Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Urtaro

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Urtaro lehorra tropikoetan.
Urtaro hezea tropikoetan.

Urtaroak eguraldia, ekologia eta eguneko argiaren iraupenak markatzen duen urtearen zatiketa da. Lurrean urtaroak sortzen dira Lurraren orbitaren eta makurdura axialak ekliptikarekiko duten erlazioa dela eta[1][2]. Ingurune epeletan eta polarretan urtaroak Eguzkiaren argiaren intentsitatearen ondorio dira, animaliek hibernatu edo migratu eta landareen bizitza zikloak eragiten dituena. Kultura ezberdinek urtaroak euren eskualdean dauden aldaketen arabera neurtzen dituzte.

Maiatza, ekaina eta uztailan Ipar Hemisferioak Eguzkiaren argi zuzen gehiago jasotzen du, hemisferio hori dagoelako Eguzkiarekiko zuzenago (baina ez gertuago[oh 1]. Berdina gertatzen da Hego Hemisferioan azaroa, abendua eta urtarrilean. Lurraren makurdura axialaren ondorioz Eguzkia gorago agertzen da zeruan udako hilabeteetan, Eguzkitik jasotzen den energia handtiuz. Hala ere, urtaroen atzerapenaren ondorioz, ekaina, uztaila eta abuztua dira hilabeterik beroenak Ipar Hemisferioan eta abendua, urtarrila eta otsaila beroenak Hego Hemisferioan.

Inguru epel eta polarretan urtaroek 3 hilabeteko iraupena dute eta negu, udaberri, uda eta udazken izena ematen zaie. Lau urtaroen hasiera eta bukaera definitzerako garaian ekinozio eta solstizioak erabiltzen dira. Urtaroen definizioa, hala ere, kulturala da. Indian, antzinatik, sei urtaro edo Ritu bereizten dira gaur egun ere nekazaritza eta merkataritzarako, antzinako Hegoaldeko Asiako erlijio eta kulturan oinarritua[3][4]. Ekologian ere sei urtaroko zatiketa erabiltzea ohikoa da inguru epeletan, inongo egutegira zuzenean lotu gabe: prebernala, bernala, estibala, sertinala, autunala eta hibernala. Ekuatoretik gertu dauden lekuetan bi urtaro baino ez daude: hezea eta lehorra. Leku batzuetan hirugarren urtaro bat bereizten da, hotzagoa eta leunagoa, harmattan izenekoa Mendebaldeko Afrikan[5]. Urtaroak garrantzitsuak dira nekazal-gizarteentzat, euren bizitza ereitze eta uzta garaien artean mugitzen baita, eta urtaroen aldaketak erritual ezberdinak dituelako.

Munduko hainbat lekutan beste "urtaro" ez formal batzuk ere badaude, adibidez urakan, sute edo ibaien mailari lotuak. Antzinako Egipton Nilo ibaiaren hazkuntza zikloak markatzen zituen urtaroak.

Arrazoiak eta efektuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Makurdura axiala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Makurdura axial»

Lurraren orbita eliptikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Itsasokoa eta hemisferikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tropikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Latitude ertainetako atzerapen termikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Orbitaren eszentrikotasuna dela eta, Eguzkitik gertuago dago Lurra Urtarrilean Ekainean baino

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Khavrus, Vyacheslav; Shelevytsky, Ihor (2010-11) «Introduction to solar motion geometry on the basis of a simple model» Physics Education (6): 641–653 doi:10.1088/0031-9120/45/6/010 ISSN 0031-9120 . Noiz kontsultatua: 2019-06-04 .
  2.   Khavrus, Vyacheslav; Shelevytsky, Ihor (2012-10-22) «Geometry and the physics of seasons» Physics Education (6): 680–692 doi:10.1088/0031-9120/47/6/680 ISSN 0031-9120 . Noiz kontsultatua: 2019-06-04 .
  3.   «Ritus, Seasons and Vedic Calendar» www.mypanchang.com . Noiz kontsultatua: 2019-06-04 .
  4. (Ingelesez)  LLP, Adarsh Mobile Applications «Indian Seasons, Indian Ritus Start Date and Timings for Ujjain, Madhya Pradesh, India» www.drikpanchang.com . Noiz kontsultatua: 2019-06-04 .
  5. (Ingelesez)  Ayo, Joseph O.; Minka, Ndazo S. (2014-03-10) «Influence of cold–dry (harmattan) season on colonic temperature and the development of pulmonary hypertension in broiler chickens, and the modulating effect of ascorbic acid» Open Access Animal Physiology doi:10.2147/oaap.s51741 . Noiz kontsultatua: 2019-06-04 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Urtaro Aldatu lotura Wikidatan