8-13 urtekoentzako bertsioa ikusteko, klikatu hemen.
Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Marte

Wikipedia, Entziklopedia askea
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu
Marte Marteren ikur astronomikoa
Ordenagailuz osatutako irudia, datu errealetatik.
Izendapenak
Adjektiboa martetar
Ezaugarri orbitalak [2]
Garaia: J2000
Afelioa

249.2 milioi km

1.6660 UA
Perihelioa

206.7 milioi km

1.3814 UA
Erdi-ardatz handia

227,939,100 km

1.523679 UA
Eszentrikotasuna 0.0934

686.971 egun
1.8808 juliotar urte

668.5991 sol

779.96 egun

2.135 juliotar urte
Batezbesteko abiadura orbitala
24.077 km/s
Batezbesteko anomalia
19.3564°
Makurdura orbitala 1.850° ekliptikara
5.65° Eguzkiaen ekuatorera
1.67° plano inbariantera[1]
49.562°
Perihelioaren argumentua
286.537°
Sateliteak 2
Ezaugarri fisikoak
Batezbesteko erradioa
3389.5±0.2 km[3]
Ekuatoreko erradioa

3396.2±0.1 km[3]

0.533 Earths
Poloko erradioa

3,376.2±0.1 km[3]

0.531 Earths
Zapaltzea 0.00589±0.00015
Gainazal azalera

144,798,500 km2

0.284 Lur
Bolumena

1.6318×1011 km3[4]

0.151 Lur
Masa

6.4185×1023 kg[4]

0.107 Lur
Batezbesteko dentsitatea 3.9335±0.0004[4] g/cm³
Gainazal grabitatea

3.711 m/s²[4]

0.376  g indar
0.3662±0.0017[5]
5.027 km/s
Errotazio periodo siderala

1,025957 egun

24h 37m 22s[4]
Ekuatoreko errotazio abiadura
868.22 km/h (241.17 m/s)
25.19°
Ipar Poloko igoera zuzena

21h 10m 44s

317,68143°
Ipar Poloko deklinazioa
52,88650°
Albedoa

0.170 (geom.)[6]

0.25 (Bond)[7]
Gainazaleko tenp. min batezbeste max
Kelvin 130 K 210 K[7] 308 K
Celsius −143 °C[9] −63 °C 35 °C[10]
+1.6 to −3.0[8]
Diametro angeluarra
3.5–25.1″[7]
Atmosfera[7][14]
Gainazaleko presioa
0.636 (0.4–0.87) kPa
Osaera
(zatiki molarrak)

Marte[15] Eguzkitik hasita laugarren planeta da eguzki-sisteman. Erromatar mitologiako Marte gerra-jainkoaren izena ezarri zitzaion, gaueko ortzian ageri duen gorritasuna zela-eta (iritzi ere, Planeta Gorria ere irizten zaio, horregatik). Bi ilargi ditu: Phobos eta Deimos, txiki eta egitura bitxikoak biak (behiala Martek bereganaturiko bi asteroide, nonbait).

Marte jainkoaren erredola-lantzen irudikagarri da planetaren sinboloa: ♂ (Unicode).

Ezaugarri orbitalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marte eguzkitik batez beste 227.936.637 km-ra dago (1,5 UA), orbita nahiko eszentrikoan, 0,09koa, eguzkira gehienezko eta gutxienezko distantzien artean 42,2 milioi km-ko aldea dagoelarik. Hau dela eta, puntu baten tenperaturak afelioan eta perihelioan 30 °C-ko desberdintasuna dauka.

Lurretik Martera distantzia asko aldatzen da: konjuntzioan, non eguzkia bi planeten artean dagoen, distantzia 399 milioi km-koa izatera heldu daiteke eta Marteren ageriko diametroa 3,5´´ izan; oposizioan, aldiz, bi planeten artean 55 milioi km egon daitezke, eta ageriko diametroa 25´´-raino handitzen da. Orduan ageriko magnitudea -2,8 da eta Artizarraren ostean planetarik distiratsuena da. Oposizioa 780 egunean behin gertatzen da eta bertan distantzia 55 milioi km-koa izan daitekeen arren, 100 milioi km-raino handitu daiteke Marteren orbita oso eliptikoa delako. 2003ko Abuztuaren 27an, 9:51:13 UT orduan, azken 60.000 urteetan izandako oposizio gertuena gertatu zen: Marte Lurretik 55.758.006 km-ra kokatu zen. 2287 urtean oraindik hurbilago igaroko dela espero da.

Ezaugarri fisikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Marteko geologia»

Atmosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marteko atmosfera

Atmosfera nahiko xumea du Martek, 0,7-0,9 kPa-ko presioaz, oso txikia Lurreko 101,3 kPa-ekin konparatuta. garaieran oraindik txikiagoa da: Olinpo mendian presioa 0,1 kPa-raino jaisten da. Funtsean karbono dioxidoz eratua dago (% 95,3), baita nitrogenoz (% 2,7) eta argonez (% 1,6) ere, eta beste sustantzien aztarnak ere ditu (% 0,15 oxigenoa, % 0,07 karbono monoxidoa eta % 0,03 ur lurruna, besteak beste). Lurrak bezala ozono-geruza bat dauka, 40 km-ko altueran kokatua, baina hark baino 1000 aldiz ozono gutxiago duenez, ezin ditu izpi ultramoreak oztopatu.

Haize eta hautsezko ekaitz izugarriak jasaten ditu, planeta osoa estali dezaketenak hilabeteetan zehar. Haize horrek dunak sortzen ditu gainazalean. Esekiduran dauden hautsezko partikulak direla eta, atmosferak kolore arrosatsua hartzen du.

2004ko martxoan Mars Express espazio-ontziak metanoa aurkitu zuen Marteko atmosferan. Metanoak ezin du 400 bat urte baino gehiago iraun atmosferan, beraz nonbaitetik sortua izan behar da; sorrera hori bolkanikoa edo biologikoa izan daiteke. Metanoa zatika agertzen da, era uniformean banatu baino lehenago deskonposatzen delako, beraz etengabe atmosferara askatzen dela uste da. Lurrean biologikoki sortutako metanoa etanoarekin batera agertzen da, eta sumendietatik sortutakoa sufre dioxidoaz. Marten metanoarekin dauden beste gasak bilatuko dira metanoaren jatorria jakiteko.

Metanoaren jatorria biologikoa bada, hego poloaren inguruan landareren bat egon daiteke. Zergatik hego poloan? Hego poloa izoztuta dagoelako, baina baliteke momenturen batean, hango izotz zati bat urtzea eta ur likidoa bihurtzea[erreferentzia behar].

Gainazala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marteren mapa topografikoa. Tharsis mendiak (Olympus Mons barne), Valles Marineris eta Hellas Planitia nabarmen ageri dira.

Ipar eta hego hemisferioen artean ezberdintasun nabarmenak daude: hegoaldea kraterrez estalia dago, iparraldeko lurra askoz lauagoa eta berriagoa delarik. Harriak batez ere basaltoz osatuak daude, burdin oxido eduki handiaz, kolore gorri bereizgarria ematen diona. Gainazal gehiena hautsez estalia dago. Elementu geografiko nabarmenak ditu Martek; izan ere, eguzki-sistemako mendi garaiena eta arroila luze eta sakonenak ditu. Besteen artean, Hellas Planitia deritzan sakonunea ere aipatzekoa da. Hau aspaldi gertatutako meteorito talkaren eragina da, 2000 km-ko diametro eta 6 km-ko sakonerako kraterra utzi zuena.

Mendiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marteko mendikate nagusia Tharsis deitzen da. 2000 km-ko diametroa duen eta ingurua baino 10 km altuagoa den eremu honetan lau sumendi altxatzen dira: Arsia Mons, Pavonis Mons, Ascraeus Mons eta eguzki-sistemako mendirik altuena, Olympus Mons, 25 km-ko garaierakoa. Milioika urtetan zehar isuritako labaren eraginez, 500 km inguruko oinarria dauka, Poloniaren azaleraren parekoa, eta inguratzen duten paretek 6 km-ko altuera dute. Berez Olympus Mons inguratzen duen lurra 2 km-ko sakonune batean dagoenez, sumendi hau bere oinarritik 27 km altxatzen da. Galdarak 85 km-ko luzera du eta 60 km-ko zabalera, 6 kraterrez osatua dago 6 km-ko garaieraraino iristen diren paretekin.

Arroilak eta kanalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Marteren azalean kanal ugari dago, eta antzina ura eraman zutela uste da. Hain zuzen ere, 2015eko irailean NASA agentziak planeta gorrian ura aurkitzeko posibilitate altua zegoela ziurtatu zuen.[16]

Ustezko uraren korronteek Marteko elementu askotan erosio nabarmena eragin zutela dirudi. Beste era bateko kanalak arroilak dira: jatorri tektonikoa dute, eta Marteko handiena Valles Marineris da, eguzki-sistemako arroilarik handiena orobat. Ekuatorean dago, eta, Tharsisen ekialdean hasita, 4500 kilometroan hedatzen da, 150 eta 700 km arteko zabalerarekin. 11 kilometroko sakonera du, Lurreko arroilarik handienak, Colorado arroilak, baino 7 aldiz gehiago. Planetaren zirkunferentziaren laurdena hartzen du.

Sateliteak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Phobos eta Deimosen tamaina-konparaketa

Martek bi satelite natural ditu: Phobos (grezieraz: beldurra) eta Deimos (izua), honela deituak Ares greziar mitologiako guda jainkoaren (erromatarren Marteren baliokidea) laguntzaileen omenez. Uste denez, grabitazio-indarragatik harrapatutako asteroideak dira. Phobos da bietan handiena eta planetatik gertuen dagoena, eta Ilargiak bezala, biek aurpegi bera dute Marteri begira beti. Gutxinaka gutxinaka, Phobosen orbita-erradioa murrizten doa, eta 50-100 milioi urte barru planetarekin talka egingo du.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman meanplane izeneko erreferentziarako
  2. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman horizons izeneko erreferentziarako
  3. a b c Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman Seidelmann2007 izeneko erreferentziarako
  4. a b c d e Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman lodders1998 izeneko erreferentziarako
  5. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman Folkner1997 izeneko erreferentziarako
  6. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman MallamaMars izeneko erreferentziarako
  7. a b c d Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman nssdc izeneko erreferentziarako
  8. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman MallamaSky izeneko erreferentziarako
  9. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman cold izeneko erreferentziarako
  10. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman hot izeneko erreferentziarako
  11. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman science294_5548 izeneko erreferentziarako
  12. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman icarus168_1 izeneko erreferentziarako
  13. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman methane-me izeneko erreferentziarako
  14. Aipuaren errorea: Konpondu beharreko erreferentzia kodea dago orri honetan: ez da testurik eman barlow08 izeneko erreferentziarako
  15. Marte ageri da Euskalterm terminologiako datu basean eta Elhuyar Hiztegian, eta 71 agerraldi ditu Ereduzko Prosa Gaur corpusean. Martitz, aldiz, Harluxet Hiztegian ageri da, eta behin bakarrik Ereduzko Prosa Gaur corpusean.
  16. Egoitz Etxebeste Aduriz: «Ur gaziaren zantzuak aurkitu dituzte Marteko aldapetako arrasto ilunetan», Elhuyar Zientzia eta Teknologia, 2015-09-28.

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Marte Aldatu lotura Wikidatan