Edukira joan

Wolfram

Aldatu loturak
Artikulu hau "Kalitatezko 2.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Wikipedia, Entziklopedia askea

Wolframa
74 Tantaloa ← Wolframa → Renioa
   
 
74		 W
  
               
               
                                   
                                   
                                                               
                                                               
Ezaugarri orokorrak
Izena, ikurra, zenbakiaWolframa, W, 74
Serie kimikoaTrantsizio-metalak
Taldea, periodoa, orbitala6, 6, d
Masa atomikoa183,85 g/mol
Konfigurazio elektronikoa1s², 2s² 2p6, 3s² 3p6,4s² 3d10 4p6 5s² 4d10 5p6, 6s² 4f14 5d4.
Elektroiak orbitaleko10
Propietate fisikoak
Egoerasolido
Dentsitatea(0 °C, 101,325 kPa) 19250 g/L
Urtze-puntua3695 K
(3422 °C, 6191.6 °F)
Irakite-puntua5828 K
(5555 °C, 10031 °F)
Urtze-entalpia35,4 kJ·mol−1
Irakite-entalpia824 kJ·mol−1
Bero espezifikoa(25 °C) 130 J·mol−1·K−1
Lurrun-presioa
P/Pa1101001 k10 k100 k
T/K
Propietate atomikoak
Kristal-egiturakubikoa, gorputzean zentratuta
Oxidazio-zenbakia(k)+2, +3, +4, +5, +6
Elektronegatibotasuna2,36 (Paulingen eskala)
Ionizazio-potentziala1.a: 770 kJ/mol
2.a: 1710 kJ/mol
3.a: 2330 kJ/mol
Erradio atomikoa (batezbestekoa)135 pm
Erradio atomikoa (kalkulatua)193 pm
Erradio kobalentea146 pm
Datu gehiago
Eroankortasun termikoa(300 K) 174
Soinuaren abiadura(298,15 K) 5174 m/s
Isotopo egonkorrenak
Wolframaren isotopoak
iso UN Sd-P D DE (MeV) DP
180W %0,12 1,8 x 1018 u α 2,516 176Hf
181W sintetikoa 121,1 e ε 0,118 181Ta
182W %26,50 W egonkorra da 108 neutroirekin
183W %14,31 W egonkorra da 109 neutroirekin
184W %30,64 W egonkorra da 111 neutroirekin
185W sintetikoa 71,1 e β- 0,433 185Re
186W %28,43 W egonkorra da 112 neutroirekin
Wolframaren eskultura Bergaran.

Wolframa[1] edo tungstenoa[2][oh 1] elementu kimiko bat da, W ikurra eta 74 zenbaki atomikoa dituena. Taula periodikoan, trantsizio-metalen multzoan dago, 6. periodoan, eta 6. taldean. Naturalki agertzen da Lurrean, baina ia beti beste elementu batzuekin konposatuak eratuz. Wolframa 1783ean bakartu zen lehen aldiz, Elhuyar anaien eskutik (Juan Jose Elhuyar eta Fausto Elhuyar), Bergarako orduko Euskalerriaren Adiskideen Elkartearen baitan. Agertzen den mineral garrantzitsuenak scheelita eta wolframita dira. Scheelitaren sinonimo bat tungstenita da, eta hortik datozkio erabili ohi diren bi izenak.

Elementu askea bere sendotasunagatik nabarmentzen da, bereziki ezagutzen diren elementu guztien arteko fusio-punturik altuena duelako, 3.422 °C-rekin. Irakite-punturik altuena ere badu: 5.930 °C[3]. 19,254 g/cm³-ko dentsitatea du[4], uranioaren eta urrearen dentsitateekin alderagarria, eta berunarena baino askoz handiagoa da (1,7 aldiz, gutxi gorabehera)[5]. Wolfram polikristalinoa berez material hauskorra[6][7][8] eta gogorra da (baldintza normaletan, konbinatuta ez dagoenean), eta horrek zaildu egiten du metalgintzan berarekin lan egitea. Hala ere, wolfram monokristalino purua harikorragoa da eta altzairu gogorreko metalentzako zerra batekin moztu daiteke[9].

Wolframa aleazio askotan agertzen da, eta aplikazio ugari ditu, besteak beste, lanpara elektrikoen hariak, X izpien hodiak, arku bidezko TIG soldadurako elektrodoak, superaleazioak eta erradiazioaren aurkako blindajeak. Wolframaren gogortasunak eta dentsitate handiak jaurtigai sarkorretan aplikazio militarretarako egoki bihurtzen dute. Wolframezko konposatuak katalizatzaile industrial gisa erabiltzen dira askotan. Wolfram karburoan erabiltzen da gehien, higadurarekiko erresistentea den materialean, eta metalurgian, meatzaritzan eta eraikuntzan erabiltzen da[10]. Wolframaren % 50 inguru wolfram karburoan erabiltzen da, eta gainerako erabilera nagusia aleazioei eta altzairuei dagokie: % 10 baino gutxiago erabiltzen da beste konposatu batzuetan[11].

Wolframa biomolekuletan dagoen hirugarren trantsizio-serieko metal bakarra da, eta bakterio- eta arkea-espezie batzuetan agertzen da. Hala ere, wolframak molibdenoaren eta kobrearen metabolismoan eragiten du, eta animalia gehienentzat toxikoa da[12][13].

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Metal horren ezaugarri deigarrienetariko bat bi izen edukitzea da, alde batetik wolfram, euskaraz, gaztelaniaz eta alemanez erabiliena, taula periodikoan horrela baitago idatzita eta beste aldetik, tungsteno, batez ere herrialde anglosaxoietan zein Frantzian erabiltzen dena eta IUPACek onartutakoa: horrek suedieraz harri astuna esan nahi du, horrela tungsteno izena beti egon da material zulaezinarekin lotuta. Hain da ezezaguna izen-bikoiztasun hori, non askok ez dakiten material bera denik: dokumentazioak ezagutzera ematen du nola tungsteno hitza batzuek erabiltzen duten eta beste batzuek, wolfram hitza[14].

Wolfram izena alemanezko wolf rahm hitzetik dator, otso krema esan nahi duena, Johan Gottschalk Walleriusek 1747an mineralari eman zion izena. Izen hori latineko lupi spuma esamoldetik dator, Georg Agricolak 1546an eman zion izena. Uste da izen hori eman ziola eztainu ugari kontsumitu behar zelako minerala ustiatzeko, eta mineralak, beraz, otso baten moduan jaten zuela adierazi nahi zuen[15]. Mineralei izen bitxiak jartzeko ohitura egon zen garai hartan Metal mendietan, Alemanian, ustezko metal baliotsuak zituzten baina gero hain baliotsuak ez zirenak izendatzeko. Hortik datoz ere kobaltoa (Kobold izpiritutik), pekblenda (alemanezko blenden hitzetik, itsutu, engainatu) edo nikel (deabrua, kobrenikel hitzaren parte, ez zelako benetako kobrea).

Ezaugarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kimikaren ikuspuntutik, wolframa nahiko geldoa da. Azido arruntek edo alkaliek ez diote erasotzen eta azido nitriko eta fluorhidriko nahasketa batekin erreakzionatzen du.

Urtutako gatz oxidatzaileek sodio nitritoaren modukoak erraz erasotzen diote eta kloroak, bromoak, iodoak, karbono dioxidoak, karbono monoxidoak eta sufreak bakarrik tenperatura handietan erreakzionatzen dute wolframarekin.

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espioitza misioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. mendearen erdialdean Espainiako agintariak kezkatuta zeuden euren kanoien kalitatea txikia zelako, eta Eskoziako Carron fabrikan erosi behar zituztelako. Gobernua Jose Mazarredo ontzi-kapitainarekin harremanetan jarri zen eta horrek proposatu zuen Carronen sartu eta espioitza-misio bat antolatzea[16]. Mazarredok ikusi uen "zientzia erabilgarriak" oso atzeratuta zeudela Espainian, baina bazela aukera Euskalerriaren Adiskideen Elkartearekin harremnetan jartzeko eta Bergarako Seminarioa probesteko metalen azterketarako. 1777an akordio batera iritsi ziren: Gobernuak Kimika, Mineralogia eta Metalurgia katedretako gastuak ordainduko zituen eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak espioitza misiorako bi pertsona egokiak aurkituko zituen, Peñafloridako kondeak eta Narrosko markesak Bergaratik ezkutuan zuzenduko zuten misioa[16]. Kondeak eta Markesak bi espioi bilatu zituzten: bata lan praktikoak egiteko, Ignacio de Montalvo, eta bestea zientzialaria zena, Juan Jose Elhuyar[16].

Juan Jose Bergaratik Parisera joan zen 1778ko apirilean, Fausto anaia zain zuela. Handik Freibergerako bidaia hasi zuten, Frantzia eta Alemaniako hainbat hiri zeharkatuz. Bidaia horretan bisitatzen zituzten instalazio tekniko eta zientifikoak ondo deskribatu zituzten gutun bidez. Freibergen Bergakademie edo Meatze Akademia zegoen, mineralogian, meatzaritzan eta geologian egindako ikasketa eta ikerketen kalitateagatik ezaguna zen erakundea. 1778 eta 1781 artean bertan ikasi zuten Elhuyar anaiek[16][17]. Handik Viena edo Bratislava bisitatu zituzten, beti ikasi eta ikusteko argudioarekin. Vienan zegoela, 1781eko udan, Peñafloridak gutun bidez eskatu zion Fausto de Elhuyarri bere ikasketa-bidaiak amai zitzala eta lehenbailehen itzul zedila Bergarara, bere Mineralogia eta Metalurgiako katedraz arduratzeko eta bere ikasgaiei hasiera emateko[16]. Fausto itzuli zen, baina Juan Josek baimena eskatu zion Adiskidearen Elkarteari Suediara joateko, bertan Carronekoak bezain onak ziren kanoiak egiten ari zirela argudiatuta[16]. 1782an Uppsalan zen, Torbern Bergmanekin ikasten. Bertan ikertu zuen tungsten edo wolframita minerala (), 1779an Peter Woulfek aurkitutakoa. Egonaldi hartan ezagutu zuen Carl Wilhelm Scheele. Bi urte beranduago Torbern Bermanek aditzera eman zuten elementu berri bat aurkitu zezaketela azido tungstiko deritzon azidoa erreduzitzerakoan, scheelita mineraletik () lortutakoa. Elhuyarrek bi ikerketa horien berri izan zuen Uppsalan zela[18].

1783an La Cavada eta Liérganesko kanoi fabrikan hasi ziren kalitate hobea zuten metalak lortzen, eta Espainiako gobernuak erabaki zuen Elhuyarren misioa bertan behera uztea, oso emaitza txikiak ematen ari baitzen. Bi espioiei itzultzea eskatu zien. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak argudiatu zuen Montalvok lortu zuela Carronen sartzea eta Elhuyarrek trebakuntza handia lortu zuela. Alferrik, 1783ko uztailean Bergaran baitzen Juan Jose. Bertan, Fausto anaiarekin batera, Seminarioko laborategia antolatzen hasi ziren[16].

Elementua isolatzea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1783ko maiatzean Elhuyar anaiak Bergaran bildu ondoren, suediarrek ere bilatzen zuten balizko elementu berria isolatzeko metodoari ekin zioten. Bere kasuan, abiapuntua beste mineral bat izan zen, wolframita (Fe,Mn)WO4), Zinnualden, Saxonia eta Bohemiako mugan dauden eztainu-meategietatik zetorrena. Azkenik, 1783ko irailaren 28an, elementu berria isolatzea lortu zuten, “Volfram” deitu ziotena: "Volfram deituko diogu, erauzia izan den materialaren izena hartuz"[18].

Jarraitutako prozesua honakoa izan zen[18]:

  • Wolframita birrindu

Wolframa oraindik 24 elementu kimiko baino ezagutzen ez zirenean aurkitu zen, eta gertaera horrek, jakina, eragina izan zuen garai hartako esparru zientifikoetan. Idatzizko lehen komunikazioa Euskalerriaren Adiskideen Elkartean egin zen[19]. Geroago aurkeztu zen Tolosa Okzitanian[20] eta Londresen[21].

Garrantzi historikoa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wolframak historian zehar garrantzi handia izan du. Oro har, wolframak dituen ezaugarriak oso estimatuak izan dira guda garaietan, material gogor eta iraunkorren bila ibili direnean. Adibidez, badaude txostenak Bigarren Mundu Gerran Espainiako gobernuak Alemania naziari armamentuaren blindajea egiteko wolframa eman ziola esaten dutenak[22]. Horren trukean Alemaniak 12 tona urre eta 4 tona opio eman zizkion Espainiari. Mineral hau Asturias eta Galiziako meatzetatik ateratzen zen. 1944. urteko maiatzean Espainia eta anglosaxoi herrialdeen artean akordio bat izenpetu zen Espainiatik Alemaniara egiten zen wolframio esportazioa gutxitzeko.

Gaur egun, wolframa, material estrategiko baten moduan dago kudeatuta herrialde askotan.

Ezaugarriak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Propietate fisikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Wolfram zilindro bat, oxidoarekin bere gainazalean.

Bere egoera naturalean, wolframa metal gogorra da, gris altzairu kolorekoa, hauskorra eta lantzeko zaila izan ohi dena. Behin purifikatuta, wolfram monokristalinoak bere gogortasunari eusten dio (altzairu askorena gainditzen du), eta erraz lantzeko bezain xaflakor bihurtzen da. Forjaketa, trefilaketa edo estrusio bidez lan egin daiteke, baina ohikoena sinterizazio bidez forma ematea da. Sinterizatua askotan erabiltzen da wolframaren fusio-puntu oso altua dela eta.

Egoera puruan dauden metal guztien artean, wolframak du fusio-punturik altuena (3.422 °C), lurrun-presiorik baxuena (1.650 °C baino tenperatura altuagoetan) eta haustura-tentsiorik handiena[23]. Karbonoa wolframa baino tenperatura altuagoetan solido mantentzen bada ere, karbonoa presio atmosferikoan sublimatzen da urtu beharrean, eta, beraz, ez du fusio-punturik. Gainera, wolframaren kristal-faserik egonkorrenak ez du presio altuek eragindako egitura-eraldaketarik, gutxienez 364 gigapascaleraino. Wolframak metal puru guztien espantsio termikoko koefiziente txikiena du. Espantsio termiko txikia eta wolframaren urtze-puntu handia eta trakzioarekiko erresistentzia 5d elektroiei esker wolfram atomoen artean eratzen diren lotura kobalente sendoen ondorio dira[24]. Wolfram-kantitate txikiak altzairuarekin aleatzeak asko handitzen du haren zailtasuna[25].

Wolframa bi forma kristalino nagusitan existitzen da: α eta β. Lehenak gorputzean zentratutako egitura kubikoa du eta formarik egonkorrena da. β fasearen egiturari A15 kubiko deritzo; metaegonkorra da, baina α fasearekin batera gerta daiteke ingurumen-baldintzetan, desoreka-sintesiaren edo ezpurutasunengatiko egonkortzearen ondorioz[26]. Pikor isometrikoetan kristalizatzen den α fasean ez bezala, β formak zutabe-habitua du. α faseak erresistibitate elektrikoaren heren bat du, eta TC trantsizio-tenperatura supereroalea askoz txikiagoa da β fasearekin alderatuta[27].

Konposatuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wolframaren konposatuen artean oxidazio egoerak daude +2 tik +6 ra, oxidazio egoera handienak iraunkorrenak izanda. Wolframaren kimika kromoarena edo molibdenoaren antzekoa da eta horrela azpitalde berean daude kokatuta taula periodikoan.

Elementu honen kimika urtsua konplikatua da, ioi konplexuak osatzeko joeragatik.

Lau oxido egonkorrak osatzen ditu eta beste bi karburo, beste konposatu garrantzitsuak dira, karboniloa, nitruroa, boruroa, fosfuroa, siliciuroa eta sulfuroa

Isotopoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wolfram naturala 5 isotopo egonkorren nahasketa da eta gainera beste 21 isotopo ezegonkor ditu.

Erabilera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Burdin nahasturek kontsumitzen dute lortzen den wolframaren 40%a. Burdina gehitzen zaionean wolframak bere gogortasuna hobetzen du, batez ere tenperatura handietan.

Tungsteno karburoak wolframaren 38%a kontsumitzen du eta diamantea ordezkatu du trokel eta zulaketa prozesu askotan. Material onenetarikoa da tresna gogorrak egiteko eta bere ezaugarriak tenperatura garaietan oso ondo mantentzen ditu.

Tungsteno metalikoa burdin harian, barran eta xafla itxuran bonbilletan eta elektronikan erabiltzen da.

Beste erabilerak batzuk dira, pizketa bujietan, kontaktu elektrikoetan, ebaketa tresnetan, X izpiak erabiltzeko hodietako plaketan eta bolalumen puntetan.

Kaltzio eta magnesio wolframatoak hodi fluoreszenteak egiteko erabiltzen dira. Wolfram karburoa, 500 °Cko tenperaturan egonkorra dena, lubrifikatzaile lehor moduan erabiltzen da.

TIG soldaduran elektrodo urtze ezina moduan dago tenperatura handietan duen ezaugarri bereziengatik.

Gaur egun abangoardian dauden teknologietan, adibidez plasma sortzeko egiten diren ikerketetan wolframa erabiltzen da altzairuzko harien ordez, prozesuan ematen diren tenperatura izugarriak hobeto jasaten baitute.

Ugaritasuna eta lorbidea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Wolfram produkzioa, herrialdearen arabera. Egin klik mapa interaktiboa ikusteko.

Aurki daitezken wolfram mineralak scheelita eta wolframita dira. Lurrazalean daudenen elementuen artean 57. lekua du bere ugaritasunari begira eta ateratzeko, lehenengo eta behin sodio karbonatoarekin urtzen da sodio wolfranatoa lortuz (Na2WO4). Wolfranato hori urtsua da eta ur beroarekin eta azido klorhidrikoarekin nahastuta, azido wolframikoa lortzen da; hori, berriz, garbiketa- eta lehorketa prozesu natzuen ondoren WO3 bihurtzen da eta, azkenekoz, labe elektriko baten hidrogenoarekin erreduzitzen da. Lortzen den hauts fina berriz berotzen da molde batzuetan eta barra itxuran prentsatzen dira, mailukatzeko tenperatura handietan harikorra eta trinkoa egiteko.

Minerala hurrengo lekuetan aurki dezakegu; Hego Korea, Portugal, Austria, Australia, Espainia, Argentina, Bolivia, Guatemala, Birmania, Txina, Malaysia, Thailandia, Ruanda, Tanzania, Uganda.

Hauek dira wolfram mineral gehien duten herrialdeak:

  • Txina % 30. Txinan garrantzi handia du wolframaren fabrikatzeak eta esportazioak, biak ere antzinatik egin baitira.
  • Errusia % 10
  • Mongolia % 2
  • Hego Korea % 1,6
  • Austria % 1,5
  • Australia % 1,4
  • Portugal % 1,4
  • Bolivia % 1,1
  • Brasil % 0,8
  • Thailandia % 0,6

Guztien batura: % 50,4.

2020an, wolframa munduko 905. produkturik merkaturatuena izan zen. Wolfram esportatzaile nagusiak Txina ($ 248 milioi), Alemania ($ 125 milioi), Estatu Batuak ($ 98,3 milioi), Japonia ($ 80,3 milioi) eta Austria ($ 55 milioi) izan ziren. Inportatzaile nagusiak Estatu Batuak ($ 182 milioi), Alemania ($ 94,5 milioi), Japonia ($ 76,7 milioi), Austria ($ 64,9 milioi) eta Hego Korea ($ 51,8 milioi) izan ziren[28].

Osasunean duen eragina

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wolframa ezagutzen dugun biologikoki funtzionala den metalik astunena da, zenbait organismo biologikorentzat ezinbestekoa izanik. Bestalde, frogatua dago wolframak molibdeno eta kobrearen metabolismoa oztopatzen duela, honek zenbait bizidunetan arazo larriak sortzen dituelarik. Adibidez, akuriekin eginiko zenbait saiakeretan haiei jateko wolframa ematean kolikoak, mugimenduen koordinazio eza, dardarak eta pisu galera biziak garatu dituzte. Halaber, tungstato sodikoz kutsaturiko lurretan haziriko zizareek erreprodukzio ahalmena guztiz galtzen dutela ikusi da.

Gizakiei dagokienez, wolframarekiko exposizioak ondorengo eraginak sortzen ditu.

  • Momentuko eraginak: Kontaktuarekiko azalaren eta begien narritadura.
  • Eragin kronikoak: Ez dago eragin kronikorik gordeta, hala ere jakina da elementuarekiko exposizio sarriek edo luzeek beste gaitz batzuen konplikazioak sor ditzaketela.

Industria arloan, elementuarekin lan egitean garbitasun arauak finkatu behar dira eta beti babes-ekipamendu egokia erabili. Gainera metalaren hautsak sute eta eztanda arriskua du.

Gauzak horrela, wolfram konposatu guztiak oso toxikotzat jotzen dira.

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ IUPACek izen bakarra erabaki du: tungsten. Euskaltzaindiak bi izen onartu ditu: wolfram eta tungsteno.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ «Elementu kimikoak» Berria Estilo Liburua. .
  2. ↑ Etxebarria, Jose Ramon. (2011). «Elementu eta konposatu kimikoak» Zientzia eta teknikako euskara arautzeko gomendioak. Gasteiz: Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazioa Hezkuntza, 151 or. ISBN 978-84-457-3136-9..
  3. ↑ pubs.acs.org  doi:10.1021/je1011086. (kontsulta data: 2026-04-14).
  4. ↑ Arblaster, John W.. (2018). Selected values of the crystallographic properties of the elements. ASM International ISBN 978-1-62708-154-2. (kontsulta data: 2026-04-14).
  5. ↑ Daintith, John, ed. (2005). The Facts on File dictionary of chemistry. (4th ed. argitaraldia) Facts on File ISBN 978-0-8160-5649-1. (kontsulta data: 2026-04-14).
  6. ↑ Lassner, Erik; Schubert, Wolf-Dieter. (1999). Tungsten: properties, chemistry, technology of the element, alloys, and chemical compounds. Kluwer Academic/Plenum Publishers ISBN 978-0-306-45053-2. (kontsulta data: 2026-04-14).
  7. ↑ (Ingelesez) Prakash, Chandra; Lee, Hongsuk; Alucozai, Milad; Tomar, Vikas. (2016-05-01). «An analysis of the influence of grain boundary strength on microstructure dependent fracture in polycrystalline tungsten» International Journal of Fracture 199 (1): 1–20.  doi:10.1007/s10704-016-0083-0. ISSN 1573-2673. (kontsulta data: 2026-04-14).
  8. ↑ www.tandfonline.com  doi:10.1080/14786435.2011.558861. (kontsulta data: 2026-04-14).
  9. ↑ Stwertka, Albert. (2002). A guide to the elements. (2nd ed. argitaraldia) Oxford University Press ISBN 978-0-19-515026-1. (kontsulta data: 2026-04-14).
  10. ↑ (Ingelesez) «Tungsten Statistics and Information | U.S. Geological Survey» www.usgs.gov (kontsulta data: 2026-04-14).
  11. ↑ (Ingelesez) Wiley-VCH, ed. (2003-03-11). Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. (1. argitaraldia) Wiley  doi:10.1002/14356007.a27_229.pub2. ISBN 978-3-527-30385-4. (kontsulta data: 2026-04-14).
  12. ↑ McMaster, J; Enemark, John H. (1998-04-01). «The active sites of molybdenum- and tungsten-containing enzymes» Current Opinion in Chemical Biology 2 (2): 201–207.  doi:10.1016/S1367-5931(98)80061-6. ISSN 1367-5931. (kontsulta data: 2026-04-14).
  13. ↑ Hille, Russ. (2002-07). «Molybdenum and tungsten in biology» Trends in Biochemical Sciences 27 (7): 360–367.  doi:10.1016/S0968-0004(02)02107-2. ISSN 0968-0004. (kontsulta data: 2026-04-14).
  14. ↑ (Gaztelaniaz) Benítez, Manuel. (1974). «Volframio no tungsteno» Revista de Obras Públicas (Colegio de Ingenieros de Caminos, Canales y Puertos de España) 47 Sep/2: 117-118..
  15. ↑ Peter van der Krogt. «74. Wolframium (Tungsten) - Elementymology & Elements Multidict» elements.vanderkrogt.net (kontsulta data: 2026-04-14).
  16. 1 2 3 4 5 6 7 (Gaztelaniaz) Tomé, César. (2017-03-20). «De cañones, cátedras y espías» Cuaderno de Cultura Científica (kontsulta data: 2026-04-15).
  17. ↑ Whitaker, Arthur P.. (1951). «The Elhuyar Mining Missions and the Enlightenment» The Hispanic American Historical Review 31 (4): 557–585.  doi:10.2307/2509355. ISSN 0018-2168. (kontsulta data: 2026-04-15).
  18. 1 2 3 (Gaztelaniaz) Tomé, César. (2017-04-03). «El descubrmiento del wolframio (¿o es tungsteno?)» Cuaderno de Cultura Científica (kontsulta data: 2026-04-15).
  19. ↑ (Ingelesez) Elhuyar, Juan José; Elhuyar, Fausto. «Análisis químico del Volfram, y exámen de un nuevo metal que entra en su composición» catalogo.bne.es (kontsulta data: 2026-04-15).
  20. ↑ «Mémoires de l'Académie des sciences, inscriptions et belles-lettres de Toulouse (1870) - 134 années disponibles - Gallica» gallica.bnf.fr (kontsulta data: 2026-04-15).
  21. ↑ Elhuyar, Juan José de; Cullen, Charles; Bergman, Torbern; Scheele, Carl Wilhelm; Delhuyar, Fausto. (1785). A chemical analysis of wolfram; and examination of a new metal, which enters into its composition.. G. Nicol (kontsulta data: 2026-04-15).
  22. ↑ (Ingelesez) Limbaugh, Ronald H.. (2010-09-28). Tungsten in Peace and War, 1918–1946. University of Nevada Press ISBN 978-0-87417-821-0. (kontsulta data: 2026-04-15).
  23. ↑ Lide, David R.. (2004). CRC handbook of chemistry and physics : a ready-reference book of chemical and physical data. Boca Raton : CRC Press ISBN 978-0-8493-0485-9. (kontsulta data: 2026-04-15).
  24. ↑ (Ingelesez) Lassner, Erik; Schubert, Wolf-Dieter. (1999-01-31). Tungsten: Properties, Chemistry, Technology of the Elements, Alloys, and Chemical Compounds. Springer Science & Business Media ISBN 978-0-306-45053-2. (kontsulta data: 2026-04-15).
  25. ↑ Daintith, John, ed. (2005). The Facts on file dictionary of chemistry. (4. ed. argitaraldia) Facts On File ISBN 978-0-8160-5649-1. (kontsulta data: 2026-04-15).
  26. ↑ «analysis» users.frii.com (kontsulta data: 2026-04-15).
  27. ↑ Lita, A.E.; Rosenberg, D.; Nam, S.; Miller, A.J.; Balzar, D.; Kaatz, L.M.; Schwall, R.E.. (2005-06). «Tuning of tungsten thin film superconducting transition temperature for fabrication of photon number resolving detectors» IEEE Transactions on Applied Superconductivity 15 (2): 3528–3531.  doi:10.1109/TASC.2005.849033. ISSN 1558-2515. (kontsulta data: 2026-04-15).
  28. ↑ (Ingelesez) «Tungsten» OEC.

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  • (Gaztelaniaz) Educa
  • (Gaztelaniaz) Lenntech
  • (Ingelesez) Webelements
  • Wd Datuak: Q743
  • Commonscat Multimedia: Tungsten / Q743
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Wolfram&oldid=10599362"(e)tik eskuratuta