Donibane Garazi

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Donibane Garazi
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
FR-64-Saint-Jean-Pied-de-Port09.JPG
Donibane Garaziko ikuspegia.

Garaziko armarria

Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
Elkargoa Euskal Hirigune Elkargoa
Barrutia Baiona
Kantonamendua Euskal Mendialdea
Izen ofiziala Saint-Jean-Pied-de-Port
Auzapeza Alphonse Idiart (2014-2020)
Posta kodea 64220
INSEE kodea 64485
Herritarra donibandar / donibanegaraztar[1]
Kokapena
Koordenatuak 43° 09′ 51″ N, 1° 14′ 12″ W / 43.164166666667°N,1.2366666666667°W / 43.164166666667; -1.2366666666667Koordenatuak: 43° 09′ 51″ N, 1° 14′ 12″ W / 43.164166666667°N,1.2366666666667°W / 43.164166666667; -1.2366666666667
Donibane Garazi hemen kokatua: Nafarroa Beherea
Donibane Garazi
Donibane Garazi
Donibane Garazi (Nafarroa Beherea)
Openstreetmap logo.svg Ikusi OpenStreetMapen
Azalera 2,73 km2
Garaiera 180 metro
Distantzia 0 km Donibane Garazira
Demografia
Biztanleria 1.527 biztanle (2013)
Dentsitatea 559,34 biztanle/km²
Zahartze tasa[2] % 27,08
Ugalkortasun tasa[2] ‰ 41,17
Ekonomia
Jarduera tasa[2] % 67,86 (2011)
Genero desoreka[2] % 1,54 (2011)
Langabezia erregistratua[2] % 4,93 (2013)
Kultura
Euskaldunak % 68,37 (2010)
Euskararen erabilera % 38,12 (2011)
Datu gehigarriak


Donibane Garazi eta Errobi gaineko zubia
Donibane Garazi lainopean, Izpurako mahastietatik ikusia

Donibane Garazi Nafarroa Behereko hiriburua da, Donejakue Bidean kokatua. Bertakoak garaztarrak dira. Kantonamenduko hiriburua izateaz gain, lurraldeko eskualdeetariko bat den Garaziko hiriburua ere bada.

Errobi ibaiak zeharkatzen du Donibane Garazi. 2013. urtean 1.527 biztanle zituen.

Etimologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herriaren izenak[3] itxura hauek izan ditu: Imus Pyrenœus (Antoninoren Ibilbidea), Donibane (1154an, Al Idrissik aipatua[4]), Via Sancti-Johannis eta Johannes-de-Cisera (1168an eta XII. mendean, Baionako eskutitzak[5]), Sanctus-Johannes-sub-Pede-Portus, San-Juan-del-Pie-de-Puertos, Sant-Johan-deu-Pe-deu-Port eta Sant-Johan-del-Pie-de-Puerto (1234, 1253, 1268 eta 1274an hurrenez hurren, Duchesne Bilduma CX eta CXIV Liburukiak[6]), Sant-Johan eta Sant-Johans (1277 inguru, Nabarreriako Gerra), Sanctus-Johannes-de-Pede-Portus (1302, Baionako kapitulua[7]), Sainct-Jean-du-Pied-des-Ports eta Sainct-Jean-du-Pied-pres-des-Ports (XIV. mendea, Jean Froissart kronikaria, IV. Liburukia), S-Iean Pié de Port (1650) eta Nive-Franche (1793) eta Jean-Pied-de-Port (1794).

Uganga auzoak, berriz,[3] Gange itxura du (1736, Baionako kapitulua[8]).

Okzitanieraz: Sent Joan Pè de Pòrt du izena. Gaztelaniaz, berriz, jatorrizko izena Santa Maria Cabo el Puente bazen ere, egun San Juan Pie de Puerto da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Komunikabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerritik RD-933 (7 kilometrotara dagoen Arnegi doana) (antzinako RN-133), RD-918 (antzinako RN-132) eta RD-401 errepideak pasatzen dira.

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibañeta mendatetik gertu kokatuta, bertan Arnegi eta Lauribar lotzen dira. Errobi ibaiak udalerria ere zeharkatzen du[9].

Orografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1.021 metroko altuera duen Munhoa mendia Baigorri eta Donibane Garazi artean dago.

Etxeak eta auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Alde Zaharra Errobia errekaren eskuinaldean hasi zen, Lauribar iparraldeko muga izanik. Eskumaldean Zitadela eta ezkerraldean Uganga edo Urgane auzoak ditu. Zitadelatik gertu Saint-Jacques auzoa dago, ezkerraldean Saint-Michel dituena[10].

  • Zitadelaren karrika
  • Uganga
  • Espainiako karrika
  • Portalebürüa

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donibane Garaziko alderdi zaharreko harresiaren ate bat.

Erdi Aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donibane Garazi hiribildua XII. mendean eratu zen, zenbait mende geroago Karlos II.a Nafarroakoa bere "Erresumaren giltzatzat" hartuko zuena. Haren garapenak Donazaharreri nagusitasuna kendu zion Urkullu eta Orreaga zeharkatzen zituen erromatar galtzadan.

Hiribildu zaharreko lehendabiziko eraikinen artean Errobitik gertu zegoen XII. mendeko Santa Eulalia eliza, Uganda auzoan dagoen "Toki Eder" izeneko etxean dagoen portale erromanikoa eta gertuko muinoan dagoen Mendiguren gaztelua, 1191n aipatua.

Hiribilduan, Antso VII.a Azkarrak (1152-1221), XIII. mende hasieran, gotorlekua eta eliza eraiki zituen.

1329an, Filipe Evreuxkoak (1328-1343) forua eman zion hiribilduari, hiriak harresiak, azokak eta feriak kontrola zitzan. Era horretan, Donejakue Bidea egiten ari ziren erromesek bertatik igaro behar zuten Iruñera heldu baino lehen.

XV. mendeko Mendebaldeko Zismaren garaian, Avignongo aita santuaren apezpiku zismatikoa izan zuen 1383 eta 1488 artean. Erromakoa, berriz, Baionan zegoen. (Jean Froissartek esan zuen apezpiku biek Orthezen bildu zirela Gaston Febusek deituak.)

Aro modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1512an, Fernando Katolikoak errege legezkoak ziren Joanes eta Katalina Labritekoari Erresuma indarrez kendu eta hauek Bearnora alde egin behar izan zuten. Gaztelako Erresumako armadak Pirinioak igaro eta 1512ko abuztuan Donibane Garazi konkistatu zuen[11]. Albako dukeak gazteluaren defentsa gogortu zuen irailean.

Irailetik aurrera Joanes Labritekoak gidatutako armadak erresumak berreskuratzeari ekin eta Donibane Garazi hartu zuen. Garai hartan, hiribildua eskuz esku aldatu zen, askotan kalte ugariak izanik. Labritekoaren 20.000 soldaduek 1512ko azaroan hiribildua setiatu arren, gotorlekuko 1000-1800 soldaduek eutsi egin zioten. Berriro 1516an ekin zion.Orreagan hil zen ekainaren 17an.

1521eko maiatzaren 12an Labritarren Henrike II.a Nafarroakoak hiribildua setiatu zuen eta 15ean, konkistatu egin zuen. Ekainaren 30ean Noainen galdu, eta hiru asteko setioa izan eta gero, Albako dukeak gotorlekua berreskuratu zuen. 1522an gaztelarrek hiribildua utzi baina 1524ko urtarrilean berreskuratu zuten. 1527an nafarrek berriro lortu zuten eta zenbait hilabetez mantendu egin zuten[11].

1530ean, Karlos I.a Espainiakoak seigarren merindadea utzi eta gotorlekua txikitu zuen. Henrike III.a Nafarroakoak Frantziako tronua lortu eta Nafarroako eta Frantziako errege bihurtu zen, haren oinordekoek Karlos X.era arte erabiliko zuten titulu bera.

Erlijio Gerretan, 1567 Joana Labritekoak katolizismoa debekatu eta irailean liga bat eta 1568ko martxoan altxamendu bat sortu ziren. Katolikoen aterpea zena Montgomeryk 1570eko Errauts Ostiralean hartu zuen,hiribildua eta eliza bi erre zituen. Azkenean, Henrike III.ak egoera konpondu egin zuen[11].

Frantziako Iraultza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1789ko martxoan, Donibane Garazin bildutako Nafarroako Gorteek ez zuten beren burua Frantziako "probintzia"tzat hartu eta ez zuten Frantziako Estatu Nagusietara ordezkaririk bidali. Ekainean egindako bilera batean, berriz, lau ordezkari hautatu eta foruak errespetatu zitezela aginduak zituztela, Parisera bidali zituzten. Hala ere, saioa alferrik izan zen, eta 1789ko abuztuaren 4ko gauean foruak abolituak izan ziren. Nafarroa Behereak, Ipar Euskal Herriko beste herrialdeekin eta Bearnoekin batera, Behe Pirinioak izeneko departamendua sortu zuen[11].

1790eko martxoaren 4ko Legeak departamenduak eta barrutiak sortu zituen. Ipar Euskal Herrian hiru barruti sortu zituen: Maule, Donapaleu eta Ustaritze. Lapurdin egindako gehiegikeriak zirela eta, egoitza Ustaritzetik Baionara aldatu zuten. Direktorioak izenen aldaketa bultzatu zuen iraultzaileak gogoan har zitezen. Horregatik, Donibane Garazi Nive-Franche, Ustaritze Marat-sur-Nive (Marat zela eta), Itsasu Union, Arbona Constante, Baigorri Thermopyles (Termopiletako gudua zela eta), Donapaleu Mont-Bidouze, Luhuso Montagne-sur-Nive, Donibane Lohizune Chauvin-Dragon, Ainhoa Mendiarte eta Zuraide Mendialde bihurtu ziren. 1790eko Donibane Garaziko Kantonamenduak egun dituen udalerri berak zituen, Donapaleuko Kantonamenduan zegoen Ainhize-Monjolose izan ezik.

Frantziako Iraultzan eta Lehen Inperioan izandako gudek gudu-zelai bihurtu zuten Donibane Garazi. 1793an, konbentzioaren eta Espainiaren arteko gudan, orduko Nive-Franche gotorlekuak euskal ehiztariei esker Frantzia defendatu zuen.

1813an Soultek gidatutako kontraeraso napoleondarra bertatik hasi zen Wellingtonek setiatutako Iruñea askatzeko. Pirinioak zeharkatuta, Miro jeneral espainiarrak udalerria setiatu bazuen ere, bertakoek ez zuten etsi eta Luis XVIII.a Frantziakoak hartu zuen.

1889an trenbidea Donibane Garazira heldu bazen ere, XIX. eta XX. mendeetan hiriburua biztanleria ez ezik garrantzi politikoa ere galtzen ari da.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donibane Garaziko biztanleria
Datuen iturburua: INSEE

Politika eta administrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Agintaldia Auzapeza Alderdia Lanbidea
1995-2001 Charles Cabrol
2001-2020 Alphonse Idiart

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Donibane Garaziko enpresa nagusia pattarra egiten duen SARL Étienne Brana da, Departamenduko elikagaigintzaren inportanteenetariko bat dena[12].

Laborantza (artoa, zuhainak, mahastiak, barazkiak) eta abeltzaintza (behiak, ardiak eta txerriak) dira jarduera nagusiak. Nafarroa Behereko merkataritza-gunea ere bada (astelehenetako azoka eta apiril, uztail eta abuztuko ardi eta gazta-feriak). Turismoak ere garrantzi handia du eskualdean[13].

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Uztailaren 15ean, Joan Maiorgakoa martiriaren eguna ospatzen dute[13].

Hizkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Behe-nafarrera da garaztarren berezko euskalkia, zehazki ekialdeko aldaerakoa; ikastola eta bertso-eskola dituzte herrian.

Zinema[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Azpiegiturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hezkuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriak honako hezkuntza-zentro hauek ditu: hiru haur-eskola, bata publikoa, Renaud, eta beste biak pribatuak, Sainte-Marie eta ikastola; ikastetxe bi, bata publikoa, Citadelle, eta bestea pribatua, Saint-Jean de Mayorga; lizeo publiko bat, lycée de Navarre; eta nekazaritza-lizeo pribatu bat, Frantses Enia.

Donibanegaraztar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Udalerriak EODAn.
  2. a b c d e   Euskal Herriari Begira, Udalbiltza, http://udalbiltza.eus/eu/euskal-herriari-begira .
  3. a b Paul Raymond, "Dictionnaire topographique Béarn-Pays Basque"
  4. XII. mendeko geografo hispano-arabiarrak
  5. Baionako eskutitzak edo Livre d'Or - XIV. mendea - Archives Départementales des Pyrénées-Atlantiques
  6. Duchesne Bilduma, 99-114. Liburukiak, Oihenarten paperak - Frantziako Liburutegi Nazionala
  7. Baionako kapitulua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  8. 1736ko eskuizkribua - Archives Départementales des Pyrénées-Atlantiques
  9. Sandre datu-basea
  10. Auñamendi Entziklopedia: Donibane Garazi
  11. a b c d Gérard Folio. "La citadelle et la place de Saint-Jean-Pied-de-Port, de la Renaissance à l’Époque Contemporaine", "Cahier du Centre d’études d’histoire de la défense n° 25" aldizkarian, 2005 ISBN 2-11-094732-2, Online
  12. Sud-Ouest: Classement des 50 premières entreprises agro-alimentaires
  13. a b Hiru: Euskal Herriko hiriburuak
  14. Mérimée datu-basea: Haute-Ville
  15. Mérimée datu-basea - Zitadela
  16. Mérimée datu-basea: Gotorlekuak
  17. Mérimée datu-basea: Mendiguren gaztelua eta Zitadela
  18. Mérimée datu-basea: Zitadelako Karrika 3
  19. Mérimée datu-basea: Zitadelako Karrika 8
  20. Mérimée datu-basea: Zitadelako Karrika 31
  21. Mérimée datu-basea: Arkantzola Etxea
  22. Mérimée datu-basea: Lapurdi Etxea
  23. Mérimée datu-basea: Lapurdi Etxea
  24. Mérimée datu-basea: Apezpikuen prisioa
  25. Mérimée datu-basea: Mansart Etxea
  26. Mérimée datu-basea: Mansart Etxea
  27. Mérimée datu-basea: Espainiako karrika 9
  28. Mérimée datu-basea: Espainiako karrika 23
  29. Mérimée datu-basea: Etxehandia Etxea
  30. Mérimée datu-basea: Jasokundearen Eliza
  31. Mérimée datu-basea: Jasokundearen Eliza

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Nafarroa
Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Donibane Garazi Aldatu lotura Wikidatan
Portal.svg
Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa