Aiherra

Wikipedia, Entziklopedia askea
Aiherra
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Belzunce-chateau.jpg
Bandera Navarra.svg
Bandera

Blason ville fr Ayherre (Pyrénées-Atlantiques).svg
Armarria


Kokapena
Herrialdea  Euskal Herria
Lurraldea  Nafarroa Beherea
Administrazioa
Estatua  Frantzia
Eskualdea  Akitania Berria
Departamendua  Pirinio Atlantikoak
Elkargoa Euskal Hirigune Elkargoa
Barrutia Baiona
Kantonamendua Bidaxunerria, Amikuze eta Oztibarre
Izen ofiziala Blason ville fr Ayherre (Pyrénées-Atlantiques).svg Ayherre
Auzapeza Arño Gastambide (2020-2026) (Abertzale)
Posta kodea 64240
INSEE kodea 64086
Herritarra aihertar
Geografia
Azalera 27,65 km²
Garaiera 20-465 metro
Demografia
Biztanleria 1.068 (2018: Green Arrow Up.svg 26)
Dentsitatea 36,38 biztanle/km²
Zahartzea[1] % 16,55
Ugalkortasuna[1] ‰ 44,84
Ekonomia
Jarduera[1] % 78,59 (2011)
Desberdintasuna[1] % 0,04 (2011)
Langabezia[1] % 4,38 (2013)
Euskara
Euskaldunak % 17,28 (2010)
Erabilera % 1,76 (2011)
Datu gehigarriak
Sorrera 1450
Webgunea http://www.ayherre.fr/eu/


Aiherra[2] ([aiheʁa] Nafar-lapurteraz; Aierra [aiera] Goi-nafarreraz) Nafarroa Behereko ipar-mendebaldeko udalerria da, Arberoa eskualdean kokaturik dagoena. 1.035 biztanle zituen 2016an.[3] Zenbait gaztelu zahar edo gotorleku protohistoriko daude bertan, bai eta Beltzuntze jauregia ere.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ingurune naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abarratea mendia (342 m) Aiherra eta Izturitze artean dago kokaturik. Haren gailurrean gaztelu zahar edo historiaurreko gotorleku baten aztarnak daude[4].

Udalerriko lurretatik igarotzen dira Arhan eta Arberoa ibaiak.

Udalerri mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Etxeak eta auzoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Hardoiko benta
  • Zokoa
  • Zokoko eliza
  • Ahontzeko eliza
  • Apahiri
  • Bizkardegi
  • Herketa
  • Uratz
  • Haindea
  • Hergaitz
  • Bildarraitz

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1450eko martxoaren 18an [5] Beltzuntze jauregian sinaturiko bake itunaren ondorioz, Lapurdi Frantziako erresumaren menpe geratu zen, herrialdean ingelesen eraginari amaiera emanez. Egun hartan, ordezkari lapurtarrek euren mendekotasuna zindu zuten, eta urrezko 2000 ezkutu ordaindu ostean -hamar bahituren atxikitzearen bidez bermaturik- euren pribilegioak mantendu ahal izan zituzten.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriko ekonomiaren oinarria laborantza da. Gainera, Lauak sozietateak (industria aeronautiko eta espaziala) Aiherran dago kokaturik. Horrez gain, Harana ibaian dagoen Huhagun errota, XIX. mendekoa, zentral hidroelektrikoa gaur egun.

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aiherrako biztanleria
Datuen iturburua: INSEE

Euskara[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aiherrako Leire Barbier[6] eta Samuel Biscay[7]. Euskal Herriko Ahotsak[8] eta Gazte Gara Gazte[9] proiekturako egindako elkarrizketa.

Aiherrako euskara[10] nafar lapurteraren[11] aldaera bat da, sortaldeko azpieuskalkiaren[12] barnean dagoen Arberoako euskara[13], hain zuzen.

Ondasun nabarmenak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aiherrako eliza.
  • Forte protohistorikoak[14] Abarratea mendian.
  • Beltzuntze jauregia[15], XIII, XIV eta XVI. mendeetako aztarnak dituelarik.
  • Done Petri parrokia[16] Erdi Aroaren amaieran izan zen eraikia. XVII. mendean handiagotua izan zen eta ondoren, 1910 eta 1911. urteetan, berriztatze sakonak izan zituen; litekeena da kanpandorrea orduan berreraikia izana.

Herri senidetuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1984 inguruan hasitakoa da aihertarren eta antzuolarren arteko harremana, Nafarroa Behereko eta Gipuzkoako bi herri txiki hauen arteko adiskidetasuna Aiherrako Beltzuntze elkarteko zenbait lagunek eta antzuolar batzuek elkar ezagutu ondoren sortu zen. Adiskidetasun hori gorpuztuz joan da geroztik, eta hastapeneko harreman soilak bi herrien arteko lotura bilakatu dira.

Urte guzti horien buruan, urtez urte, herritarren arteko harreman pertsonalez gain, ekitaldi ugari antolatu dira, urtean behin, txandaka, urte batean Antzuolan eta bestean Aiherran, ospatu izan diren senidetze egunetan. Ospakizunaren ekintza nagusia bi herrietako herritarrek elkarrekin egiten duten bazkaria izan ohi da, baina badira nabarmentzeko beste ekintza asko ere: bi herriak eta inguruak ezagutzea, antzerki saioak, kantaldiak, hitzaldiak, erakusketak, pilota partidak, etab.

Harreman horren ondorioz, Antzuolako kale bati Aiherra izena jarri zitzaion.

Herri bien arteko harremana Antzuolako Udalak hasiera-hasieratik babestu eta bultzatu zuen arren, Aiherran Beltzuntze elkarteak hartu zuen harremanaren gidaritza bere gain. 2004an, ordea, Aiherrako Udalak ere Antzuolarekin harremana izan nahi zuela eta, herri bien arteko hitzarmena sinatu zen. Sinadura urriaren 29 iluntzean gauzatu zen Aiherran, 20. urteurreneko ospakizunen barruan, hain zuzen ere.

2009an bete zen harremanaren 25. urteurrena. Ospakizun ekitaldiez gain, herri bien arteko adierazpena onartu zen.[17]

2011ko maiatzaren 6an aurkeztu zen Aiherra eta Antzuolaren arteko senidetzeari buruzko liburua: Antzuola eta Aiherra, mugak zubi. Liburuan 27 urte hauetako harremanak eman duena jasotzen da: senidetzearen hasiera, ondorengo urteetako nondik norakoak, 20. eta 25. urteurrena, protagonisten elkarrizketak eta argazki ugari... harremanaren isla diren irudi eta argazki ugari.[18]

Aihertar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Beñat Larregi (1721-?) idazle eta apaizak ama Beltzuntze familiakoa zuen eta herriko erretorea izan zen.

Argazki galeria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Abarratea mendia

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b c d e Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. Aiherra. Leku-izenak, euskaltzaindia.eus Noiz kontsultatua: 2019-09-10.
  3. Dossier complet: Commune d’Ayherre (64086). insee.fr Noiz kontsultatua: 2019-09-10.
  4. Philippe Veyrin; Veyrin, Philippe. Les Basques. Arthaud 1975 ISBN 978-2-7003-0038-3. Noiz kontsultatua: 2020-05-15.[Betiko hautsitako esteka]
  5. Philippe Veyrin, Les Basques, Arthaud 1975 ISBN 2 7003 0038 6, 122. orr.
  6. «Barbier, Leire - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-16.
  7. «Biscay, Samuel - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-16.
  8. «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-16.
  9. «Gazte gara gazte» gazteak.ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-16.
  10. «Aiherra - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-16.
  11. «Nafar-lapurtarra - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-16.
  12. «Sortaldekoa (NL) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-16.
  13. «Arberoakoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus Noiz kontsultatua: 2018-10-16.
  14. (Frantsesez) Frantziako Kultura Ministerioa, forteei buruzko txostena
  15. (Frantsesez) Frantziako Kultura Ministerioa, gazteluari buruzko txostena
  16. (Frantsesez) Frantziako Kultura Ministerioa, parrokiari buruzko txostena
  17. ((PDF)).
  18. Muñiz, Ibai. (2011). Antzuola eta Aiherra, mugak zubi. Antzuolako eta Aiherrako udalak.

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskarazko Wikipedian bada atari bat, gai hau duena:
Euskal Herriko Wikiatlasa