Azido

Wikipedia(e)tik

Azidoek (sarritan HA [H⁺A^-] formula generikoaren bidez adierazten dira) hainbat definizio izan dituzte denboran zehar. Gehien onartutako definizioaren arabera, azido deitzen diren konposatuak base deritzen konposatuei hidrogeno-ioi bat (H⁺) ematen dietenak dira. Eguneroko bizimoduan azido ugari erabiltzen dira, esaterako azido azetikoa (ozpinean dagoena) eta azido sulfurikoa (autoen baterietan erabiltzen dena). Azido/base sistemak ez dute zerikusirik erredox sistemekin, lehenetan ez baitago aldaketarik oxidazio-egoeran.

[aldatu] Definizioak

"Azido" hitza latinezko acidus (garratz) hitzetik dator. Haatik, kimikan azido terminoak esanahi espezifikoagoa dauka. Azidoak definitzeko lau modu daude:

• Arrhenius: Svante Arrhenius kimikari suediarrak garatutako definizio honen arabera, azido bat hidrogeno-ioien kontzentrazioa handitzen duen substantzia bat da, hau da, uretan disolbatzen denean oxonio-ioiak (H₃O⁺) sortzen dituena. Baseak, berriz, hidroxido-ioien (OH^-) kontzentrazioa handitzen dutenak dira. Definizio honek muga argi bat dauka: azidoak eta baseak uretan disolba daitezkeen substantziak soilik izan daitezke.
• Brønsted-Lowry: definizio honen arabera, azidoa protoiak (hidrogeno-nukleoak) ematen dituena da eta basea protoi-hartzailea da. Protoia eman ondoren, azidoa disoziatu egin dela esan ohi da. Azido batek eta bere pareko baseak azido-base bikote konjokatua eratzen dute. Arrhenius-en definizioan ez bezala, hemen uretan disolbaezinak diren substantziak ere kontuan hartzen dira. Brønsted-ek eta Lowry-k bakoitzak bere aldetik formulatu zuten definizio hau.
• disolbatzaile-sistemaren definizioa: honen arabera, azido batek, disolbatzaile autodisoziatzaile batean disolbatzen denean, disolbatzaileak berak eratutako katioien kontzentrazioa handitzen du (esaterako, H₃O⁺ uretan, NH₄⁺ amoniakoan, etab.). Basea, berriz, anioien kontzentrazioa handitzen duena da (hurrenez hurren, OH^-, NH₂^-, etab.). Definizio hau ez da absolutua, konposatu bat azidoa izan baiteke disolbatzaile batean eta basea beste batean.
• Lewis: Definizio honen arabera, azidoa elektroi-bikoteak har ditzakeena da eta basea elektroi-bikoteen emailea da. Hortaz, multzo honetan protoiak transferitu ezin ditzaketen substantziak sartzen dira, esaterako burdina(III) kloruroa, eta beraz Brønsted-Lowry definizioa baina zabalagoa da. Izatez, definizio horretan sartzen ez diren azidoei sarritan Lewis-en azido deitzen zaie.

Nahiz eta teoriarik orokorrena ez izan, gehien erabiltzen dena Brønsted-Lowry definizioa da.

[aldatu] Propietateak

Brønsted-Lowry azidoek:

• Zapore garratza daukate
• Adierazleen kolorea aldatzen dute: tintaroi-papera urdindu eta metil laranja gorritu egiten dute, eta ez dute fenolftaleinaren kolorea aldatzen
• Metalekin erreakzionatzen dute, gatza eta hidrogenoa sortuz
• Metal karbonatoekin erreakzionatzen dute, ura, CO₂ eta gatza sortuz
• Baseekin erreakzionatzen dute, gatza eta ura sortuz
• Oxido metaliko batekin erreakzionatzen dute, ura eta gatza sortuz
• Elektrizitatea eroaten dute, disozioazio-mailaren funtzioan
• Katioiak sortzen dituzte, hala nola (H3O+) ioiak uretan
• Proteinak desnaturalizatzen dituzte

[aldatu] Ikus, gainera

• Base
• pH