Guy de Maupassant

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Guy de Maupassant
Guy de Maupassant
Datu pertsonalak
Izen osoa Henry-René-Albert-Guy de Maupassant
Jaio 1850eko abuztuaren 5a
Château de Mirosmenil, Tourville-sur-Arques (Frantzia)
Hil 1893ko uztailaren 6a
Paris (Frantzia)

Guy de Maupassant (Château de Mirosmenil, Tourville-sur-Arques, Normandia, 1850eko abuztuaren 5a - Paris, 1893ko uztailaren 6a) frantziar idazlea izan zen.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Haurtzaro eta gaztaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Guy de Maupassant 7 urterekin

Henri-Rene-Albert-Guy de Maupassant Miromesnilgo gazteluan edo Normandiako Fécamp herrian jaio zen, 1850eko abuztuaren 5ean, ez baita gauza segurua. Guyk 12 urte zituelarik, gurasoak bereizi egin ziren, eta bi semeak amarekin geratu ziren Fécampen. Gurasoen arteko iskanbilak eta liskar bortitzak barren-barrenean markaturik geratu ziren Guyrengan. 13 urte zituela Yvetoteko elizaren eskolan sartu zuen amak, ikasketak egin zitzan, eta han aritu zen 18 urte zituela bertso gordin batzuengatik kanpora bota zuten arte.

Udako oporrak Etretaten igarotzen zituen amonarekin. Etretateko bainutegia bolada bete-betean zegoen urte horietan, eta han biltzen ziren kazetariak, idazleak, margolariak: Corot, Courbet, Monet... Han salbatu zuen itotzetik Charles Swinburne olerkari ingelesa, salbatu izanaren esker onez emandako bazkarian tximu xigortua janarazi, eta Maupassanten ipuinetan behin baino gehiagotan aipatzen den larrutuaren eskua opari gisa eman ziona. Swinburne olerkari madarikatuaren itzala izan zen, hain zuzen, Schopenhauer filosofoarenarekin batera, Maupassanten barne-bidaietako beste bidelagun nagusietako bat.

Elizaren eskolatik bota eta 1869an Parisa zuzenbide-ikasketak egitera joan bitartean, Rouengo Corneille Lizeoan erretorikako ikasle egin zituen hamalau hilabeteak erabakigarriak izan ziren Maupassanten bizitzan. Orduan ezagutu zituen bere literaturako bizitzaren nondik norakoak markatuko zizkioten bi pertsonak. Louis Bouilhet olerkaria bata, eta Gustave Flaubert, Maupassanten amaren eta haren familiaren aspaldiko adiskidea, sarri-sarri Rouenera joan eta bere bi adiskideekin auzo ilunetako fama txarreko kaleetan ibiltzea atsegin izango zuena.

Helduaroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jean Béraud: Parisko Boulevard St. Denis 1875-1890 aldean
Boule-de-Suif eleberriaren azala.

1870eko udan Frantzia-Prusia Gerrak harrapatu zuen, eta soldadu egon zen 1872ko azarora arte. Esperientzia gogorrak igaro behar izan zituen. Ipuin eta istorio askotan aipatzen dira esperientzia horiek: Boule-de-Suif (Mari Gizen), Mademoiselle Fifi (Fifi andereñoa), La Mere Sauvage, Le Pere Milon, Deux Amis, banaka batzuk baizik ez aipatzearren.

Garai horretarako erabaki sendoa zuen literatura idazten jarduteko. Bizibidea izateko, Itsas Armadako Ministerioan sartu zen funtzionario (1872-1878), eta gero Irakaskuntza Publikoko Ministerioan (1878-1880). Esperientzia luze aspergarri horretan ikasiak sarritan agertuko dira Maupassanten obretan, Bel-Amin eta Parisko ipuin-zikloan, batez ere.

Bitartean, Flaubert Maupassanten karrera literarioa bultzatzeko prest agertu zen. Bi baldintzarekin: etenik gabe idaztea, eta esan arte ez argitaratzea. Maupassantek gogoz onartu zuen egitarau gogor hori, eta zintzo bete ere, bete zuen, ia salbuespenik gabe. Lan, ikasketa, kirol eta lagunarteko jostaketarako urteak izan ziren haiek. Gizon azkar, indartsua baitzen Maupassant. Igerilari trebea, arraunlari bizkorra, jostatzeko zalea. 1877rako heriotzaraino lagunduko zion sifiliaren seinaleak agertu zitzaizkion.

Lagunarte literarioetako kide izan zen: Flaubert, eta haren bitartez Turgenev, Edmond de Goncourt, Zola ezagutu zituen, eta gazteagoen artean, Huysmans, Céard, Alexis, Hennique eta Mirbeau.

1880ko apirilean, azkenik, Flaubertek argitaratzeko baimena eman zion. Aldi berean argitaratu zituen, alde batetik, poema-liburu bat, kritikak goraipatua, eta Zolak antolatutako Soirees de Medan (Medango arratsak) talde-lana, Zolaren beraren eta Huysmans, Ceard, Hennique eta Alexisen beste zenbait lanez gainera, Maupassanten Boule-de-Suif (Mari Gizen) dakarrena. Flaubertek, ordura arte Maupassanten lanei buruz oso zorrotz agertu baitzen, maisulantzat goraipatu zuen lan berria. Orduantxe, ordea, 1880ko ekainaren 8an Flaubert hil zen.

Mari Gizen bat-bateko arrakasta izan zen. Argitalpen-saila izan zuen oso aste gutxitan. Maupassantek Ministerioko lana utzi ahal izan zuen. Bat-batean ospetsu egin zen. Egunkariek eskuetatik kentzen zizkioten ipuinak eta kronikak. Handik aurrera literaturak, kazetaritzak eta bidaiek hartuko zuten Maupassanten denbora guztia. Kronikagile aritu zen Le Gaulois egunkarian, 1880tik 1888ra, Gil Blas egunkarian, 1881etik aurrera, eta, aldian behin, Le Figaro egunkarian. Ipuin eta eleberri guztiak egunkarietan argitaratu ziren, liburu gisa argitaratu aurretik.

Maupassantek arrakasta zuen gizarte-bizitzan: aberastua, ongi ordaindua (200-300 libera ordaintzen zizkioten kronikak, 1885az gero), ate guztiak zabalik. Osasunak ordea, ez zion lagundu: sasoiko gizona izana elbarritzen ari zen, gaztarotik zetorkion sifiliak eta amaren aldetik herentziaz zetorkion neurosirako joerak elkar indartuta. Perlesiaren izumenak, begietako arazoak, hotzerako sentiberatasunak, gaitzen kontra hartzen zituen bromuroen, eterren, opioaren gehiegikeriek ahultzen zuten, eta etsipenera eramaten. Beheraldi horren guztiaren, eromenerako bide horren kronika analitiko zehatz ohartuak dira garai horretan idatziz zihoan geroz eta kontaera ilunagoak, etsipenez beteagoak.

Bere sormena agortzen ari zitzaiola iruditu zitzaionean, egiaz erotu zen. 1882ko urtarrilaren lean bere buruaz beste egiten ahalegindu zen. Hilaren 7an Passyko erietxean sartu zuten, eta ez zen bere onera itzuli, hurrengo urteko ekainaren 6an, gorputz guztia perlesiak hartuta, hil zen arte. Zolak egin zuen haren hiletetan agur hitzaldia, Idazleen Elkartearen izenean.

Maupassanten lan literarioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hamabost ipuin-bilduma (hirurehundik gora ipuin), sei eleberri, hiru bidaia-liburu, bi antzerki-obra, ehunka kronika, hamabi urtetan. Eta hori guztia gizarte-harreman etengabeen eta bidaien artean. Datu soil horiek erakuts dezakete Maupassanten sormena, lanerako lehia zenbaterainokoa zen.

Esan daiteke Maupassanten bizitzak berak baldintzatzen duela haren obra. Ez da zuzenean Maupassanten autobiografia, oso gutxitan adierazten baititu zuzenean bere bizikizunak. Baina Maupassanten obra gehienak haren barne-bidearen isla dirudi: ia hasieratik dituen gaien inguruan geroz eta estuago korapilatua.

Obra laburrak dira, zati laburrak, oso antzekoak, estiloaren bilakaera sumatzen ez zaienak, gai bertsuen inguruan moldatuak gehienak: gizakien arteko komunikazioaren ezintasuna, zoritxarreko maitasunak, familiaren desegitea, gerra, eromena, heriotza, gizarte hipokritaren kritika errukigabea. Gertaldien inguruneak ere ez dira asko: Normandiako laborariak, Parisko gizartea, bere handiki, funtzionario eta prostitutekin.

Azkeneko urteetan, ordea, zertxobait aldatzen hasi zen Maupassanten produkzioa. Mesprezuaren lekua halako erruki-edo batek hartzen du, kritika sozial gutxiago ageri da, eta leku gehiago uzten zaie pertsonaien barne-dramei. Eta horretxen ondorioz, agian, ipuinen lekua eleberriek hartzen dute, geroz eta gehiago: Une vie (1883, Bizitza bat), Bel-Ami (1885), Mont-Oriol (1887), Pierre et Jean (1888 Pierre eta Jean), Fort comme la mort (1889, Heriotza bezain indartsu), Notre Cceur (1890, Gure bihotza).

Aldaketa horiek guztiak azalekoak dira, ordea, mamiarenak baino gehiago. Mami bera baitago Maupassanten obra guztietan: gizonak gainetik kendu ezin duen eta beti zoritxarrera eramango duen patu gaiztoaren etsipen geroz eta argiagoa. Maupassantek uste oso-osoa du tranpa bat dela itxaropena. Ezin da galdu harrapaturik gauzkan ilunpetik, barrunbe itxitik, libre irten eta askatuko garen esperantza, horretan ahalegintzen gara geure baliabide apurrez; baina lortu dugula uste dugun unean berean, bat-batean eta bortizki ixten zaigu itoko gaituen lakio absurdua.

Egiaz gizon eta libre izaten uzten digun patu gaizto hori bazter guztietan ageri da Maupassanten obran. Ez da definitzen, ordea, ez du itxura jakinik, Le Horlako (1887, Horla) lausotasuna bera izatera iristen da: norberaz kanpokoa baldin bada ezin da ulertu, barnekoa baldin bada ezin da menderatu.

Ezkortasun hori ezin pareka daiteke, ordea, bere garaiko gizarteak nozitu zuen mal du siecle harekin, gizartearen patua, gizartearen izaera eta etorkizuna eskuetatik joanak zituela sentitzen zuen gizarte hark nozitzen zuen etsipenarekin. Bestelako etsipen sakonagoa ageri da Maupassanten obretan, egilearen beraren nortasunean errotua.

Leku askotan arrazoitzen du Maupassantek patu irrazional hori, Schopenhauerren eragin aitortu batez. Hain zuzen ere, itxaropena tranpa den bezala, logika ere tranpa da. Harrapaturik gaude, ezin dugu ezagutu (Magnetismoa, Saint Michel mendiko elezaharra, Horla). L'inutile Beauten laburbiltzen du, beharbada, ongien Maupassantek munduaz eta izateaz duen pentsamendua:

« Badakizu nola irudikatzen dudan nik Jainkoa: inork ezagutzen ez duen organo-sortzaile munstrozko bat, arrain besterik ez bezalako batek itsasoan arrautzak egingo lituzkeen bezala, espazioan zehar milioika mundu ereiten dituena. Jainko izatez duen eginkizuna, horixe delako sortzen ditu gauzak: baina ez daki zer egiten duen, emankor zentzugabea, bere hazi barreiatuek eratzen dituzten era guztietako konbinazioen ezjakinean. Giza pentsamendua haren ernaldien ustekabe zorioneko bat baizik ez da, zoko batean gertatutako ustekabe igarokor, antzemanezin, lurrarekin batera desagertzera kondenatua [...]. Hari zor diogu guretzat egina ez den mundu honetan honen gaizki egotea.  »

Ipuinak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Maupassantek ez zituen inoiz bereizi conte eta nouvelle. Istorio labur guztiei nouvelle deitu zien beti, hemen ipuin deituko diegu, erosotasunagatik. Hamahiru bilduma argitaratu zituen, 306 ipuin, guztira. Kopuru horrek, besterik gabe, literaturaren historiako ipuingile oparoenen artean jartzen du Maupassant:

  • La maison Tellier (1881, Tellier etxea)
  • Mademoiselle Fifi (1882, Fifi andereñoa)
  • Contes de la becasse (Oilagorraren ipuinak)
  • Clair de lune (1883, Ilargiaren argia)
  • Miss Harriett
  • Les soeurs Rondoli (Rondolli ahizpak)
  • Yvette (1884)
  • Contes du jour et de la nuit (1885, Eguneko eta gaueko ipuinak)
  • La petite Roque
  • Monsieur Parent
  • Toine (1886)
  • Le Horla (1887, Horla)
  • Le rosier de Madame Husson (1888, Madamme Hussonen arrosa)
  • La main gauche (1889, Ezker eskua)
  • L'inutile beaute (1890, Alfer edertasuna)

Esan den bezala egunkarietan argitaratu ahala egindako bildumak dira aipatu diren hauek. Ez dira, beraz, bilduma tematikoak.

Europako ipuin modernoa egunkariekin sortu zen, egunkarietan argitaratzeko idazten ziren gehienbat ipuinak (XIX. mendearen bukaeran eta XX.aren hasieran, batez ere). Horrek baditu bere ondorioak, jakina. Egunkariak luzera jakin bat eskatzen du, irakurle jakin bat jartzen du, eta gai jakin batzuk proposatzen.

Exotismoa da arau nagusia. Maupassantek normandiarren ipuinak idazten zituenean, Parisen zituen irakurleak. Atzerria eta mundu arrotza ere mundu exotikoak dira. Fantasiazko mundua, hain zuzen, mundu normalaren ertz-ertzean dagoen errealitate bat da. Maupassanten ipuinak oso modu errealistan aurkezten du eguneroko mundua, eta poliki-poliki arrotz bihurtzen du. Ziurtasun guztiak zalantzan jartzen ditu.

Maupassanten ipuinetako gaiak hiru multzo handitan sailkatu ohi dira: Normandiako ipuinak, Parisko ipuinak (Parisko erdi-mailako klaseei eta funtzionarioei buruz) eta fantasiazko ipuinak (izumenezkoak, ankerkeriazkoak). Gaiez, kokalekuz, anekdotaz desberdinak. A posteriori irakurrita, sortzez iturburu beretik sortuak, antolamenduz helburu berera bideratuak: etsipenetik etsipena adieraziz, etsipena gainditzeko ekimen etengabeak.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Guy de Maupassant Aldatu lotura Wikidatan