Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Neptuno

Wikipedia, Entziklopedia askea
Neptuno (planeta)» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search

Neptuno Neptunoren ikur astronomikoa.
Neptune from Voyager 2.
Neptuno, Voyager 2 ontzitik.
Aurkikuntza
Nork
Noiz 1846-09-23[1]
Ezaugarri orbitalak[6][oh 1]
Garaia: J2000
Afelioa 4537580900 km
30.331855 UA
Perihelioa 4459504400 km
29.809946 UA
Erdi-ardatz handia
4498542600 km
30.070900 UA
Eszentrikotasuna 0.00867797
60190.03 egun[2]
164.8 urte
89666 Neptunoko eguzki-egun[3]
367.49 egun[4]
Batezbesteko abiadura orbitala
5.43 km/s[4]
Batezbesteko anomalia
259.885588°
Makurdura orbitala 1.767975° Ekliptikara
6.43° Eguzkiaren ekuatorera
0.72° plano inbariantera[5]
131.782974°
Perihelioaren argumentua
273.219414°
Satelite ezagunak 14
Ezaugarri fisikoak
Batezbesteko erradioa
24622±19 km[7][oh 2]
Ekuatoreko erradioa
24764±15 km[7][oh 2]
3.883 Lur
Poloko erradioa
24341±30 km[7][oh 2]
3.829 Lur
Zapaltzea 0.0171±0.0013
Gainazal azalera
7.6183×109 km2[2][oh 2]
14.98 Lur
Bolumena 6.254×1013 km3[4][oh 2]
57.74 Lur
Masa 1.0243×1026 kg[4]
17.147 Lur
5.15×10−5 Eguzki
Batezbesteko dentsitatea 1.638 g/cm3[4][oh 2]
Gainazal grabitatea
11.15 m/s2[4][oh 2]
1.14 g
23.5 km/s[4][oh 2]
Errotazio periodo siderala
0.6713 day[4]
16 h 6 min 36 s
Ekuatoreko errotazio abiadura
2.68 km/s
9660 km/h
28.32°[4]
Ipar Poloko igoera zuzena
19h 57m 20s[7]
299.3°
Ipar Poloko deklinazioa
42.950°[7]
Albedoa

0.290 (Bond)

0.41 (geom.)[4]
Gainazaleko tenp. min batezbeste max
1 bar level 72 K (−201 °C)[4]
0.1 bar (10 kPa) 55 K[4]
8.02 to 7.78[4][8]
Diametro angeluarra
2.2–2.4″[4][8]
Atmosfera[4]
Eskala garaiera
19.7 ± 0.6 km
Osaera

80 ± 3.2% hidrogeno (H2)
19 ± 3.2% helio (He)
1.5 ± 0.5% metano (CH4)
~0.019% hidrogeno deuteruro (HD)
~0.00015% etano (C2H6)
Izotzak:
amoniako (NH3)
ura (H2O)
amoniako hidrosulfuroa (NH4SH)

metano izotza (?) (CH4•5.75H2O)

Neptune da Eguzki-sistemako zortzigarren eta ezagutzen den planetarik urrunena. Eguzki-sistemaren barruan diametro handiena duen laugarren planeta da, baina hirugarrena masaren arabera. Planeta erraldoien artean dentsitaterik handiena duena da. Neptuno Lurra baino 17 aldiz masiboagoa da, eta Urano baino pixka bat handiagoa da, Lurra baino 15 aldiz masa handiagoa duena eta Neptuno baino pixka bat handiagoa dena. Neptunok Eguzkiaren inguruan bira bat ematen du 164,8 urtean behin, 30,1 unitate astronomikoko distantziara, 4.500 milioi kilometro. Antzinako Erromako itsasoetako jainkoaren omenez darama izena eta bere ikur astronomikoa ♆ da, Neptuno jainkoaren hiruhortzaren bertsio estilizatua.

Neptuno ezin da ikusi begi hutsez, eta planeta bakarra da Eguzki-sisteman kalkulu matematikoen ondorioz aurkitu zena, behaketa enpirikoaren ordez. Uranoren orbitan zeuden aldaketen ikerketak aztertu zituen Alexis Bouvardek, beste planeta baten perturbazioen ondorio izango zirela ebatziz. 1846ko irailaren 23an Johann Gallek Urbain Le Verrierrek aurretik esandako leku zehatzean aurkitu zuen planeta teleskopio bat erabilita[9]. Planetak Lurrarekiko duen distantziaren ondorioz, itxurazko tamaina oso txikia da, eta horrek zaila egiten du Lurrean dagoen teleskopio batetik behatzea. Voyager 2 espazio-ontziak bisitatu zuen lehenengoz, 1989ko abuztuaren 24ean. Hubble Espazio Teleskopioaren sorrerak eta beste teleskopio handi batzuek lagundu dute xehetasun gehiago lortzen.

Jupiter eta Saturno bezala, Neptunoren atmosfera batez ere hidrogeno eta helioz osatuta dago, hidrokarburo traza txikiekin eta, baliteke, nitrogenoarekin. Hala ere, beste planetek baino izotz gehiago du, urarena zein amoniako eta metanoarena. Bere barnealdea, Uranoren kasuan bezala, batez ere izotz eta arrokaz osaturik dago[10], eta horregatik esaten zaie bi planeta horiei "izotzezko erraldoiak"[11]. Kanpoaldean dagoen metanoak ematen dio planetari kolore urdina[12].

Uranoren atmosfera ia lauarekin alderatuta, Neptunoren atmosfera aktiboa da eta eguraldiari lotutako fenomenoak ditu. Adibidez, Voyager 2 bertatik 1989an pasa zenean, planetaren hego hemisferioan Orban Ilun Handia zegoen, Jupiterren dagoen Orban Gorri Handiaren parekoa. Eguraldi fenomeno hauek Eguzki-sistemako haizerik bortitzenek mantentzen dituzte, neurtutako 2.100 km/h-rekin[13]. Eguzkitik hain urrun egonda, Neptunoren kanpo atmosfera Eguzki-sistema osoko lekurik hotzenetako bat da, 55 K (-218 ºC) tenperaturekin[14]. Planetaren erdialdean dauden tenperaturak, ordea, 5.400 K ingurukoak dira. Neptunok eraztun sistema zatikatu bat du, "arku" izena ematen zaiona, 1984an aurkitua[15].

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurkikuntza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Teleskopio baten bidez egindako lehen behaketa Galileo Galileik 1612ko abenduaren 28 eta 1613ko urtarrilaren 27an egindakoak dira. Bertan agertzen diren puntuetako bat momentu horretan Neptunok izango zuen posizioarekin bat egiten du. Bi kasuetan, Galileok Neptuno izar finkotzat hartu zuela ematen du, une hartan Jupiterretik gertu baitzegoen zeruan[16]; beraz, Galileok ikusi bazuen ere, ezin da esan berak aurkitu zuenik Neptuno. 1612ko abenduan, Neptuno ia geldi zegoen zeruan, egun hartan zehazki hasi zelako ibilbide erretrogradoarekin. Atzeranzko mugimendu erlatibo hau Lurraren orbitak Neptunorena gainditzen duenean ematen da. Neptuno bere urteroko ibilbide erretrogradoaren hasieran zegoenez, bere mugimendua oso txikia izango zen, eta Galileok ezingo luke bere teleskopioarekin nabaritu[17]. 2009ko uztailean David Jamieson fisikariak esan zuen Galileok "izar" hori erlatiboki mugitu zenaren ebidentzia bazuela[18].

1821ean Alexis Bouvardek Uranoren orbitaren taula astronomikoak argitaratu zituen. Behaketek, ordea, taula horietan desbideraketa handiak zeudela erakutsi zuten; Bouvardek pentsatu zuen beste gorputz bat egongo zela orbita aldatzen bere grabitazioarekin[19]. 1843an John Couch Adamsek Uranoren orbita berriro kalkulatu zuen, bere datuekin. Cambridgeko behatokiko James Challisen bidez George Airyri eskatu zizkion ahalik eta datu gehien, 1844an lortu zuena. Adamsek beste bi urtez lanean jarraitu zuen arazo horretan, eta planeta berri baten estimazio ezberdinak egin zituen[20][21].

1845-46an Urbain Le Verrierrek, Adamsekiko independente, kalkuluak egin zituen Uranoren orbita azaltzeko, baina ez zuen bere herrikideen interesa piztu. 1846ko ekainean Le Verrierek argitaratutako planetaren luzera estimazioa eta Adamsena oso antzekoak zirela ikusita, Airy Challis presionatu zuen planeta bilatzeko. Challisek behaketa batzuk egin zituen abuztuan eta irailean[19][22].

Bitartean, Le Verrierek gutuna idatzi zion Berlingo behatokiko Johann Gottfried Galle astronomoari, bere behatokiko errefraktorea erabil zezan. Heinrich d'Arrestek, behatokiko ikasleak, Galleri esan zion behaketa egiteko erabili zitekeela marraztu berria zen zeruaren mapa bat, eta Le Verrierren aurre-esandako lekuan bila zitekeela ea planeta ikus zitekeen mugituta, izar finkoekin alderatuta. 1846ko irailaren 23an jaso zuen Gallek Le Verrieren gutuna, eta gau horretan bertan Neptuno aurkitu zuten aurre-esandako lekutik 1ºra eta Adamsen kalkulutik 12ºra. Challisek beranduago ikusi zuen planeta birritan ikusi zuela, abuztuaren 4 eta 12an, baina ez zuela planeta gisa hartu ez zuelako izar-mapa gaurkoturik eta, berez, kometak bilatzea nahiago zuelako[19][23].

Aurkikuntzaren ondorioz, Frantzia eta Erresuma Batuaren artean eztabaida sortu zen ea aurkitzailea nor zen ebazteko. Momenturen batean, Le Verrier eta Adams aurkitzailetzat eman zitezkeela ondorioztatu zen nazioartean. 1966tik aurrera Dennis Rawlinsek Adamsen aurkikuntza ezbaian jarri du, eta 1998an historialariek eztabaida berriro ireki zuten, Greenwicheko "Neptunoren Paperak" irakurtzen[24]. Dokumentuek argi zuten dute Le Verrierek paper garrantzitsuena izan zuela planetaren aurkikuntzan, alde batetik kalkulu zuzenak egin zituelako eta, bestetik, astronomoak konbentzitu zituelako bilaketa egin zezaten[25].

Izendapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Aurkikuntzaren ondoren, Neptuno "Uranoren kanpoko planeta" edo "Le Verrieren planeta" izenekin ezaguna zen. Gallek, ordea, planetari izena emateko Jano izena proposatu zuen. Ingalaterran, Challisek Ozeano proposatu zuen[26].

Le Verrierek, ordea, izendatzeko eskubidea aldarrikatu zuen eta Neptuno proposatu zuen planetaren izentzat, gezurra esanez izen hori jada Frantziako Bureau des Longitudesek onartua zela esan zuenean[27]. Urrian, planetari Le Verrier izena jartzea proposatu zuen, bere omenez, eta horretarako François Arago bere behatokiko zuzendariaren baimena zuen. Proposamenak, ordea, ez zuen babesik izan Frantziatik kanpo[28]. Frantzia, neurria babesteko, Uranoren ordez Herschel erabiltzen hasi zen, William Herschel aurkitzailearen omenez, horrela Leverrier erabiltzeko planeta berriarentzat[29].

Friedrich Georg Wilhelm von Struvek Neptuno babestu zuen 1846ko abenduaren 29an, San Petersburgoko Zientziaren Akademiaren aurrean[30]. Laster, Neptuno bilakatu zen nazioartean erabilitako izena. Antzinako Erromako mitologian Neptuno itsasoen jainkoa zen, Antzinako Greziako Poseidonen baliokidea. Izen mitologiko bat jartzea beste planeten izendapenarekin bat zetorren, guztiak (Lurra izan ezik) Antzinaroko mitologiako jainkoen izenak baitzeramatzaten[31].

Munduko hizkuntza gehienetan, baita greziar-erromatar kulturarekin harreman zuzenik ez duten horietan, "Neptuno" hitzaren aldaeraren bat erabiltzen da planeta izendatzeko. Halaere, Txina, Vietnam, Japonia eta Korean planetaren itzulpen bat erabiltzen da, "itsasoko errege izar" (海王星), Neptuno itsasoetako jainkoa zelako[32][33]. Mongolieraz Dalain Van (Далайн ван) erabiltzen da, itsasoarekin ere lotua. Greziera modernoan planeta Poseidon deitzen da (Ποσειδώνας, Poseidonas), beste planetatan gertatzen den bezala, euren mitologiako izakia hartuz[34]. Hebreeraz ohikoa da "Neptun" erabiltzea (נפטון), baina 2009an bozketa ofizialak egin zuen hizkuntza akademiak eta "Rahab" (רהב) izena jarri zioten, Salmoen Liburuan agertzen den itsas-munstro baten omenez[35][36]. Maoriek Tangaroa deitzen dute planeta, euren itsasoaren jainkoaren izena. Nahautlez Tlaloc euriaren jainkoa hartzen dute baliokidetzat eta Tlāloccītlalli izena erabiltzen dute[32]. Tailandian Dao Nepjun (ดาวเนปจูน) zein Dao Ketu (ดาวเกตุ, "Keturen izarra") erabiltzen da, Ketu (केतु) hinduismoko astrologiako ilargi-nodoaren omenez.

Izaera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1846an aurkitu zenetik Pluton 1930ean aurkitu zen arte, Neptuno zen ezagutzen zen planetarik urrunena. Pluton aurkitu zenean planetatzat hartu zen, eta Neptuno azken-bigarren geratu zen urruntasunean, 1979 eta 1999 arteko tartean izan ezik, non Plutonen orbita eliptikoaren ondorioz Eguzkitik gertuago zegoen Neptuno baino[37]. Kuiper gerrikoaren aurkikuntza egin zenean 1992an astronomo askok pentsatu zuten ez ote zen Pluton izango Kuiper gerrikoko objektu bat eta ez planeta bat bere horretan[38][39]. 2006an Nazioarteko Elkarte Astronomikoak "planeta" hitza lehen aldiz definitu zuen, eta Pluton planeta nano bilakatu zen, berriro ere Neptuno ezagutzen den planetarik urrunena bezala utziz.

Ezaugarri fisikoak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neptunoren masa kilogramokoa da, Lurraren eta gasezko erraldoien artean: Lurra baino 17 aldiz masiboagoa da baina Jupiterren 1/19rena da. Bere grabitatea bar 1ean 11,15 m/s2 da, Lurreko gainazalean dagoena baino 1,14 aldiz handiagoa[40]. Jupiterrek baino ez du hori baino grabitate indar handiagoa[41]. Neptunoren ekuatoreko erradioa 24.767 kilometro da, Lurra baino lau aldiz handiagoa. Neptuno, Urano bezala, izotzezko erraldoi bat da, planeta erraldoien barruko klase bat. Gasezko erraldoiak baino txikiagoak dira eta Jupiter eta Saturnok baino gas hegazkorren kontzentrazio handiagoa dute[42]. Exoplanetak bilatzen direnean, Neptunoren ezaugarriak dituztenak aurkitzen direnean "Neptunoak" izena ematen zaie[43], beste planeta handiei "Jupiterrak" izena ematen zaien bezala.

Barne egitura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neptunoren barne egitura Uranoren antzekoa da. Bere atmosferak masaren %5 eta %10 artean osatzen du eta nukleorantz %10 eta %20 artean hedatzen da, non 10 GPa-ra iristen den, Lurraren atmosfera baino 100.000 aldiz presio handiagoa. Atmosferaren barnealdean metano, amoniako eta ura aurkitzen da, geroz eta kontzentrazio handiagoetan[14].

Mantua Lurraren masa baino 10 eta 15 aldiz masiboagoa da eta ur, amoniako eta metanoan aberatsa da. Zientzia planetarioetan ohikoa den bezala, nahasketa hau izotzezkoa dela esaten da, nahiz eta fluido dentso eta bero bat izan. Fluido hau elektrizitatearen eroalea da, eta batzuetan ur-amoniako ozeano izena ematen zaio[44]. Mantuan ur ionikozko geruza bat dago, eta bertan molekulak hausten dira hidrogeno eta oxigeno ioien zopa bat eratzeko[45]; sakonago oraindik superionizatutako ura dago, non oxigenoa kristaltzen den baina hidroneko ioiek flotatzen dute oxigenoak baimentzen duen egituran. 7.000 kilometroko sakoneran, metanoa deskonposatzen da diamantezko kristalak eratzeko, barrurantz erortzen direnak euria izango balitz bezala[46][47][48]. Lawrence Livermore National Laboratoryan egindako ikerketa baten arabera, mantuaren oinarria karbono likidozko geruza bat izango litzateke, flotatzen duten diamante solidoekin[49][50][51].

Neptunoren nukleoa burdin, nikel eta silikatoz osatua dagoela pentsatzen da, eta nukleo horrek Lurraren masa baino 1,2 aldiz gehiago izango litzateke[52]. Bere barruan dagoen presioa 7 Mbar (700 GPa) izango litzateke, Lurraren erdigunean dagoena baino bi aldiz gehiago, eta tenperatura 5.400 K izango litzateke[14].

Atmosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neptunoren infragorri irudia, metano bandak eta atmosfera erakusten. Gainera, lau satelite natural ikusten dira, Proteo, Larisa, Galatea eta Despina.
Neptunoko goi geruzatako hodeiek itzalak sortzen dituzte azpiko geruzatan.

Goiko geruzatan, Neptunoren atmosfera %80 hidrogeno eta %19 helio da. Gainontzekoan, batez ere, metanoa da. Metanoak eguzki-argiaren xurgapena egiten du 600 nmko frekuentzian, espektroaren portzio gorri eta infragorrian. Uranon bezala, atmosferako metanoak xurgatzen duen argi gorri honek ematen dio Neptunori bere kolore urdina[53], nahiz eta Neptunoren urdin bizia Uranoren zian kolorearen ezberdina izan. Neptunok eta Uranok metano kopuru antzekoa dutenez, uste da beste atmosferako osagai ezezagunen batek ematen diola kolore hori[4].

Neptunoren atmosfera bi eskualdetan dago banatuta: beheko troposfera, non tenperaturak jaisten doazen altueran irabazi ahala, eta estratosfera, non tenperaturak igotzen diren altueran irabazi ahala[2]. Bien arteko muga tropopausa da, 0,1 barreko presiopean dagoena. Estratosferaren gainean termosfera dago, 10-5 eta 10-4 bar arteko presioa duen eremua. Termosferak, gradualki, paso ematen dio exosferari[2].

Neptunoren troposferan dauden hodei banden konposizioa altueraren arabera aldatzen dela uste da. Goiko geruzako hodeiak bar bateko presioaren azpitik daude, non tenperatura onargarria den metanoa kondentsatzeko. Bat bat eta bosten artean, amoniakozko eta azido sulfhidrikozko hodeiak daudela uste da. Bost baren presioa gaindituta, hodeiak amoniako, amonio hidrosulfuroa, azido sulfhidrikoa eta urezkoak izango lirateke. Hodei sakonagoetan ur izotza egongo litzateke, 50 bareko presioena, eta tenperaturak 273 K inguru izango lirateke. Azpian, amonioa eta azido sulfhidrikoa egongo litzateke berriro ere[7].

Neptunoko hodei altuek itzalak egiten dituzte azpiak dituzten hodei opakoetan. Badaude ere altuera handiko hodei zerrendak planeta inguratzen dutenak latitude zehatzetan. Zerrenda zirkunferentzial hauek 50 eta 150 kilometro arteko zabalera dute eta hodeien gainean 50 eta 110 kilometro inguru egoten dira[54]. Altuera horietan eguraldia ematen da, troposferan. Ez dago meteorologiarik estratosfera eta termosferan.

Neptunoren espektroak esaten digu behe atmosferan langarra dagoela metanoaren fotolisi ultramorearen produktuen kondentsazioaren ondorioz, besteak beste etano eta azetilenoa[2][14]. Estratosferan badaude ere karbono monoxidoa eta azido zianhidrikoaren trazak[2][8]. Neptunoren estratosfera Uranorena baino beroagoa da, dituen hidrokarburoen kontzentrazioa dela eta[2].

Ezagunak ez diren arrazoien ondorioz, planetaren termosfera oso beroa da, 750 K inguru[55][56]. Planeta Eguzkitik urrunegi dago horrelako beroa jasotzeko erradiazio ultramorearen ondorioz. Aukeretako bat izango litzateke atmosferan elkarrekintzak daudela planetaren eremu magnetikoaren eta ioien artean. Baliteke ere grabitazio uhinak barnealdetik atera eta atmosferan zehar barreiatzea. Termosferak karbono dioxidoa eta ura ditu, baliteke meteorito edo hautsak utzita[7][8].

Magnetosfera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neptunok Uranoren antza du magnetosferari dagokionez, bere 47ºko biraketa ardatzarekin oso lotuta dagoen eremu magnetikoari lotuta, eta planetaren zentro fisikoarekiko 13.500 kilometroko aldearekin. Voyager 2 iritsi aurretik, hipotesi nagusiak zioen Uranoren magnetosfera okertua bere albozko errotazioaren ondorioa zela. Baina bi planeten eremu magnetikoak aztertuz, zientzialariek gaur egun uste dute planetaren barnealdean dauden fluxuen orientazioarekin lotuta egon daitekeela. Eremu hau sortu daiteke fluido eroale baten mugimenduaren ondorioz, argindarra eroan dezaketen likidoen esfera mehe baten barruan, dinamo efektua eskuratuz[57].

Neptunoren magnetosferaren amaiera, eguzki-haizearekin batzen den gunea, planetaren erradioa baino 34,9 aldiz handiagoa da. Magnetopausa, non magnetosferaren presioak eguzki-haizearena berdintzen duen, 23-26,5 aldiz planetaren erradioan ematen da. Magnetosferaren isatsa Neptunoren tamaina baino 72 aldiz luzeagoa da, eta baliteke askoz ere luzeago izatea[58].

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ekaitzak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Barne-beroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Orbita eta errotazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neptunore orbitaren diagrama.

Neptuno eta Eguzkiaren arteko batez besteko distantzia 4.500 milioi kilometro da (30,1 unitate astronomiko). Bira oso bat emateko Lurreko 164,79 urte behar ditu, ±0,1 urteko aldearekin. Perihelioan duen distantzia 29,81 UA da, eta afelioan duena 30,33 UA.

2011ko uztailaren 11n Neptunok 1846an aurkitu zenetik orbita barizentriko oso bat egin zuen[59][60], baina ez zegoen zehazki zeruko leku berberean, Lurrak bere 365,26 eguneko biraketan beste posizio bat zuelako. Eguzkiak Eguzki-sistemaren barizentroaren inguruan duen mugimendua dela eta, Neptuno ere ez zegoen Eguzkiarekiko posizio zehazki berdinean; posizio hori 2011ko uztailaren 12an lortu zuen[61].

Neptunoren orbita eliptikoa Lurrarekikoarekin alderatuta 1,77º makurturik dago.

Neptunoren makurdura axiala 28,32º da[62], Lurrak dituen 23º eta Martek dituen 25ºen antzekoa. Ondorioz, Neptunok Lurrak dituen urtaroen antzeko prozesua jasaten du. Periodo orbitala hain luzea izanda, urtaro bakoitzak Lurreko 40 urte irauten ditu[63]. Neptunoren egun batek 16,11 ordu irauten ditu. Bere makurdura axiala ez denez oso handia ere, egunaren luzeraren aldaketa ez da handia urtean zehar.

Neptuno ez denez gorputz solido bat, bere atmosferak biraketa diferentziala du. Ekuatore inguruko eskualdeak bira bat ematen du 18 orduan behin, eremu magnetikoak biratzeko behar dituen 16,1 orduak baino nabarmen geldoago. Alderantziz, polo geografikoetako biraketa 12 ordutan egiten da. Biraketa diferentzial hau planeta guztien artean handiena da[64], eta ondorioz haize oso bortitzak daude[65].

Erresonantzia orbitalak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Kuiper gerrikoa» eta «Neptunoz haraindiko objektu»

Neptunoren orbitak eragin zuzena du bera baino urrunago dauden objektuen orbitetan, Kuiper gerrikoa deitzen den eremuan. Kuiper gerrikoa izotzezko mundu txikien eraztun bat da, asteroide gerrikoaren antzekoa, baina askoz handiagoa; Neptunoren orbitatik (30 UA) Eguzkitik 55 UA arte hedatzen da[66]. Jupiterren grabitateak asteroide gerrikoa dominatzen duen bezala, bere egituraren gainean aginduz, Neptunoren grabitazioak Kuiper gerrikoaren gainean agintzen du. Eguzki-sistemaren historian, Kuiper gerrikoan zeuden hainbat eremu Neptunoren grabitazioaren ondorioz ezegonkortu ziren, hutsuneak sortuz bere egituran. 40 eta 42 UA artean dagoen eremua adibide bat da[67].

Eskualde huts hauen barruan dauden orbitetako batzuetan, objektuek Eguzki-sistemaren adina biziraun dezakete. Erresonantzia hauek gertatzen dira Neptunoren periodo orbitala beste objektu baten frakzio zehatz bat denean, adibidez 1:2 edo 3:4. Adibidez, objektu batek Eguzkiaren inguruan orbita egiten badu Neptunoren orbitaren denbora bikoitzean, orbita erdia baino ez du egingo Neptuno bere hasierako posiziora iristen denean. Kuiper gerrikoaren erresonantzia eskualderik populatuena, 200 objektu ezagunekin[68], 2:3 erresonantziakoa da. Objektu horiek 2 orbita egiten dituzte Neptunok egiten dituen 3 orbitako, eta plutino izena hartzen dute, Kuiper gerrikoko objekturik handienaren omenez, Pluton[69]. Plutonek Neptunoren orbita erregularki gurutzatzen duen arren, euren 2:3 erresonantziak ziurtatzen du ezin dutela talkarik egin[70]. 3:4, 3:5, 4:7 eta 2:5 erresonantziak ez daude hain populatuak[71].

Neptunok hainbat troiar ditu bere orbitan, L4 eta L5 Lagrangeren puntuak okupatzen, Neptunoren orbitaren aurretik eta atzetik[72]. Neptunoren troiarrak 1:1 erresonantzian dauden Neptunorekin. Horietako batzuk oso egonkorrak dira euren orbitatan, eta baliteke Neptunorekin batera sortu izana, kapturatuak izan baino. Neptunoren L5 Lagrangeren puntuan aurkitutako lehen objektua 2008 LC18 izan zen[73]. Neptunok badu ere ia-satelite bat, (309239) 2007 RW10. Objektu hau Neptunoren ia-satelite izan da azken 12.500 urteetan eta beste hainbeste iraungo du egoera dinamiko horretan[74].

Sorrera eta migrazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Eguzki sistemaren sorrera eta garapena»
Kanpo planeten eta Kuiper gerrikoaren simulazio bat: a) Jupiter eta Saturno 2overview erresonantziara iritsi aurretik; b) Kuiper gerrikoko objektuen barreiatzea Neptunoren migrazioaren ondoren; c) Kuiper gerrikoko objektuak Jupiterrek kaleratu eta gero.

Neptuno eta Urano gasezko erraldoien formazioa ereduen bitartez sortzea zaila izan da orain arte. Gaur egungo ereduen arabera, Eguzki-sistemaren kanpo eskualde horretan ez zegoen materia nahikorik horrelako gorputz handiak sortzeko, gutxienez onartzen den akrezio sistemaren bidez, eta beraz beste hipotesi batzuk egin behar izan dira sorrera azaltzeko. Horietako bat da izotzezko erraldoiak ez zirela sortu nukleoen akrezio bidez, baizik eta disko protoplanetarioaren ezegonkortasunen ondorioz eta, beranduago, euren atmosferak deuseztatu zituela gertu egongo litzatekeen OB izar baten erradiazioak[75].

Beste erdu baten arabera, Eguzkitik askoz gertuago sortu ziren, non materiaren dentsitatea askoz handiagoa zen, eta ondoren gaur egungo orbitara migratu zutela disko protoplanetarioaren gasa kendu ostean[76]. Migrazio hipotesi honen aldeko argudio gehiago daude, Neptunoz haraindiko objektu txikien populazioak azaltzeko aukera ematen duelako. Hipotesi honen bertsio zehaztuari Nizako eredua izena ematen zaio, eta Neptunoren migrazioak Kuiperren gerrikoan izan zuen eragina ere azaltzen du. Hipotesi honen arabera, Neptuno Urano baino gertuago sortu zen Eguzkitik, eta ondoren kanpora migratu zuen[77].

Sateliteak eta eraztunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera: «Eguzki-sistema eta bertako sateliteen aurkikuntzaren kronologia»
Neptunoren ilargietako batzuen mugimendua erakusten duen bideoa.

Neptunok 14 satelite ezagun ditu[78]. Triton da ilargirik handiena, Neptunoren inguruan dagoen masaren %99,5arekin, eta bakarra da nahikoa masiboa esferoide bat osatzeko. William Lasellek aurkitu zuen, Neptuno aurkitu eta 17 egunera. Eguzki-sistemako beste satelite natural handi guztiek ez-bezala, Tritonen orbita erretrogradoa du, bertan sortua baino kapturatutako ilargi bat dela pentsatzera eramaten gaituena[79]. Baliteke, lehenago, Kuiperren gerrikoan zegoen planeta nano bat izatea. Neptunorekin errotazio sinkronikoa du, eta espiral batean mugitzen ari da planetarantz, itsasaldien azelerazioa dela eta. Hemendik 3.600 milioi urtera suntsituko da, Rocheren mugara iristen denean[80]. 1989an egin zen neurketaren arabera, Triton zen Eguzki-sistemako objekturik hotzena[81]: 38 K (-235 ºC)[82].

Neptunoren bigarren satelitea, aurkikuntza dataren arabera, Nereida da. Eguzki-sistema osoko satelite guztien artean eszentrikotasunik handiena duena da. 0,7512ko eszentrikotasunarekin, bere apoapsia periapsia baino zazpi aldiz handiagoa da[oh 3].

1989ko uztailetik irailera Voyager 2k Neptunoren sei ilargi aurkitu zituen[83]. Hauen artean nabarmena da Proteo, bere gorputza grabitazioak esferiko bilakatzeko zorian dagoen satelite irregularra[84]. Bigarren sateliterik handiena izanda ere, Tritonen %0,25 bakarrik da. Neptunoren barneko lau ilargiak Naiad, Talasa, Despina eta Galatea dira, Neptunoren eraztunen orbitaren barruan mugitzen direnak. Kanporago dago Larisa, 1981an aurkitu zena izar bat ezkutatu zuenean. Beste bost izar irregular aurkitu dira 2002 eta 2003 artean[85][86], eta Neptuno XIV ilargia 2013an aurkitu zen. Neptuno itsasoaren jainko erromatarra izanda, harremana duten izakiekin izendatu dira ilargiak[87].

Neptunoren eraztunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neptunoren eraztunen irudi parea.

Neptunok eraztun-sistema bat du, baina Saturnoren eraztunak baino askoz txikiagoa. Eraztuna izotzezko partikulez osatuta egon daiteke, siilikato eta karbonoan oinarritutako materialez estalia, eta horregatik izan lezake kolore gorrixka[88]. Hiru eraztun fin daude, Adams eraztuna, Neptunoren zentrotik 63.000 kilometrora, Le Verrier eraztuna, 53.000 kilometrora eta Galle eraztuna, askoz zabalagoa baina finagoa, 42.000 kilometrora. Le Verrier eraztunaren kanpo hedapen bati Lassell eraztuna izena eman zaio, kanporago egongo litzatekeen Arago eraztunaren (57.000 kilometro) mugan[89].

Lehen eraztuna 1968an aurkitu zuen Edward Guinanek. 1980an, analisi sakona egin zen, eta ikusi zen balitekeela eraztuna ez izatea jarraia. Eraztunek tarteak izan ditzaketela erakusten zuen lehen froga 1984ko okultazioan lortu zen, izar bat sartu zenean eraztunaren atzean. Voyager 2ek hartutako irudiek, 1989an, eraztun bat baino gehiago zeudela erakutsi zuten.

Adams eraztuna, kanpoan dagoena, arku eran dago zatituta: Courage, Liberté, Egalité 1, Egalité 2 eta Fraternité[90]. Arku hauen sorrera azaltzea zaila da mugimendu normalarekin, eraztun uniforme bat sortzea askoz errazagoa baita, denbora tarte txikietan. Uste denez, Galatea satelitearen eraginez sortzen dira arku horiek[91][92].

2005ean egindako behaketek erakutsi zuten arkuak eta eraztunak uste baino askoz ezegonkorragoak direla. Keck behatokiko irudiek erakutsi zuten Voyager 2ek hartutako irudietatik asko murriztu zirela eraztunak. Liberté arkua guztiz desagertu ez bada, mende honetan egingo duela ikusi zen[93].

Behaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2018an Europako Espazio Agentziak laser bidezko behaketa sistema bat sortu zuen, irudi garbiak eskuratzeko Lurretik.

Neptunoren distira nabarmen handitu zen 1980 eta 2000 urteen artean. Itxurazko magnitudea 7,67 eta 7,89 artekoa da, 7,78ko batez bestekoarekin. 1980a baino lehen magnitudea 8.0 zen. Neptuno oso ahula da begi hutsez ikusi ahal izateko, eta Jupiterren galilear ilargiak, Zeres, 4 Vesta, 2 Palas, 7 Iris, 3 Juno eta 6 Hebek baino gutxiago distiratzen du. Teleskopio batekin edo prismatiko oso indartsuekin Neptuno disko urdin bat bezala ikus daiteke, Uranoren oso antzekoa.

Neptuno eta Lurraren arteko distantzia dela eta, bere diametro angeluarra 2,2 eta 2,4 arkosegundokoa da, Eguzki-sistemako planeten artean txikiena. Bere itxura txiki honek oso zaila egiten du begi hutsez ikertzeko. Teleskopioen bidezko datu gehienak oso urriak ziren Hubble espazio teleskopioa eta beste Lurreko teleskopio erraldoi batzuk eraiki arte[94][95][96]. Neptunoren lehen behaketa zientifiko baliagarria Lurreko teleskopio batetik optika adaptatiboa erabilita 1997an egin zen Hawaiitik[97]. Neptuno, orain, udaberri eta udan sartzen ari da, eta ematen duenez berotzen ari da, jarduera atmosferikoa handitzen ari da eta distiratsuagoa da.

Lurretik ikusia, Neptunok orbita erretrogradoa hartzen du 367 egunean behin, oposizio bakoitzean atzean dituen izar-finkoen inguruan bira bat emanez. Bira honek aurkikuntzako koordenatuetan jarri zuen 1846an, 2010eko apirila eta uztaila bitartean, eta berriro ere 2011ko urrian eta azaroan[98].

Irrati bidezko behaketak erakutsi du emisio luze eta irregularrak dituela. Bi iturri horiek bere eremu magnetikoaren biraketaren ondorio direla uste da. Espektroaren eremu infragorrietan, Neptunoren ekaitzak hotzagoak diren inguruak baino distiratsuagoak direla ematen du, eta egitura hauek itxura eta tamaina jarraitzea baimentzen du[99].

Esplorazioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Neptuno kulturan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zientzia fikzioan Neptuno ez da agertu beste planeta batzuk bezain beste, batez ere beranduago aurkitu zelako. Hala ere, literaturan izan du bere txokoa. H. G. Wellsen The Star eleberrian Neptunok talka egiten du beste objektu batekin, eta guztiz suntsitzen da, Eguzkiraino iritsiz. Olaf Stapledonen Last and First Menen Neptuno da giza arraza oso eboluzionatu baten egoitza, eta Hugh Waltersen Nearly Neptunen gizakiak misioa egiten du Neptunora iristeko eta istripu larria dute. Star Trek, Futurama, Doctor Who edo Sailor Moon telesailetan agertu izan da Neptuno ere.

Balizko neptuniar bizia ere agertu da fikzioan. H. P. Lovecraften Cthurlhuren mitoetan Neptuno Yaksh izenarekin agertzen da eta onddo itxurako izaki batzuen baten bizilekua da. DC One Million komikietan Aquamanek Neptuno zaintzen du. Marvel Family edo All-Star Comics komiki serieetan ere neptuniarrak agertu izan dira.

Oharrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. Elementu orbitalek Neptunoren barizentroari eta Eguzki Sistemaren barizentroari egiten diete erreferentzia. J2000 garai zehatzeko balioak dira. Barizentroak erabiltzearen arrazoia, planetaren erdigunearen ordez, honakoa da: ez dute aldaketa nabarmenik jasaten egunez egun ilargien mugimenduagatik.
  2. a b c d e f g h Presio atmosferikoa 1 bar mailan dagoenean

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Hamilton, Calvin J. «Neptune» solarviews.com http://solarviews.com/eng/neptune.htm. Noiz kontsultatua: 2018-10-05 .
  2. a b c d e f g   «Neptune» Solar System Exploration: NASA Science https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/overview/. Noiz kontsultatua: 2018-10-05 .
  3. (Ingelesez)  «Rotation Period and Day Length» cseligman.com http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm. Noiz kontsultatua: 2018-10-05 .
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p (Ingelesez)  «Neptune Fact Sheet» nssdc.gsfc.nasa.gov http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-05 .
  5. (Ingelesez)  «"The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter"» www.webcitation.org https://www.webcitation.org/5glwILykY?url=http://home.comcast.net/~kpheider/MeanPlane.gif. Noiz kontsultatua: 2018-10-05 .
  6.   Chamberlin, Alan «HORIZONS System» ssd.jpl.nasa.gov http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=mb&sstr=8. Noiz kontsultatua: 2018-10-05 .
  7. a b c d e f g (Ingelesez)  Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; Conrad, A.; Consolmagno, G. J.; Hestroffer, D.; Hilton, J. L.; Krasinsky, G. A. et al. (2007-07-03) «Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006» Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy (3): 155–180 doi:10.1007/s10569-007-9072-y ISSN 0923-2958 http://adsabs.harvard.edu/abs/2007CeMDA..98..155S. Noiz kontsultatua: 2018-10-05 . Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name "Kenneth" defined multiple times with different content
  8. a b c d   «NASA - 12-Year Ephemeris» eclipse.gsfc.nasa.gov https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-05 . Aipuaren errorea: Invalid <ref> tag; name ":4" defined multiple times with different content
  9. (Ingelesez)  Dark Spots in Our Knowledge of Neptune https://www.nytimes.com/2014/08/19/science/dark-spots-in-our-knowledge-of-neptune.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  10.   Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. (1995-12) «Comparative models of Uranus and Neptune» Planetary and Space Science (12): 1517–1522 doi:10.1016/0032-0633(95)00061-5 ISSN 0032-0633 https://doi.org/10.1016/0032-0633(95)00061-5. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  11. (Ingelesez)  Lunine, Jonathan I. (1993-09) «The Atmospheres of Uranus and Neptune» Annual Review of Astronomy and Astrophysics (1): 217–263 doi:10.1146/annurev.aa.31.090193.001245 ISSN 0066-4146 https://doi.org/10.1146/annurev.aa.31.090193.001245. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  12.   Solar System Exploration: Planets: Neptune 2008-03-03 https://web.archive.org/web/20080303045911/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  13. (Ingelesez)  Suomi, V. E.; Limaye, S. S.; Johnson, D. R. (1991-02-22) «High Winds of Neptune: A Possible Mechanism» Science (4996): 929–932 doi:10.1126/science.251.4996.929 ISSN 0036-8075 PMID 17847386 http://science.sciencemag.org/content/251/4996/929. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  14. a b c d (Ingelesez)  Hubbard, W. B. (1997-02-28) «Neptune's Deep Chemistry» Science (5304): 1279–1280 doi:10.1126/science.275.5304.1279 ISSN 0036-8075 PMID 9064785 http://science.sciencemag.org/content/275/5304/1279. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  15. (Ingelesez)  Wilford, John Noble DATA SHOWS 2 RINGS CIRCLING NEPTUNE https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=technology&res=950DE3D71F38F933A25755C0A964948260&n=Top/News/Science/Topics/Space. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  16.   Alan., Hirshfeld, Parallax : the race to measure the cosmos (Dover edition. argitaraldia) ISBN 9780486315911 PMC 867772013 https://www.worldcat.org/oclc/867772013. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  17.   1939-, Littmann, Mark, (2004) Planets beyond : discovering the outer solar system Dover Publications ISBN 0486436020 PMC 54913440 https://www.worldcat.org/oclc/54913440. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  18. Britt, Robert Roy (2009). "Galileo discovered Neptune, new theory claims". MSNBC News.
  19. a b c (Ingelesez)  Airy, G. B. (1847) «Account of some circumstances historically connected with the discovery of the Planet exterior to Uranus.» Astronomische Nachrichten (10): 131–148 doi:10.1002/asna.18470251002 ISSN 0004-6337 https://doi.org/10.1002/asna.18470251002. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  20.   «John Couch Adams' account of the discovery of Neptune» www-groups.dcs.st-and.ac.uk http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Adams_Neptune.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  21. (Ingelesez)  Adams, J. C. (1846-11-13) «III. An Explanation of the observed Irregularities in the Motion of Uranus, on the Hypothesis of Disturbance caused by a more distant Planet; with a Determination of the Mass, Orbit, and Position of the disturbing Body» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (9): 149–152 doi:10.1093/mnras/7.9.149 ISSN 0035-8711 https://doi.org/10.1093/mnras/7.9.149. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  22. (Ingelesez)  Challis (1846-11-13) «II. Account of Observations at the Cambridge Observatory for detecting the Planet exterior to Uranus» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (9): 145–149 doi:10.1093/mnras/7.9.145 ISSN 0035-8711 https://doi.org/10.1093/mnras/7.9.145. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  23. (Ingelesez)  «Account of the Discovery of the Planet of Le Verrier at Berlin» Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (9): 153–153 1846-11-13 doi:10.1093/mnras/7.9.153 ISSN 0035-8711 https://doi.org/10.1093/mnras/7.9.153. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  24.   Neptune's Discovery: The British Case for Co-Prediction, By Nick Kollerstrom 2005-11-16 https://web.archive.org/web/20051116012726/http://www.ucl.ac.uk:80/sts/nk/neptune/. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  25.   Sheehan, William; Kollerstrom, Nicholas; Waff, Craig B. (2004-12) «The case of the pilfered planet. Did the British steal Neptune?» Scientific American (6): 92–99 ISSN 0036-8733 PMID 15597985 https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15597985. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  26.   Patrick., Moore, (2000) The data book of astronomy Institute of Physics Pub ISBN 0750306203 PMC 44627373 https://www.worldcat.org/oclc/44627373. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  27.   1939-, Littmann, Mark, (2004) Planets beyond : discovering the outer solar system Dover Publications ISBN 0486436020 PMC 54913440 https://www.worldcat.org/oclc/54913440. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  28.   1930-, Baum, Richard, (2003) In search of planet Vulcan : the ghost in Newton's clockwork universe Basic ISBN 0738208892 PMC 52737661 https://www.worldcat.org/oclc/52737661. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  29. (Ingelesez)  Owen, Gingerich, (1958) «The Naming of Uranus and Neptune» Leaflet of the Astronomical Society of the Pacific (8) ISSN 0004-6272 http://adsabs.harvard.edu/abs/1958ASPL....8....9G. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  30. (Ingelesez)  Challis, J. (1847) «Second Report of proceedings in the Cambridge Observatory relating to the new Planet (Neptune)» Astronomische Nachrichten (21): 309–314 doi:10.1002/asna.18470252102 ISSN 0004-6337 https://doi.org/10.1002/asna.18470252102. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  31. (Ingelesez)  «Planetary Names: Planet and Satellite Names and Discoverers» planetarynames.wr.usgs.gov http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets. Noiz kontsultatua: 2018-10-29 .
  32. a b (Ingelesez)  «Planetary Linguistics» nineplanets.org http://nineplanets.org/days.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  33. (Vietnameraz)  VCCorp.vn Sao Hải Vương – “Cục băng” khổng lồ xa tít tắp http://kenh14.vn/kham-pha/sao-hai-vuong-cuc-bang-khong-lo-xa-tit-tap-2010103010172747.chn. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  34. (Ingelesez)  «Greek names of the planets, how are planets named in Greek» Greek Names 2010-04-25 http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  35. (Ingelesez)  «Uranus and Neptune Get Hebrew Names at Last» Haaretz 2009-12-31 https://www.haaretz.com/1.4758704. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  36. Txantiloi:He-IL  «אוראנוס הוא מהיום אורון ונפטון מעתה רהב - הידען» הידען 2009-12-31 https://www.hayadan.org.il/hebrew-names-to-uranus-and-neptune-3112090. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  37. (Ingelesez)  «Jan. 21, 1979: Neptune Moves Outside Pluto's Wacky Orbit» WIRED https://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/01/dayintech_0121. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  38. (Ingelesez)  Weissman, Paul R. (1995-09) «The Kuiper Belt» Annual Review of Astronomy and Astrophysics (1): 327–357 doi:10.1146/annurev.aa.33.090195.001551 ISSN 0066-4146 https://doi.org/10.1146/annurev.aa.33.090195.001551. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  39.   IAU Website: STATUS OF PLUTO 2006-06-15 https://web.archive.org/web/20060615200253/http://www.iau.org/STATUS_OF_PLUTO.238.0.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  40. (Ingelesez)  «Neptune Fact Sheet» nssdc.gsfc.nasa.gov http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  41.   1905-, Unsöld, Albrecht, (2001) The new cosmos : an introduction to astronomy and astrophysics. (5th ed.. argitaraldia) Springer ISBN 3540678778 PMC 47023563 https://www.worldcat.org/oclc/47023563. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  42.   Boss, Alan P. (2002-09) «Formation of gas and ice giant planets» Earth and Planetary Science Letters (3-4): 513–523 doi:10.1016/s0012-821x(02)00808-7 ISSN 0012-821X https://doi.org/10.1016/S0012-821X(02)00808-7. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  43. (Ingelesez)  information@eso.org «Trio of Neptunes and their Belt - HARPS Instrument Finds Unusual Planetary System» www.eso.org http://www.eso.org/public/news/eso0618/. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  44. (Ingelesez)  K., Atreya, S.; A., Egeler, P.; A., Wong, (2005-12) «Water-Ammonia Ionic Ocean on Uranus and Neptune-Clue from Tropospheric Hydrogen Sulfide Clouds» AGU Fall Meeting Abstracts http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AGUFM.P11A0088A. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  45. (Ingelesez)  Shiga, David «Weird water lurking inside giant planets» New Scientist https://www.newscientist.com/article/mg20727764.500-weird-water-lurking-inside-giant-planets/. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  46. (Ingelesez)  Kerr, Richard A. (1999-10-01) «Neptune May Crush Methane Into Diamonds» Science (5437): 25–25 doi:10.1126/science.286.5437.25a ISSN 0036-8075 http://science.sciencemag.org/content/286/5437/25.1. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  47. (Ingelesez)  Kaplan, Sarh «It rains solid diamonds on Uranus and Neptune» Washington Post https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/08/25/it-rains-solid-diamonds-on-uranus-and-neptune/. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  48. (Ingelesez)  Kraus, D.; Vorberger, J.; Pak, A.; Hartley, N. J.; Fletcher, L. B.; Frydrych, S.; Galtier, E.; Gamboa, E. J. et al. (2017-08-21) «Formation of diamonds in laser-compressed hydrocarbons at planetary interior conditions» Nature Astronomy (9): 606–611 doi:10.1038/s41550-017-0219-9 ISSN 2397-3366 https://doi.org/10.1038/s41550-017-0219-9. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  49.   Oceans of diamond possible on Uranus and Neptune 2013-12-03 https://web.archive.org/web/20131203065217/http://www.astronomynow.com/news/n1001/21diamond/. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  50.   Bradley, D. K; Eggert, J. H.; Hicks, D. G.; Celliers, P. M.; Moon, S. J.; Cauble, R. C.; Collins, G. W. (2004-11-05) «Shock Compressing Diamond to a Conducting Fluid» Physical Review Letters (19): 195506 doi:10.1103/PhysRevLett.93.195506 https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevLett.93.195506. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  51. (Ingelesez)  Eggert, J. H.; Hicks, D. G.; Celliers, P. M.; Bradley, D. K.; McWilliams, R. S.; Jeanloz, R.; Miller, J. E.; Boehly, T. R. et al. (2009-11-08) «Melting temperature of diamond at ultrahigh pressure» Nature Physics (1): 40–43 doi:10.1038/nphys1438 ISSN 1745-2473 https://doi.org/10.1038/nphys1438. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  52.   Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. (1995-12) «Comparative models of Uranus and Neptune» Planetary and Space Science (12): 1517–1522 doi:10.1016/0032-0633(95)00061-5 ISSN 0032-0633 https://doi.org/10.1016/0032-0633(95)00061-5. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  53.   «HubbleSite: Image - Neptune» hubblesite.org http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1995/09/image/a/. Noiz kontsultatua: 2018-10-30 .
  54. (Ingelesez)  Max, C. E.; Macintosh, B. A.; Gibbard, S. G.; Gavel, D. T.; Roe, H. G.; de Pater, I.; Ghez, A. M.; Acton, D. S. et al. (2003-01) «Cloud Structures on Neptune Observed with Keck Telescope Adaptive Optics» The Astronomical Journal (1): 364–375 doi:10.1086/344943 ISSN 0004-6256 http://adsabs.harvard.edu/abs/2003AJ....125..364M. Noiz kontsultatua: 2018-10-31 .
  55. (Ingelesez)  Broadfoot, A. L.; Atreya, S. K.; Bertaux, J. L.; Blamont, J. E.; Dessler, A. J.; Donahue, T. M.; Forrester, W. T.; Hall, D. T. et al. (1989-12-15) «Ultraviolet Spectrometer Observations of Neptune and Triton» Science (4936): 1459–1466 doi:10.1126/science.246.4936.1459 ISSN 0036-8075 PMID 17756000 http://science.sciencemag.org/content/246/4936/1459. Noiz kontsultatua: 2018-11-01 .
  56.   Herbert, Floyd; Sandel, Bill R. (1999-08) «Ultraviolet observations of Uranus and Neptune» Planetary and Space Science (8-9): 1119–1139 doi:10.1016/s0032-0633(98)00142-1 ISSN 0032-0633 https://doi.org/10.1016/S0032-0633(98)00142-1. Noiz kontsultatua: 2018-11-01 .
  57. (Ingelesez)  Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy (2004-03) «Convective-region geometry as the cause of Uranus' and Neptune's unusual magnetic fields» Nature (6979): 151–153 doi:10.1038/nature02376 ISSN 0028-0836 https://doi.org/10.1038/nature02376. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  58. (Ingelesez)  Ness, Norman F.; Acuña, Mario H.; Burlaga, Leonard F.; Connerney, John E. P.; Lepping, Ronald P.; Neubauer, Fritz M. (1989-12-15) «Magnetic Fields at Neptune» Science (4936): 1473–1478 doi:10.1126/science.246.4936.1473 ISSN 0036-8075 PMID 17756002 http://science.sciencemag.org/content/246/4936/1473. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  59. (Ingelesez)  McKie, Robin (2011-07-09) «Neptune's first orbit: a turning point in astronomy» the Guardian http://www.theguardian.com/science/2011/jul/10/neptune-orbit-anniversary-astronomy. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  60.   Bob (2011-07-01) «Up: Neptune Completes First Orbit Since Discovery: 11th July 2011 (at 21:48 U.T.±15min)» Up https://azureworld.blogspot.com/2011/07/neptune-completes-first-orbit-since.html. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  61. (Ingelesez)  «Clearing the Confusion on Neptune’s Orbit - Universe Today» Universe Today 2010-08-26 http://www.universetoday.com/72088/clearing-the-confusion-on-neptune%E2%80%99s-orbit/. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  62.   «Planetary Fact Sheets» nssdc.gsfc.nasa.gov http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  63.   «HubbleSite: News - Brighter Neptune Suggests a Planetary Change of Seasons» hubblesite.org http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2003/17/text/. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  64. (Ingelesez)  Hubbard, W. B.; Nellis, W. J.; Mitchell, A. C.; Holmes, N. C.; Limaye, S. S.; Mccandless, P. C. (1991-08-09) «Interior Structure of Neptune: Comparison with Uranus» Science (5020): 648–651 doi:10.1126/science.253.5020.648 ISSN 0036-8075 PMID 17772369 http://science.sciencemag.org/content/253/5020/648. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  65. (Ingelesez)  Max, C. E.; Macintosh, B. A.; Gibbard, S. G.; Gavel, D. T.; Roe, H. G.; de Pater, I.; Ghez, A. M.; Acton, D. S. et al. (2003-01) «Cloud Structures on Neptune Observed with Keck Telescope Adaptive Optics» The Astronomical Journal (1): 364–375 doi:10.1086/344943 ISSN 0004-6256 http://adsabs.harvard.edu/abs/2003AJ....125..364M. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  66. (Ingelesez)  Stern, S. Alan; Colwell, Joshua E. (1997-12) «Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth‐Kuiper Belt and the Generation of the 30–50 AU Kuiper Gap» The Astrophysical Journal (2): 879–882 doi:10.1086/304912 ISSN 0004-637X http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ...490..879S. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  67.   Petit, J (1999-10) «Large Scattered Planetesimals and the Excitation of the Small Body Belts» Icarus (2): 367–387 doi:10.1006/icar.1999.6166 ISSN 0019-1035 https://doi.org/10.1006/icar.1999.6166. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  68.   «List Of Transneptunian Objects» www.minorplanetcenter.org http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/TNOs.html. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  69.   «Dave Jewitt: Plutinos» www2.ess.ucla.edu http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/plutino.html. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  70. (Ingelesez)  Varadi, F. (1999) «Periodic Orbits in the 3:2 Orbital Resonance and Their Stability» The Astronomical Journal (5): 2526 doi:10.1086/301088 ISSN 1538-3881 http://stacks.iop.org/1538-3881/118/i=5/a=2526. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  71.   Keith., Davies, John (2001) Beyond Pluto : exploring the outer limits of the solar system Cambridge University Press ISBN 0511012632 PMC 52490228 https://www.worldcat.org/oclc/52490228. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  72. (Ingelesez)  Chiang, E. I.; Jordan, A. B.; Millis, R. L.; Buie, M. W.; Wasserman, L. H.; Elliot, J. L.; Kern, S. D.; Trilling, D. E. et al. (2003-07) «Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 52 and Trojan Resonances» The Astronomical Journal (1): 430–443 doi:10.1086/375207 ISSN 0004-6256 http://adsabs.harvard.edu/abs/2003AJ....126..430C. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  73. (Ingelesez)  Sheppard, Scott S.; Trujillo, Chadwick A. (2010-09-10) «Detection of a Trailing (L5) Neptune Trojan» Science (5997): 1304–1304 doi:10.1126/science.1189666 ISSN 0036-8075 PMID 20705814 http://science.sciencemag.org/content/329/5997/1304. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  74. (Ingelesez)  de la Fuente Marcos, C.; de la Fuente Marcos, R. (2012-09) «(309239) 2007 RW10: a large temporary quasi-satellite of Neptune» Astronomy & Astrophysics (545): L9 doi:10.1051/0004-6361/201219931 ISSN 0004-6361 https://doi.org/10.1051/0004-6361/201219931. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  75.   Boss, Alan P. (2002-09) «Formation of gas and ice giant planets» Earth and Planetary Science Letters (3-4): 513–523 doi:10.1016/s0012-821x(02)00808-7 ISSN 0012-821X https://doi.org/10.1016/S0012-821X(02)00808-7. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  76. (Ingelesez)  Thommes, E. W.; Duncan, M. J.; Levison, H. F. (2002-05) «The Formation of Uranus and Neptune among Jupiter and Saturn» The Astronomical Journal (5): 2862–2883 doi:10.1086/339975 ISSN 0004-6256 http://adsabs.harvard.edu/abs/2002AJ....123.2862T. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  77. (Ingelesez)  Tsiganis, K.; Gomes, R.; Morbidelli, A.; Levison, H. F. (2005-05) «Origin of the orbital architecture of the giant planets of the Solar System» Nature (7041): 459–461 doi:10.1038/nature03539 ISSN 0028-0836 https://doi.org/10.1038/nature03539. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  78.   «New tiny moon found orbiting Neptune» NewsComAu http://www.news.com.au/technology/sci-tech/hubble-space-telescope-discovers-fourteenth-tiny-moon-orbiting-neptune/story-fn5fsgyc-1226679913807. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  79. (Ingelesez)  Agnor, Craig B.; Hamilton, Douglas P. (2006-05) «Neptune's capture of its moon Triton in a binary–planet gravitational encounter» Nature (7090): 192–194 doi:10.1038/nature04792 ISSN 0028-0836 https://doi.org/10.1038/nature04792. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  80. (Ingelesez)  F., Chyba, C.; G., Jankowski, D.; D., Nicholson, P. (1989-7) «Tidal evolution in the Neptune-Triton system» Astronomy and Astrophysics (219) ISSN 0004-6361 http://adsabs.harvard.edu/abs/1989A&A...219L..23C. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  81. (Ingelesez)  Times, John Noble Wilford and Special To the New York Triton May Be Coldest Spot in Solar System https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE4DC1138F93AA1575BC0A96F948260. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  82. (Ingelesez)  Nelson, Robert M.; Smythe, William D.; Wallis, Brad D.; Horn, Linda J.; Lane, Arthur L.; Mayo, Marvin J. (1990-10-19) «Temperature and Thermal Emissivity of the Surface of Neptune's Satellite Triton» Science (4979): 429–431 doi:10.1126/science.250.4979.429 ISSN 0036-8075 PMID 17793020 http://science.sciencemag.org/content/250/4979/429. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  83. (Ingelesez)  Stone, E. C.; Miner, E. D. (1989-12-15) «The Voyager 2 Encounter with the Neptunian System» Science (4936): 1417–1421 doi:10.1126/science.246.4936.1417 ISSN 0036-8075 PMID 17755996 http://science.sciencemag.org/content/246/4936/1417. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  84.   Brown, Mike «Eight planets» web.gps.caltech.edu http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  85. (Ingelesez)  Holman, Matthew J.; Kavelaars, J. J.; Grav, Tommy; Gladman, Brett J.; Fraser, Wesley C.; Milisavljevic, Dan; Nicholson, Philip D.; Burns, Joseph A. et al. (2004-08-19) «Discovery of five irregular moons of Neptune» Nature (7002): 865–867 doi:10.1038/nature02832 ISSN 0028-0836 https://doi.org/10.1038/nature02832. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  86. (Ingelesez)  Five new moons for planet Neptune 2004-08-18 http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  87. (Ingelesez)  «Planetary Names: Planet and Satellite Names and Discoverers» planetarynames.wr.usgs.gov http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  88.   Neptune and Triton University of Arizona Press 1995 ISBN 0816515255 PMC 32854458 https://www.worldcat.org/oclc/32854458. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  89. (Ingelesez)  «Planetary Names: Ring and Ring Gap Nomenclature» planetarynames.wr.usgs.gov http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Rings. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  90.   Walter), Allen, C. W. (Clabon (2000) Allen's astrophysical quantities (4th ed. argitaraldia) AIP Press ISBN 0387987460 PMC 40473741 https://www.worldcat.org/oclc/40473741. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  91.   «In Depth | Neptune – Solar System Exploration: NASA Science» Solar System Exploration: NASA Science http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=Rings. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  92. (Ingelesez)  Salo, Heikki; Hänninen, Jyrki (1998-11-06) «Neptune's Partial Rings: Action of Galatea on Self-Gravitating Arc Particles» Science (5391): 1102–1104 doi:10.1126/science.282.5391.1102 ISSN 0036-8075 PMID 9804544 http://science.sciencemag.org/content/282/5391/1102. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  93. (Ingelesez)  «Neptune’s rings are fading away» New Scientist https://www.newscientist.com/article/mg18524925.900. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  94. (Ingelesez)  Cruikshank, D. P. (1978-3) «On the rotation period of Neptune» The Astrophysical Journal (220): L57–L59 doi:10.1086/182636 ISSN 0004-637X http://adsabs.harvard.edu/abs/1978ApJ...220L..57C. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  95. (Ingelesez)  C., Max,; B., Macintosh,; S., Gibbard,; H., Roe,; I., de Pater,; A., Ghez,; S., Acton,; P., Wizinowich, et al. (1999-12) Adaptive Optics Imaging of Neptune and Titan with the W.M. Keck Telescope http://adsabs.harvard.edu/abs/1999AAS...195.9302M. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  96.   «APOD: 2000 February 18 - Neptune through Adaptive Optics» apod.nasa.gov https://apod.nasa.gov/apod/ap000218.html. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  97.   «Download Limit Exceeded» citeseerx.ist.psu.edu http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.66.7754&rep=rep1&type=pdf. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  98.   Wayback Machine 2013-05-02 https://web.archive.org/web/20130502171825/http://home.surewest.net/kheider/astro/nept2011.txt. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .
  99.   Gibbard, S (2002-03) «High-Resolution Infrared Imaging of Neptune from the Keck Telescope» Icarus (1): 1–15 doi:10.1006/icar.2001.6766 ISSN 0019-1035 https://doi.org/10.1006/icar.2001.6766. Noiz kontsultatua: 2018-11-02 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Neptuno Aldatu lotura Wikidatan