y en su área de difusión, hasta los tiempos propiamente históricos en que aparece encarnada e los llamados vascones y en otros grupos vecinos con ellos emparentados.”
  45. ↑ Fernández García, Francisco. (1971). «Aportación al descubrimiento de nuevas pinturas parietales en el País Vasco» Munibe (Aranzadi) 2-3: 399-404..
  46. ↑ González Sainz, César. (2021). «Los grabados parietales de la cueva de Goikolau (Berriatua, Bizkaia). Una revisión en 2015-2107» Kobie. Paleoantropología (38): 37–61. ISSN 0214-7971. (kontsulta data: 2025-09-15).
  47. ↑ Barandiaran, Jose Miguel. 1964. La cueva de Altxerri y sus figures rupestres. Munibe 16:91–141
  48. ↑ Barandiaran, Jose Miguel; Altuna, Jesús. (1969). La cueva de Ekain y sus figuras rupestres. Sociedad de ciencias naturales Aranzadi.
  49. ↑ (Ingelesez) Ochoa, Blanca; García-Diez, Marcos; Vigiola-Toña, Irene. (2020-02). «Filling the void: a new Palaeolithic cave art site at Danbolinzulo in the Basque Country» Antiquity 94 (373): 27–43.  doi:10.15184/aqy.2019.236. ISSN 0003-598X. (kontsulta data: 2025-09-15).
  50. ↑ Líbano, I., & Vega, S. (2019). Los grafitis históricos de Las Cuevas de Lumentxa y Abittaga (Bizkaia). Kobie (Serie Paleoantropología), 37, 29-46.
  51. ↑ Jimenez Larrea, Amaia. (2025-10-17). «Mendaroko Santakutze kobazuloan Paleolitoko zenbait grabatu aurkitu dituzte» Berria (kontsulta data: 2025-10-17).
  52. ↑ Intxaurbe, Iñaki; Rivero, Olivia; Medina-Alcaide, M Ángeles; Arriolabengoa, Martín; Ríos-Garaizar, Joseba; Salazar, Sergio; Ruiz-López, Juan Francisco; Ortega-Martínez, Paula et al.. (2020-11-20). «Hidden images in Atxurra Cave (Northern Spain): A new proposal for visibility analyses of Palaeolithic rock art in subterranean environments» Quaternary International 566-567: 163–170.  doi:10.1016/j.quaint.2020.04.027. ISSN 1040-6182. (kontsulta data: 2025-09-15).
  53. ↑ (Ingelesez) Garate, Diego; Rivero, Olivia; Rios-Garaizar, Joseba; Medina-Alcaide, Mª Ángeles; Arriolabengoa, Martin; Intxaurbe, Iñaki; Ruiz-López, Juan F.; Marín-Arroyo, Ana Belén et al.. (2023-10-13). «Unravelling the skills and motivations of Magdalenian artists in the depths of Atxurra Cave (Northern Spain)» Scientific Reports 13 (1): 17340.  doi:10.1038/s41598-023-44520-w. ISSN 2045-2322. (kontsulta data: 2025-09-15).
  54. ↑ González Sainz, César. (2020). «El conjunto rupestre de la cueva de Armintxe (Lekeitio, Bizkaia). Un centro ceremonial magdaleniense con figuras raspadas» Kobie .Bizkaiko Arkeologi Indusketak (8): 5–128. ISSN 2341-3689. (kontsulta data: 2025-09-15).
  55. ↑ (Ingelesez) Arrizabalaga, Alvaro; Altuna, Jesús; Areso, Pablo; Elorza, Mikel; García, Marcos; Iriarte, María J.; Mariezkurrena, Koro; Mujika, Josean et al.. (2003-06). «The Initial Upper Paleolithic in Northern Iberia: New Evidence from Labeko Koba» Current Anthropology 44 (3): 413–421.  doi:10.1086/374901. ISSN 0011-3204. (kontsulta data: 2025-09-20).
  56. ↑ Barshay-Szmidt, Carolyn C.; Eizenberg, Laura; Deschamps, Marianne. (2012). «Radiocarbon (AMS) dating the Classic Aurignacian, Proto-Aurignacian and Vasconian Mousterian at Gatzarria Cave (Pyrénées-Atlantiques, France)» Paléo 23: 11–38.  doi:10.4000/paleo.2250. ISSN 1145-3370. (kontsulta data: 2025-09-20).
  57. ↑ Tartar, Elise. (2012-07-01). «The recognition of a new type of bone tools in Early Aurignacian assemblages: implications for understanding the appearance of osseous technology in Europe» Journal of Archaeological Science 39 (7): 2348–2360.  doi:10.1016/j.jas.2012.02.003. ISSN 0305-4403. (kontsulta data: 2025-09-20).
  58. ↑ Gárate Maidagán, Diego; Rios Garaizar, Joseba. (2011). «Una plaqueta grabada procedente del nivel auriñaciense evolucionado de la cueva de Aitzbitarte III (zona de entrada)» Ocupaciones humanas en Aitzbitarte III (País Vasco) 33.600-18.400 BP: Zona de entrada a la cueva), 2011, ISBN 978-84-457-3216-8, págs. 375-384 (Eusko Jaurlaritza): 375–384. ISBN 978-84-457-3216-8. (kontsulta data: 2025-09-20).
  59. ↑ Tarriño Vinagre, Antonio. (2011). «Procedencia de los sílex de la cueva de Aitzbitarte III (Rentería, Gipuzkoa)» Ocupaciones humanas en Aitzbitarte III (País Vasco) 33.600-18.400 BP: Zona de entrada a la cueva), 2011, ISBN 978-84-457-3216-8, págs. 353-374 (Gobierno Vasco = Eusko Jaurlaritza): 353–374. ISBN 978-84-457-3216-8. (kontsulta data: 2025-09-20).
  60. ↑ a b (Ingelesez) Iriarte-Chiapusso, Maria-Jose; Ayerdi, Miren; Garcia-Ibaibarriaga, Naroa; Pérez-Fernández, Arantzazu J.; Villaluenga, Aritza; Arrizabalaga-Iriarte, Jon; Lejonagoitia-Garmendia, Lide; Arrizabalaga, Alvaro. (2023-07). «Upper Palaeolithic hunter–gatherer societies in the Basque Country (Iberian Peninsula) in the light of palaeoenvironmental dynamics in the last Glacial Period: cultural adaptations and the use of biotic resources» Annals of Glaciology 64 (91): 95–106.  doi:10.1017/aog.2023.60. ISSN 0260-3055. (kontsulta data: 2025-09-20).
  61. ↑ Ruiz-Redondo, A.; González-Sainz, C.; Garate-Maidagan, D.. (2017-03-08). «Back to the past: Symbolism and archaeology in Altxerri B (Gipuzkoa, Northern Spain)» Quaternary International 432: 66–76.  doi:10.1016/j.quaint.2015.07.013. ISSN 1040-6182. (kontsulta data: 2025-09-20).
  62. ↑ González-Sainz, C.; Ruiz-Redondo, A.; Garate-Maidagan, D.; Iriarte-Avilés, E.. (2013-10-01). «Not only Chauvet: Dating Aurignacian rock art in Altxerri B Cave (northern Spain)» Journal of Human Evolution 65 (4): 457–464.  doi:10.1016/j.jhevol.2013.08.001. ISSN 0047-2484. (kontsulta data: 2025-09-20).
  63. ↑ Jimenez Pasalodos, Raquel; Alarcón Jiménez, Ana María; Santos da Rosa, Neemías; Díaz Andreu, Margarita. (2021). «Los sonidos de la Prehistoria: Reflexiones en torno a las evidencias de prácticas musicales del paleolítico y el neolítico en Eurasia» Vínculos de Historia Revista del Departamento de Historia de la Universidad de Castilla-La Mancha 10: 17–37.  doi:10.18239/vdh_2021.10.01. ISSN 2254-6901. (kontsulta data: 2025-09-20).
  64. ↑ (Ingelesez) Calvo, Aitor; Perales, Unai; García-Rojas, Maite; Normand, Christian; Arrizabalaga, Alvaro. (2019-06). «Just before sewing needles. A functional hypothesis for Gravettian Noailles-type burins from Isturitz cave (Basque Country, southwestern France)» Journal of Archaeological Science: Reports 25: 420–432.  doi:10.1016/j.jasrep.2019.04.022. (kontsulta data: 2025-09-15).
  65. ↑ a b c d (Frantsesez) Arrizabalaga, Alvaro; Iriarte-Chiapusso, María Jose. (2019). «The Gravettian on the Basque Crossroads: a glimpse of Palaeolithic territoriality» Comptes Rendus Palevol in: Palaeolithic of Northwest Iberia and beyond: multidisciplinary approaches to the analysis of Late Quaternary hunter-gatherer societies. 19 (8): 137–151.  doi:10.5852/cr-palevol2020v19a8. (kontsulta data: 2025-09-20).
  66. ↑ Barandiarán, I., Benéitez, P., Cava, A., & Millán Chagoyen, M. A. (2009). El taller gravetiense de Mugarduia sur (Navarra): identificación y cronología. Zephyrvs, 60.
  67. ↑ (Gaztelaniaz) «Recent advances in paleolithic rock art in the Basque Country (2010-2015)» arkeobasque 2015-04-28 (kontsulta data: 2025-09-20).
  68. ↑ (Ingelesez) Garate, Diego; Rivero, Olivia; Rios-Garaizar, Joseba; Arriolabengoa, Martín; Intxaurbe, Iñaki; Salazar, Sergio. (2020-10-28). Petraglia, Michael D. ed. «Redefining shared symbolic networks during the Gravettian in Western Europe: New data from the rock art findings in Aitzbitarte caves (Northern Spain)» PLOS ONE 15 (10): e0240481.  doi:10.1371/journal.pone.0240481. ISSN 1932-6203. PMID 33112862. PMC 7592797. (kontsulta data: 2025-09-20).
  69. ↑ (Ingelesez) Straus, Lawrence Guy. (1979). Cantabria and Vascongadas, 21,000-17,000 B.P.: Toward a Solutrean Settlement Pattern. (kontsulta data: 2025-09-20).
  70. ↑ Straus, Lawrence Guy. (1990). «Human occupation of Euskalerria during the last Glacial Maximum: the Basque Solutrean» Munibe Antropologia - Arkeologia (42): 33–40. ISSN 1132-2217. (kontsulta data: 2025-09-20).
  71. ↑ San Telmo Museoa. (2025-02-11). Un tesoro bajo la colina, Diego Garate | XXIII. Arkeologia Jardunaldiak. (kontsulta data: 2025-09-15).
  72. ↑ Aranzadi, Telesforo; Barandiaran, Joxe Migel. (1934). «Contribución del estudio del arte mobiliar magdaleniense del País Vasco (Santimamiñe, Lumentxa, Bolinkoba, Urtiaga)» Anuario de Eusko Folklore.
  73. ↑ Castaños Ugarte, Pedro María. (1985). «Estudio del material dentario de caballo procedente del pleistoceno terminal del norte de la Península Ibérica» Kobie. Paleoantropología (15): 87–181. ISSN 0214-7971. (kontsulta data: 2024-11-05).
  74. ↑ Iriarte Chiapusso, María José; Arrizabalaga Valbuena, Álvaro. (2003). «El bosque en el Pais Vasco prehistórico» Cuadernos de la Sociedad Española de Ciencias Forestales (16): 85–90. ISSN 1575-2410. (kontsulta data: 2025-03-23).
  75. ↑ Iriarte Chiapusso, María José; Pérez Díaz, Sebastián; Ruiz Alonso, Mónica; Zapata Peña, Lydia. (2008). «Paleobotánica del epipaleolítico y mesolítico vascos» Veleia 24/25 ISSN 0213-2095. (kontsulta data: 2025-09-15).
  76. ↑ Iriarte-chiapusso, María-josé; Arrizabalaga, Álvaro; Etxeberria, Francisco; Herrasti, Lourdes; Álvarez-Fernández, Esteban. (2010-07-14). Una ocupación con conchero en el norte de la Península Ibérica: nuevos datos acerca del abrigo mesolítico de J3 (País Vasco, España). ISSN 0514-7336. (kontsulta data: 2025-03-23).
  77. ↑ Iriarte, M. J.; Arrizabalaga, A. (2005). La inhumación humana en conchero de J3 (Hondarribia, Guipuzkoa). in: III Congreso del Neolítico en la Península Ibérica. Santander: Universidad de Cantabria, 607-613 or..
  78. ↑ Torregaray Pagola, Elena; Aragón Ruano, Álvaro. (2017). Gipuzkoako historiaren sintesia. Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 978-84-7907-777-8. (kontsulta data: 2025-03-20).
  79. ↑ (Ingelesez) Hervella, Montserrat; Izagirre, Neskuts; Alonso, Santos; Fregel, Rosa; Alonso, Antonio; Cabrera, Vicente M.; Rúa, Concepción de la. (2012(e)ko api. 25(a)). «Ancient DNA from Hunter-Gatherer and Farmer Groups from Northern Spain Supports a Random Dispersion Model for the Neolithic Expansion into Europe» PLOS ONE 7 (4): e34417.  doi:10.1371/journal.pone.0034417. ISSN 1932-6203. PMID 22563371. PMC 3340892. (kontsulta data: 2025-09-15).
  80. ↑ a b (Ingelesez) Palencia-Madrid, Leire; Cardoso, Sergio; Keyser, Christine; López-Quintana, Juan Carlos; Guenaga-Lizasu, Amagoia; de Pancorbo, Marian M.. (2017-05). «Ancient mitochondrial lineages support the prehistoric maternal root of Basques in Northern Iberian Peninsula» European Journal of Human Genetics 25 (5): 631–636.  doi:10.1038/ejhg.2017.24. ISSN 1476-5438. (kontsulta data: 2025-09-15).
  81. ↑ (Ingelesez) Behar, Doron M.; Harmant, Christine; Manry, Jeremy; van Oven, Mannis; Haak, Wolfgang; Martinez-Cruz, Begoña; Salaberria, Jasone; Oyharçabal, Bernard et al.. (2012-03-09). «The Basque Paradigm: Genetic Evidence of a Maternal Continuity in the Franco-Cantabrian Region since Pre-Neolithic Times» The American Journal of Human Genetics 90 (3): 486–493.  doi:10.1016/j.ajhg.2012.01.002. ISSN 0002-9297. PMID 22365151. PMC 3309182. (kontsulta data: 2025-09-15).
  82. ↑ a b c d e f g h Olalde, Íñigo. (2024). «El poblamiento de Vasconia: aportaciones pasadas y futuras del ADN antiguo» Entre el Ebro y el Garona: Espacios, sociedades y culturas durante la Prehistoria y la Antiguedad, 2024, ISBN 978-84-9082-657-7, págs. 399-429 (Euskal Herriko Unibertsitatea): 399–429. ISBN 978-84-9082-657-7. (kontsulta data: 2025-03-27). Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "olalde" defined multiple times with different content
  83. ↑ Oppenheimer, Stephen. (2006). The origins of the British: a genetic detective story. Constable ISBN 978-1-84529-158-7. (kontsulta data: 2025-09-15).
  84. ↑ Xabier Irujo in Irujo, Xabier; Belaustegi, Unai; Lopez de Luzuriaga, Iñaki. (2025). Iraganaren lekuko. Euskal Herriaren historia. Tafalla: Txalaparta, 28-34 or. ISBN 978-84-10246-51-5..
  85. ↑ (Ingelesez) Solé-Morata, Neus; Villaescusa, Patricia; García-Fernández, Carla; Font-Porterias, Neus; Illescas, María José; Valverde, Laura; Tassi, Francesca; Ghirotto, Silvia et al.. (2017-08-04). «Analysis of the R1b-DF27 haplogroup shows that a large fraction of Iberian Y-chromosome lineages originated recently in situ» Scientific Reports 7 (1): 7341.  doi:10.1038/s41598-017-07710-x. ISSN 2045-2322. PMID 28779148. PMC 5544771. (kontsulta data: 2025-09-15).
  86. ↑ (Gaztelaniaz) García Gazólaz, Jesús; Sesma Sesma, Jesús; Rojo Guerra, Manuel A.; Alday Ruiz, Alfonso; Garrido Pena, Rafael; García Martínez-de-Lagrán, Íñigo. (2011). «Los Cascajos (Los Arcos, Navarra)» SAGVNTVM Extra 12: 135–140. ISSN 2254-0512. (kontsulta data: 2025-09-28).
  87. ↑ "Euskal Herriko historia". Gaiak argitaletxea. 1. atala.
  88. ↑ Fernández-Eraso, Javier; Mujika-Alustiza, José Antonio; Zapata-Peña, Lydia; Iriarte-Chiapusso, María-José; Polo-Díaz, Ana; Castaños, Pedro; Tarriño-Vinagre, Antonio; Cardoso, Sergio et al.. (2015-04). «Beginnings, settlement and consolidation of the production economy in the Basque region» Quaternary International 364: 162–171.  doi:10.1016/j.quaint.2014.09.070. ISSN 1040-6182. (kontsulta data: 2018-10-31).
  89. ↑ (Gaztelaniaz) «Los yacimientos de LOS CASCAJOS en Los Arcos, declarados bienes de interés cultural (BIC)» Ayuntamiento de Los Arcos (kontsulta data: 2025-09-15).
  90. ↑ (Ingelesez) Fernández-Crespo, Teresa; Schulting, Rick J.; Ordoño, Javier; Duering, Andreas; Etxeberria, Francisco; Herrasti, Lourdes; Armendariz, Ángel; Vegas, José I. et al.. (2018). «New radiocarbon dating and demographic insights into San Juan ante Portam Latinam, a possible Late Neolithic war grave in North-Central Iberia» American Journal of Physical Anthropology 166 (3): 760–771.  doi:10.1002/ajpa.23465. ISSN 1096-8644. (kontsulta data: 2025-09-16).
  91. ↑ (Ingelesez) Fernández-Crespo, Teresa; Ordoño, Javier; Etxeberria, Francisco; Herrasti, Lourdes; Armendariz, Ángel; Vegas, José I.; Schulting, Rick J.. (2023-11-02). «Large-scale violence in Late Neolithic Western Europe based on expanded skeletal evidence from San Juan ante Portam Latinam» Scientific Reports 13 (1): 17103.  doi:10.1038/s41598-023-43026-9. ISSN 2045-2322. (kontsulta data: 2025-09-16).
  92. ↑ Olalde, Iñigo; Mallick, Swapan; Patterson, Nick; Rohland, Nadin; Villalba-Mouco, Vanessa; Silva, Marina; Dulias, Katharina; Edwards, Ceiridwen J. et al.. (2019-03-15). «The genomic history of the Iberian Peninsula over the past 8000 years» Science 363 (6432): 1230–1234.  doi:10.1126/science.aav4040. PMID 30872528. PMC 6436108. (kontsulta data: 2025-03-27).
  93. ↑ Villalba-Mouco, Vanessa; van de Loosdrecht, Marieke S.; Posth, Cosimo; Mora, Rafael; Martínez-Moreno, Jorge; Rojo-Guerra, Manuel; Salazar-García, Domingo C.; Royo-Guillén, José I. et al.. (2019-04-01). «Survival of Late Pleistocene Hunter-Gatherer Ancestry in the Iberian Peninsula» Current Biology 29 (7): 1169–1177.e7.  doi:10.1016/j.cub.2019.02.006. ISSN 0960-9822. (kontsulta data: 2025-03-27).
  94. ↑ (Ingelesez) Gamba, Cristina; Jones, Eppie R.; Teasdale, Matthew D.; McLaughlin, Russell L.; Gonzalez-Fortes, Gloria; Mattiangeli, Valeria; Domboróczki, László; Kővári, Ivett et al.. (2014-10-21). «Genome flux and stasis in a five millennium transect of European prehistory» Nature Communications 5 (1): 5257.  doi:10.1038/ncomms6257. ISSN 2041-1723. (kontsulta data: 2025-03-27).
  95. ↑ (Ingelesez) Alday Ruiz, Alfonso. (2005-12). «The Transition between the Last Hunter-Gatherers and the First Farmers in Southwestern Europe: The Basque Perspective» Journal of Anthropological Research 61 (4): 469–494.  doi:10.3998/jar.0521004.0061.402. ISSN 0091-7710. (kontsulta data: 2025-09-16).
  96. ↑ Mujika & Edeso 2011, 354-363 orr. .
  97. ↑ (Ingelesez) «Ancient DNA Study of Copper Age Populations in the Basque Region - ProQuest» www.proquest.com (kontsulta data: 2025-03-27).
  98. ↑ a b c d Mujika, José Antonio; Edeso, José Miguel. Lehenengo nekazari-abeltzainak Gipuzkoan. Neolitotik Burdin Arora. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 9788479076672..
  99. ↑ (Ingelesez) «Radiocarbon dates show the origins of megalith graves and how they spread across Europe | University of Gothenburg» www.gu.se 2019-02-11 (kontsulta data: 2025-09-21).
  100. ↑ (Ingelesez) Schulz Paulsson, B.. (2019-02-26). «Radiocarbon dates and Bayesian modeling support maritime diffusion model for megaliths in Europe» Proceedings of the National Academy of Sciences 116 (9): 3460–3465.  doi:10.1073/pnas.1813268116. ISSN 0027-8424. PMID 30808740. PMC 6397522. (kontsulta data: 2025-09-21).
  101. ↑ Apellániz, Juan María. (1973). «Corpus de materiales de las culturas prehistóricas con cerámica de la población de Cavernas del País Vasco Meridional» Munibe. Suplemento (1): 1–366. ISSN 1698-3807. (kontsulta data: 2025-09-21).
  102. ↑ Ikus, trikuharrien tipologia ugariei buruzko azterketa oso osatua den, Juan Jose VIVANCOren, “Orientación y tipologia de los dólmenes de montaña y de valle”. E.A.A. 10 ean.1981,67-144 or.
  103. ↑ Alday Ruiz, Alfonso; Campos, Ana Rosa; Castañeira Perez, Nuria; Díaz, Myriam; Domingo, Jesús; Etxeberria Ramos, Alberto Manuel; Fernández, Haizea; Mugica, Beatriz. (2017). «180 años después del primer dolmen. Reflexiones sobre el quién, el dónde y el cuándo del megalitismo del área vasca» Estudios de Arqueología Alavesa (28): 29–45. ISSN 0425-3507. (kontsulta data: 2025-09-21).
  104. ↑ Fernández Eraso, Javier; Mujika Alustiza, José Antonio; Fernández Eraso, Javier; Mujika Alustiza, José Antonio. (2013). «La estación megalítica de la Rioja Alavesa: cronología, orígenes y ciclos de utilización» Zephyrus: Revista de prehistoria y arqueología 71: 89–106. ISSN 0514-7336. (kontsulta data: 2025-09-21).
  105. ↑ Galilea Martínez, Fernando. (2007). «Datación por C-14 del dolmen de San Martín (Laguardia, Álava): Dataciones actuales de excavaciones antiguas» Estudios de Arqueología Alavesa (24): 131–146. ISSN 0425-3507. (kontsulta data: 2025-09-21).
  106. ↑ Fernández-Eraso, Javier; Arevalo-MuñOz, Erik; Camarero Arribas, Cristina; GarcíA-Diez, Marcos; Ochoa Fraile, Blanca; Mujika-Alustiza, José Antonio. (2016-12-15). «Estela decorada en el dolmen del alto de la Huesera (Laguardia, Álava)» Zephyrvs 78 (0): 19.  doi:10.14201/zephyrus2016781933. ISSN 2386-3943. (kontsulta data: 2025-09-21).
  107. ↑ Ondarra, F. (1975-76) “Nuevos monumentos megalíticos en Baztán y zonas colindantes”. Príncipe de Viana, 138-139,140-141, eta 142-143 or.
  108. ↑ Andrés Ruperez, T. (1977) “Los sepulcros megalíticos de Artajona”. Munibe, 140-149.405-422 or.
  109. ↑ Blot J. (1974) “Nouveaux vestiges mégalithiques en Pays Basque. VIII. Contribution à la préhiatoire en Pays Basque”. Bull. Du Musée Basque 61 ean, 65-100 or.
  110. ↑ Yarritu, María José; Gorrotxategi, Xabier. «El megalitismo en el cantábrico oriental. Investigaciones arqueológicas en las necrópolis megalíticas de Karrantza (Bizkaia), 1979-1994. La necrópolis de Ordunte (Valle de Mena, Burgos), 1991-1994 | Eusko Ikaskuntza» Cuadernos de Sección. Prehistoria-Arqueología (Donostia: Eusko Ikaskuntza) 6 ISBN 4-89516-04-9. (kontsulta data: 2025-09-23).
  111. ↑ Mujika & Edeso 2011, 136-142 orr. .
  112. ↑ a b c Etxeberria Gabilondo, Francisco; Armendáriz Gutiérrez, Angel. (1983). «Las cuevas sepulcrales de la Edad del Bronce en Guipúzcoa» Munibe Antropologia - Arkeologia 35: 247–354. ISSN 1132-2217. (kontsulta data: 2025-03-25).
  113. ↑ Armendáriz Martija, Javier. (2009). De aldeas a ciudades: el poblamiento durante el primer milenio a. C. en Navarra. Gobierno de Navarra, departemento de cultura y turismo, institucion principe de Viana ISBN 978-84-235-3101-1. (kontsulta data: 2025-09-21).
  114. ↑ «Bizkaiko Foru Aldundiak historiaurreko aztarnategi berri bat aurkitu du, labar-arteduna, Gamiz-Fikan - Komunikazioa - Bizkaia.eus» Komunikazioa (kontsulta data: 2025-09-21).
  115. ↑ (Ingelesez) Fernández-Crespo, Teresa; Schulting, Rick J.; Ordoño, Javier; Duering, Andreas; Etxeberria, Francisco; Herrasti, Lourdes; Armendariz, Ángel; Vegas, José I. et al.. (2018). «New radiocarbon dating and demographic insights into San Juan ante Portam Latinam, a possible Late Neolithic war grave in North-Central Iberia» American Journal of Physical Anthropology 166 (3): 760–771.  doi:10.1002/ajpa.23465. ISSN 1096-8644. (kontsulta data: 2025-09-21).
  116. ↑ de la Rua, Concepción. (2007). Vegas Aramburu, José Ignacio ed. La inhumación colectiva de San Juan ante Portam Latinam (Laguardia, Álava): aspectos paleodemográficos y su contribución a la interpretación del ritual funerario. Diputación Foral de Alava, Departamento de Cultura y Euskera ISBN 978-84-7821-669-7. PMC 429426946. (kontsulta data: 2025-01-15).
  117. ↑ Mujika & Edeso 2011, 157 orr. .
  118. ↑ Mujika & Edeso 2011, 158 orr. .
  119. ↑ Mujika & Edeso 2011, 163-164 orr. .
  120. ↑ a b Sesma Sesma, Jesús; García Gazólaz, Jesús. (2001). «Los Cascajos (Los Arcos, Navarra): Intervenciones 1996-1999» Trabajos de arqueología Navarra (15): 299–306. ISSN 0211-5174. (kontsulta data: 2025-09-24).
  121. ↑ Santisteban, I. “Primeros vestigios de pinturas rupestres en Navarra”. P.V. 112-113 an, 1968, 327-328. or. Ikusi halaber, I. Barandiaran eta E. Vallespiren, “Prehistoria de Navarra”. Trabajos de Arqueología de Navarra 2 an (Iruñea, 1984), 185-186. or.
  122. ↑ Llanos, A. (1963) Las pinturas rupestres esquemáticas de la provincia de Alava. Gasteiz : Estudios del Grupo Espeleológico Alavés. 113. or.
  123. ↑ Plazaola Artola, J. (1999). El primer arte abstracto. Revista Internacional de los Estudios Vascos= Nazioarteko Eusko Ikaskuntzen Aldizkaria= Revue Internationale des Etudes Basques, (44), 359-398.
  124. ↑ a b Apellaniz, Juan M. (1990). «El arte prehistórico del País Vasco: situación actual y crítica de la investigación» Munibe (Antropologia - Arkeologia) (Donostia) 42 75-80 ISSN - 3414 0027 - 3414..
  125. ↑ Muñoz, M eta Berganza E. (koord., 1997) El yacimiento de la cueva de Urratxa III (Orozko, Bizkaia). Bilbo : Deustuko Unibertsitatea. ISBN: 978-84-9830-972-0
  126. ↑ Hansen, Svend. Arsenic Bronze. An archaeological introduction into a key innovation. (kontsulta data: 2025-02-20).
  127. ↑ Guerra Doce, Elisa; Liesau von Lettow-Vorbeck, Corina. (2016). Analysis of the economic foundations supporting the social supremacy of the beaker groups: proceedings of the XVII UISPP World Congress (1-7 September 2014, Burgos, Spain). Archaeopress Publishing Ltd ISBN 978-1-78491-307-6. (kontsulta data: 2025-02-20).
  128. ↑ Fokkens, Harry; Nicolis, Franco. (2012). Background to beakers: inquiries in regional cultural backgrounds to the Bell Beaker complex. Sidestone press ISBN 978-90-8890-084-6. (kontsulta data: 2025-02-20).
  129. ↑ Celtic from the West 2 : rethinking the Bronze Age and the arrival of Indo-European in Atlantic Europe. Oxford, UK ; Oakville, CT : Oxbow Books 2013 ISBN 978-1-84217-529-3. (kontsulta data: 2025-02-20).
  130. ↑ (Ingelesez) Klyosov, Anatole A.; Tomezzoli, Giancarlo T.. (2013-05-09). «DNA Genealogy and Linguistics. Ancient Europe» Advances in Anthropology 03 (02): 101.  doi:10.4236/aa.2013.32014. (kontsulta data: 2025-02-20).
  131. ↑ Llanos Ortiz de Landaluze, Armando. (1991). «Dos nuevos yacimientos del horizonte Cogotas I en Álava: el depósito en Hoyo de "La Paul" y cueva de los Goros» Isturitz: Cuadernos de prehistoria - arqueología (4): 219–238. ISSN 1137-4489. (kontsulta data: 2025-09-25).
  132. ↑ Sesma Sesma, Jesús; García García, María Luisa. (1993). «Monte Aguilar (Banderas Reales de Navarra): campañas de 1990-1991» Trabajos de arqueología Navarra (11): 276–280. ISSN 0211-5174. (kontsulta data: 2025-09-24).
  133. ↑ Iriarte Chiapusso, María José. (2001). «Un caso paradigmático de antropización del medio vegetal: El poblado de la Edad del Bronce de Puy Águila (Bárdenas Reales, Navarra)» Trabajos de arqueología Navarra (15): 123–136. ISSN 0211-5174. (kontsulta data: 2025-09-24).
  134. ↑ Sesma, Jesús; García, María Luisa. (2018-06-12). «La ocupación desde el Bronce Antiguo a la Edad Media en las Bardenas Reales de Navarra» Cuadernos de Arqueología 2: 89–218.  doi:10.15581/012.2.27828. ISSN 2387-1814. (kontsulta data: 2025-09-24).
  135. ↑ (Gaztelaniaz) Koiné. (2017-09-14). «Alto de la Cruz, Cortes (Navarra), las claves de la protohistoria europea» Koine. Blog del Máster del Mediterraneo antiguo (kontsulta data: 2025-09-24).
  136. ↑ (Ingelesez) Olalde, Iñigo; Brace, Selina; Allentoft, Morten E.; Armit, Ian; Kristiansen, Kristian; Booth, Thomas; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan et al.. (2018-03). «The Beaker phenomenon and the genomic transformation of northwest Europe» Nature 555 (7695): 190–196.  doi:10.1038/nature25738. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2025-03-27).
  137. ↑ (Ingelesez) Allentoft, Morten E.; Sikora, Martin; Sjögren, Karl-Göran; Rasmussen, Simon; Rasmussen, Morten; Stenderup, Jesper; Damgaard, Peter B.; Schroeder, Hannes et al.. (2015-06). «Population genomics of Bronze Age Eurasia» Nature 522 (7555): 167–172.  doi:10.1038/nature14507. ISSN 1476-4687. (kontsulta data: 2025-03-27).
  138. ↑ Barbé, L. “Aux originesde l´art des Basques. Influences et résurgences”. Hil-harriak-en. Actes du Colloque Inter. Sur la stèle discöidale. “Musée Basque”, (Baiona, 1084), 89-105. or.
  139. ↑ Stonehenge-ko multzoa ez zen hilarria, santutegia baizik. Uztai zentrokidez eraikia eta erdian aldarea, bere inguruan berriz bost trilito zituen, bakoitza bi oin zuzenez osatua, 40 bat tona pisatuz bakoitzak, ateburu izugarri bati eutsiz.
  140. ↑ Peña Basurto, L. (1960) “Reconstitución y catalogación de los cromlech existentes en Guipuzcoa y sus zonas fronterizas”. Munibe, 2. eta 3. koadernoak, 89-212. or.
  141. ↑ BARANDIARAN, J. M. (1949) "Contribución al estudio de los cromlechs pirenaicos". En: "Homenaje a D. Julio Urquijo I". Donostia
  142. ↑ Ekarri gogora askotan aipaturiko Jorge Oteizaren teoria, euskal harrespilaren funtzioaz eta zentzuaz.
  143. ↑ a b Altuna, Jesus; Areso, Pablo. (1977). «Excavaciones en los cromlechs de Oyanleku (Oyarzun, Guipuzcoa)» Munibe (Donostia: Aranzadi) 29. urtea, 1-2 zk: 72..
  144. ↑ Sarasua, Asier. «Kromletx edo mairu-baratzeen adibide eder bi: Oieleku (Gipuzkoa) eta Ilarrita-Okabeko (Nafarroa Beherea) harrespilak» Eibar.org (kontsulta data: 2025-10-08).
  145. ↑ Blot, J. (1979) “Les rites d´incinération en Pays basque durant la protohistoire”. Munibe, 31ean, 219 -236. or.
  146. ↑ Blot, J. (1977) “Les cromlech d´Errozate et d´Okabe (Basse Navarre)”. Munibe, 29an, 92. or.
  147. ↑ (Gaztelaniaz) Jose Miguel Edeso Fito; Zabaleta, Idoia Goikoetxea; Galarraga, Ane Lopetegi; Muñoz, Erik Arévalo; Orue, Íñigo; Zaldua, Luis Mari; Jose Antonio Mujika Alustiza. (2016-07-05). «Contribución al estudio de la distribución geográfica de los círculos funerarios de piedra (baratze, crómlech) en los Pirineos occidentales» Zephyrvs 77 ISSN 2386-3943. (kontsulta data: 2025-10-05).
  148. ↑ “Revisión del fenomeno de los cromlech vascos. A raiz de la reciente incorporación de Alava al catálogo de los conocidos hasta hoy”. E.A.A. 16an, 1988, 285-442. or. Honako hau Euskal herriko harrespila gertakariari buruz argitaratu den azterketarik osoena da.
  149. ↑ Barandiaran. J. M. eta D. Fernnadez Medrano, D. (1971) “Excavaciones del dolmen de San Martin (Laguardia). Investigaciones arqueológicas en Álava, 1957-1968. Gasteiz, 147-173. or.
  150. ↑ «Aizkora leundua. Udalaitz (Arrasate, Gipuzkoa)» Google Arts & Culture (kontsulta data: 2025-10-01).
  151. ↑ L. SILVAN (1982) La cerámica del País Vasco. Donostia : Caja de Ahorros de Guipuzcoa. 41. or. ISBN: 978-8472316218
  152. ↑ Euskal museoetan bildurik dagoen Neolito aldiko zeramika M Muñoz Amilibiak aztertua izan da, “El Neolitico del País Vasco” lanean. Juan Maluquer de Motesek 1966an zuzenduriko Problemas de la Prehistoria Peninsular-en. IV Symposium. 107-114 or.
  153. ↑ Llanos, A. (1991) "La Hoya: Un pobaldo de la Edad del Hierro.” in: Martín Almagro Gorbea (koord); Juan Antonio García Castro (zuz.): Los celtas en la Península Ibérica, 110-113 or.
  154. ↑ Aranzadi. «PAGOBAKOITZA» Aranzadi (kontsulta data: 2025-10-05).
  155. ↑ Espatula tresna bat zen, orri zabal baina estu batez osatua, hezurrezkoa izan ohi zena. Portpaleolito garaian hain izan zen erabilia, non zaila gertatzen den kasu bakoitzean zehaztea; beharbada zeramika leuntzeko, larrua lantzeko eta abarretarako erabiliko zuten.
  156. ↑ Aipamen horretan J.A. Mujikak bere “Idolos-espatulas del País Vasco. Fabricación, cronologia y paralelos” monografia lan osoan egiten duen deskribapenari jarraitu diogu. Veleia aldizkariaren 15 zk.an, 1998, 121-144. or.
  157. ↑ Ibid., 135. or.

Bibliografia gehigarria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Euskal_Herriko_historiaurrea&oldid=10460756"(e)tik eskuratuta