Arberoa

Wikipedia, Entziklopedia askea
Arberoa
 Euskal Herria
Isturitz - Vue générale.jpg
Izturitze herriko ikuspegia, Gaztelu mendixkatik
Geografia
Herrialdea Nafarroa Beherea
HiriburuaAiherra
Udalerri handienaAiherra
Azalera195 km²
GaraieraMax: 842 metro
Min: 7 metro
Demografia
Biztanleria5.833 (2018)
Dentsitatea30 biztanle/km²
Herritarraarberotar

Arberoa[1] edo Nafarroa Behereko eskualde bat da. Arberoako ibarra eta Ortzaizeko ibarren zati bat hartzen ditu.

Eskualdea 10 udalerrik osatzen dute eta lurraldearen iparraldean dago, Amiküze, Oztibarre, Garazi, Baigorri-Ortzaize eta Lapurdi Ekialdea eskualdetarekin mugitzen.

Bere hiriburua Aiherra da.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eskualdeko euskarazko izena hainbat modutara dokumentatu da: Arberoa, Arbela eta Saraspe.

Toponimoaren frantsesezko bertsioa Arberoue ("Arberu" ahoskatua) da, sarritan pays d'Arberoue eran. Aragoieraz, Arberoa eta tierra de Arberoa bertsio homologoak dago.

Baionako kapituluko gutun batek, eskualde hau, Erberua izenarekin izendatzen du, 980 inguruan; Duchesne bildumak, Arberoe, 1080an, eta Alberoa, 1120an, eta Urbano II.a aita santuaren bulda bat, Arberoa.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fisionomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arberoako ibarra Arberoako errekak osatzen du. Ibaia Heletan jaiotzen da eta Donoztiri, Donamartiri, Izturitze, Aiherra eta Bastida udalerriak zeharkatzen ditu. Ondoren, Lihuri ibaira botatzen da, Oragarre eta Bardoze artean. Sakontasun txikiko ibar zabala da, altuera apaleko mendiz inguraturik. Horra mendi horietarik zenbait adibide : Abarratea (345 m), Eltzarruze (421 m), Garralda (470 m), Hoxahandia (577 m) eta Baigura (897 m).

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XI. mendearen hasieran, Tolosako kondeak, Gilen Santxitz Gaskoiniakoa, Antso III.a Gartzeitz Nafarroako erregearen esku utzi zuen Arberoako lurraldea.[2]

Hainbat urtez, bertako biztanleak elkarren artean gerran egon ziren: bailara osoa Bastidaren aurka zen. Arazoa Garraregiko oihaneko terminoez gozatzea zen, eta, alde batetik zein bestetik hainbat heriotza eta kalte egin ondoren, Ponz Morentaina Nafarroako gobernadoreak zehaztasunera erakarri zituen Donibane Garazin, 1321ean. Ibarraren aldetik, Aiherra, Izturitze, Donamartiri eta Donoztiri parrokianoak bertaratu ziren, eta Bastidaren aldetik, Bernardo Arremonte Monjolose. Bastidarrek Garraregiko basoa bastida jendeztatzeagatik eman zietela argudiatzen zuten. Ibarrekoek, ordea, basoa zaindu eta aprobetxatzen zuten Nafarroako erregearen izenean, haren jabe legitimoa baitzen. Emaitza izan zen, kasua aztertu ondoren, erregearen prokuradoreak Bastidakoek Garraregia terminoarekin geratzea erabaki zuela, zura ezin salduz gero. Are gehiago, norberaren erabilerarako bakarrik izan liteke, betiere Bastidan egur gehiago ez badago.[3]

1368an, Aberoa, Baigorri eta Ortzaizeko biztanleek erregearen zerga berri bat salatu zuten, ehun librakoa. Azkenean erregeak amore eman zuen eta salbuespen bat eman zien.

1379an, Karlos II.a Nafarroakoa erregeak Izturitzeko Rokafort gaztelua eta Arberoako lurraldea oparitu zizkien Bertrucat Labritekoari eta bere oinordekoei, Gaztelaren aurkako gerran emandako laguntzagatik esker on gisa. Oparituek, nahi izanez gero, lurrak eta gaztelua saldu ahal izango lituzkete, baina Nafarroako orginarioei bakarrik. Erregeak lurraldearen subiranotasuna beretzat gorde zuen, eskubide erreal, apelazio eta laguntza berezi guztiekin.[4]

Arberoako lurraldea bizkonderri bihurtu zen 1455ean Bianako printzearen bitartez eta bere lehengusu Joan Beaumonteri esker.[5]

Baionan 1577an egindako sinodoan behatutako ordenaren arabera, Arberoako artzapezpikutzak Aiherra, Izturitze, Donoztiri, Iholdi, Armendaritze, Donamartiri, Heleta eta Mehaine parrokiak hartzen zituen. Bastida ere Arberoako ibarrekoa zen, eta arlo erlijiosoan artziprestazgoa osatzen zuen. Baionako sinodo horretan, parrokia horretako erretoreari «Rector Bastidae Clarensis et officialís praebendaris regis Navarrae» titulua eman zitzaion. Bi artzapezpikuak Baionako apezpikutzaren mende zeuden.[6]

Osaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

10 udalerrietan 10 herriak osatzen dute eskualdea: 5 833 biztanle eta 194,51 kilometro koadro.

Herria Udalerria INSEE kodea Herritarra Azalera
(km²)
Biztanleria
(2018)
Dentsitatea
(bizt/km²)
Aiherra Aiherra 64086 aihertar 27,65 1068 36,38
Armendaritze Armendaritze 64046 armendariztar 17,27 402 22,93
Bastida Bastida 64289 bastidar 23,39 970 44,08
Donamartiri Donamartiri 64489 donamartiritar 14,69 324 22,12
Donoztiri Donoztiri 64476 donoztiritar 13,71 409 34,65
Heleta Heleta 64259 heletar 23,45 724 12,83
Iholdi Iholdi 64271 iholdiar 21,63 545 26,54
Irisarri Irisarri 64273 irisartar 26,39 597 32,82
Izturitze Izturitze 64277 izturiztar 13,60 518 34,93
Mehaine Mehaine 64375 mehaindar 12,73 276 20,50

Armendaritze, Bastida, Iholdi eta Irisarri ez dira beti integratuak izan Arberoari. Beste sei udalarriek dute Arberoako bizkonterria osatzen, bainan beste lau herri horiek gaur egun Arberoarrak bezala kontsideratzen dira arrazoi geografikoengatik nagusiki.

Garraioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du eskualdea. Guztira, 2 linek eskaintzen dute zerbitzua 8 udalerritan: Aiherra, Bastida, Izturitze, Donamartiri, Donoztiri, Heleta, Irisarri eta Iholdi.[7]

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pirinioetako ekoizpen tradizionalean oinarritutako ekonomia. Nekazaritza urria. Hazkuntza estentsiboa ardi-aziendaren mendialdeko larreetan (ardixuri eta latxa), Pirinioetako arrazako behi nahasia eta zalduna. Txerri gutxi. Tiro-zaldia (bretoiera) eta aulki-zaldia (angloarabiera).

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Arberoako herri guztiak sailkatu zituen, Bastida izan ezik, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa, Ortzaize eta Aldude ibarretan hitz egiten zena. Bastida eremu ez-euskaldunean zegoen, han hizkuntza nagusia okzitaniera baitzen, bertsio gaskoiarrean.[8]

Koldo Zuazok, 2010ean, bere herri guztiak, Bastida izan ezik, nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen. Bastida eremu ez-euskaldunean zegoen, han hizkuntza minoritario nagusia okzitaniera baita, bertsio gaskoiarrean.[9]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
  2. Aimoin. Vita Abbonis, abbatis Floriacensis. Argitaratzailea: J. Mabillon "Acta sanctorum ordinis sancti Benedicti". Paris, 16681701
  3. (Ingelesez) «ARBEROA, País de - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (Noiz kontsultatua: 2021-05-14).
  4. Gran Enciclopedia de Navarra | ROCAFORT. (Noiz kontsultatua: 2021-05-14).
  5. Lur entziklopedietatik hartua.
  6. (Gaztelaniaz) Goñi Gaztanbide, Jose. Los obispos de Pamplona del siglo XIV. .
  7. (Frantsesez) «Ipar Euskal Herriko TXIK TXAK sarea: garraio publikoaren gorakada handia hilabetean.» France Bleu 2019-10-21 (Noiz kontsultatua: 2021-04-22).
  8. Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  9. Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]