Dolmen

Wikipedia(e)tik
Trikuharri» orritik birbideratua)
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Artikulu hau megalitoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Trikuharri (argipena)».
"Jentilarri" artikulu honetara birzuzentzen du, izen hori duen Aralarko trikuharria gaitzat duena beste artikulu hau da: Jentilarri (Aralarko trikuharria).
Sorginaren Txabola trikuharria Bilar udalerrian (Araba).

Dolmen edo trikuharriak gorpuak ehorzteko eraturiko monumentu megalitikoak dira. Dolmenak edo horien aztarnak, beste monumentu megalitikoekin batera, Europa mendebalde osoan, Eskandinaviatik Iberiar Penintsulara, baita Euskal Herrian ere, eta Mediterraneo aldean, baina Kaukasoko mendebaldean eta Indiar azpikontinenteko hegoaldean[1] ere kokatzen dira. Europako dolmen zaharrenak Neolitiko eta Kalkolitiko aroetan eraiki eta erabili ziren gehienbat, K. a. 4.500 urtearen inguruan hasita eta K.a. 2500 urtera arte gutxi gorabehera, Europako fenomeno megalitikoaren bukaeran.[2] Dolmen bretainieraz osaturiko hitza da eta harrizko mahaia esan nahi du. Hain zuzen ere, lurrean zutik finkatutako harlauza batzuek eta horien gainean horizontalean jarritako beste harlauza batek, arkeologian ortostato deitzen direnek, osatzen dute dolmena. Hilobi hauek lurrez nahiz harriz eraikitako muinoen gainean, tumulu izenekoetan, jartzen ziren maiz eta honen mugak batzuetan harriz osaturiko zirkuluez inguratzen ziren, harrespil edo peristalito izenekoak. Dolmenetan tipologia zabala dago baina: dolmen sinpleak hilobi kamara soila duten hilobiak dira, baina korridore-dolmenak eta galeria-dolmenak ere badaude, tokiko aldaera anitzekin batera. Bestalde, dolmenak edo trikuharriak hilobi megalitiko deitzen den kategoria zabalago batean daude, non zistak, maiz harrespilen barruan, eta tumulu luzeak ere biltzen diren, besteak beste.

Trikuharrien toponimia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herriko trikuharrien izenak kokatuta dauden tokiko toponimoa hartzen dute batzuetan. Batzuetan, toponimo horri mendi atzizkia eransten zaio, trikuharriak inguratzen duen tumuluari erreferentzia eginez. Izenak bakan batzuetan soilik egiten dio erreferentzia mitologiari edo elezaharrari; hain zuzen, trikuharri gehienak XIX. mendearen erdialdetik aurrera identifikatu ziren.

Trikuharrien inguruko sinesmen eta elezaharrak Euskal Herrian[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Herriko trikuharri gehienak XIX. mendetik identifikatu dira. Hala ere, badira batzuk antzinatik ezagunak direnak, eta horiei interpretazioa emateko hainbat sinesmen eta elezaharren leku izan zirenak, sorgin, jentil, mairu eta altxor ezkutuen inguruan.[3] Hain zuzen, trikuharriari jentil-harri ere deitu izan zaio. Batzuetan elezahar horiek trikuharriaren izenean bertan ere islatzen dira, hala nola Chabola de la Hechicera (Bilarren), Sorginetxe (Arrizalan), Kapelamendi eta Eskalmendi (Arrazua), Tartaloetxe (Zegaman), Urrezuloko Armura (Ataunen), Bi Ahizpen Sepultura (Aritzen), Mairietxe, Xuberazain-harri eta Malluxeko-harri (Mairuetxeko harri) (Mendiben), Xantxote-harria (Urepelen), Diruzulo, Jentillarri trikuharria (Aralarren), Urrezulko Armureako trikuharria (Idiazabalen).

Oso zabalduta egon da Euskal Herrian, bai eta Pirinio guztian ere, trikuharrietan urrea eta beste altxorrak lurperatuta zeudela.[4] Hori dela eta, historian maiz induskatu dira megalito horiek, eta horren ondorioz hainbat hondatu ere egin dituzte.[erreferentzia behar]Iberiar Penintsulako beste hainbat dolmenen inguruetan ere, trikuharriak mairuen etxe, kobazulo eta haien altxorren ezkutalekua izan zirelako kondairak zabaldu dira.[5][6]

Batzuetan ehiztari eta artzainen arteko borroka-toki eta nekazaritzaren eta kristautasunaren etorrerarekin lotuak izan dira. Hilobiak izan zirelako kondaira ere zabaldua dago, Berueteko Bi Ahizpen Sepultura izeneko trikuharrian bezala. Deigarria da, dena den, artzain eta baserritarren artean megalito horiek jendearen hilobiak zirelako ezaguera gaur egun arte heldu izana, kontuan harturik dirudienez duela milaka edo ehunka urte ez direla horretarako erabili. Hala ere, hori ez dago gaur egun oso argi ere, zenbait aurkikuntzak erakusten dutenez hainbat lurperatze oso berriak baitira. Fenomeno berbera ikusi ahal izan da Asturiasko zenbait trikuharritan.[erreferentzia behar]Horrek argituko luke zergatik heldu den gaur egun arte ezaguera hori: artzainen kulturak Erdi Aro arte behintzat hilobitzat erabili dituelako zenbait trikuharri, nahiz eta gutxi izan.[erreferentzia behar]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Dolmen Aldatu lotura Wikidatan