Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Erromatar mitologia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu

Erromatar mitologia Antzinako Erromako sinesmen mitologikoen multzoa da,eta beraz, garai hartako erlijio ofiziala. Bi garaitan bana daiteke:

  • Lehengo garaia: gurtzarekin lotuagoa zegoen eta Erromako historiaren lehenengo urteetan sortu zen. Greziako eta Etruriako tradizioetatik bereizten zen.
  • Bigarren garaia: oso berantiarra izan zen. Literaturatik sortua, Greziako eta Etruriako mitologietatik elementu ugari hartu zituen.

Erromako lehen mitoen jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Askotan aipatu da erromatarrak, greziarren aldean, ez direla batere mitologia zaleak. Egia da, esaterako, Jainko erromatorrak izena eta funtzio argiak duten elementu hutsak direla, kontakizun edo historiarik gabeak. Hala ere, erromatarrek bazuten:

  • Erritu sistema bat eta ondo zehaztutako apaiz hierarkia bat.
  • Hiriaren sorrera eta garapenaren inguruko kondaira historikoen multzo aberats bat. Kondaira horien protagonistak gizakiak ziren arren, jainkoek ere parte hartzen zuten.

Jainkoen lehen mitologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eredu erromatarrak, grekoarekin konparatuz, jainko kontzeptua definitzeko modu ezberdina izan zuen. Adibidez, antzinako greziar bati Demeter nor zen galdetuko bagenio, segur aski Hadesek Persefone alaba bahitu zionean izandako atsekabearen kondaira ezaguna kontatuko liguke; antzinako erromatar batek, aldiz, erantzungo luke Zeres-ek flamen deituriko apaiz ofizial bat zuela eta Jupiter, Marte eta Quirinoren flamenak baino gazteagoa izanik, Flora eta Pomonaren flamenak baino zaharragoa zela. Gainera, beste bi landa-jainkorekin (Libero eta Libera) hirukote bat osatzen zuela esango liguke. Eta baita jainkosari laguntzen zioten bigarren mailako beste jainkoak beren funzio zehatzekin zerrendatu ere: Sarritor (jorratzailea), Messor (uzta-biltzailea), Convector (gurdizaina), Conditor (biltegizaina), Insitor (ereilea), etab. Honela, antzinako mitologia erromatarra, jainkoei dagokienez, ez zegoen istorioez soilik osaturik, baina baita jainkoen eta gizakien arteko erlazio konplexuez ere, bai gizakien munduan, bai jainkoenean.

Antzinako erromatarren jatorrizko erlijioa aldatu egin zen Greziako mitologiaren sinesmen ugariak eta korapilatsuak bereganatu zituenean historian zehar. Antzinako erromatarren erlijioari buruz dakigun apurra ez dugu garaiko iturriei esker ezagutzen, baizik eta antzinako tradizioen galera saihestu nahi izan zuten geroagoko idazleei esker, besteak beste, K. a. I. mendeko Marko Terentzio Varron jakituna. Beste idazle klasiko batzuek, adibidez Ovidio poetak bere Fasti izeneko lanetan, eredu helenistikoen eragin handia izan zuten eta beren lanetan Greziako mitoak erabili zituzten askotan tradizio erromatarraren hutsuneak betetzeko.

Erromako historiari buruzko lehen mitologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jainkoei buruz iritsi zaigun informazio urriarekin konparatuz, erromatarrek beren hiriaren sorrera eta garapenaren lehen faseen inguruko kondaira ia historiko asko zituzten. Lehenengo erregeen jatorriak, Romulo eta Remorenak adibidez, guztiz mitikoak ziren eta era honetako kondairak lehenengo Errepublikaren garairaino ere iristen dira. Berez gehienbat bertakoak ziren tradizio hauetaz gain, Greziako kondaira heroikoetatik ateratako materiala ere bazegoen antzinako garaietatik; adibidez, Eneas Romulo eta Remoren arbaso bihurtu zuten. Eneida eta Livioren lehen liburuak giza mitologia honetako iturri hoberenak dira.

Italiako eta Erromako jainkoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Apaiz ofizialen erritu-praktika erromatarrak jainkoak bi taldetan banatzen zituen: bertako jainkoak (di indigetes) eta jainko berriak (di novensiles).

Bertako jainkoak jatorriz Estatu erromatarrekoak ziren eta haien izena eta jatorria antzinako apaizen tituluetan eta baita egutegian finkatu ziren jaiegunetan ere adierazten ziren; mota honetako hogeita hamar jainkori jaiegun bereziak eskaintzen zizkieten. Jainko berriak geroago iritsi ziren. Jainko horien gurtza garai historikoetan ezarri zen hirian, normalean halako data ezagun batean eta krisi edo beharrizan jakin bati erantzuteko beharraren ondorioz.

Bertako jainkoez gain, antzinako jainko erromatarren artean espezialistak deituriko jainkoen multzoa ere sartzen zen, erromatarrek hainbat ekintza burutu bitartean (besteak beste, uzta garaian) deitzen zituztenak. Goldatze eta ereite garaian ospatutako antzinako errituen zati batzuei esker, badakigu jardueraren fase bakoitzean jainko jakin baten izena deitzen zutela (jainkoaren izena jardueraren aditzetik eratorria zen). Jainko horiek jainko laguntzaileak zirela esan dezakegu, jainko nagusiekin batera eskatzen baitzitzaien laguntza.

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Erromatar mitologia Aldatu lotura Wikidatan

Erromatar Panteoiaren Jainko Nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irudia Erromatar

izena

Greziar

izena

Ezaugarriak Atributua
Jupiter Jainkoa
Jupiter Jainkoa
Jupiter Zeus Gizakien eta jainkoen aita, altueren erregea, justizia bideratzailea, zeruaren eta trumoiaren Jainkoa. Tximista, Arranoa, Zezena eta Haritza.
Juno Louvren
Juno Louvren
Juno Hera Jainkoen erregina eta ezkontzaren eta familiaren Jainkosa. Indiolarra eta koroa.
Neptuno
Neptuno
Neptuno Poseidon Itsasoetako, zaldien eta lurrikaren Jainkoa. Hiruhortzekoa eta gurdia.
Minerva
Minerva
Minerva Atenea Jakinduriaren, arteen eta gerra tekniken Jainkosa. Erromaren babeslea eta artisauen patroia. Kaskoa, ezkutua, lantza, olibondoa eta hontza.
Marte (Ludovisi Ares)
Marte (Ludovisi Ares)
Marte Ares Gerraren Jainkoa. Ezpata, ezkutua eta kaskoa.
Venus (British Museum)
Venus (British Museum)
Venus Afrodita Maitasuna, edertasuna eta ugalkortasunaren Jainkosa. Usoa, ezpata eta itsas maskorra.
Apolo
Apolo
Febo Apolo Argiaren eta eguzkiaren Jainkoa; egia eta profeziena; arkularitzarena; medikuntzarena; musikarena; poesiarena eta arteena. Lira, arkua eta gezia.
Diana (Louvre)
Diana (Louvre)
Diana Artemisa Edertasuna, ehiza eta naturaren Jainkosa eta kastitatearen ikurra. Ilargia, zilarrezko arkua, gezia eta buiraka.
Merkurio
Merkurio
Merkurio Hermes Jainko mezularia eta jainko-jainkosa eta hilkorren gidaria. Pegaso, kaduzeo, sandaliak eta poltsa.
Dioniso (Prado Museoa)
Dioniso (Prado Museoa)
Baco Dioniso Ardoaren, mahatsaren, zoramenaren eta dantzaren Jainkoa. Tirso.
Vulkano
Vulkano
Vulkano Hefesto Sua eta metalen Jainkoa. Ingude eta mailua.
Pluton (Louvre)
Pluton (Louvre)
Pluton Hades Inframunduko eta hildakoen Jainkoa. Ebano koroa, ebano tronua eta lau zaldi beltzez tiratutako karroa.