Baskoi

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Baskoiak
Baskoiak.png
Baskoiak eta inguruko tribuak bizi ziren lurraldeen mapa, K. o. I. mendean, gaur egungo Euskal Herria ere ageri dela.
Jatorrizko mendea: Ezezaguna. K.a. III. mendearen aurretik
Etnia: euskaldunak
Hizkuntza: aitzineuskara
Hiri nagusiak: Pompaelo (Iruñea), Calagurris (Calahorra), Oiasso (Irun inguruan)
Mugak: Mendebaldetik Barduliarrak, iparraldetik Bizkaiko golkoa eta Akitaniarrak, hegoaldetik Beroiak eta Zeltiberiarrak eta ekialdetik Iazetarrak eta Suesetarrak.
Gaur egungo kokalekua: Nafarroa Garaia, Gipuzkoaren ipar-ekialdea, Aragoiren ipar-mendebaldea eta Errioxaren ipar-ekialdea.

Baskoiak (latinez: vascones, wascones) erromatarren etorreraren aurretik gaur egungo Nafarroa Garaian, Gipuzkoaren ipar-ekialdean, Errioxan eta Aragoi iparraldean bizi ziren antzinako tribu bat ziren. Gaur egungo euskaldunen arbasotzat jotzen dira.

Erromatarren garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Akitaniar edo kantabriek ez bezala, badirudi baskoiek beren estatusa Erromatar inperioarekin negoziatu zutela. Sertorioren gerran, Pompeiok bere basea baskoien lurretan ezarri zuen, eta bere izenarekin Pompaelo hiria sortu zuen, lehendik existitzen zen Iruñea baskoi herriaren gainean. Ebroko harana (Ager Vasconum) erromanizatu zen arren, ez zen halakorik gertatu eremu menditsuetan (Saltus Vasconum).

Erdi Aroaren hasiera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Dirudienez V. eta VI. mendeetan liskar latzak egon ziren baskoien lurretan, eta historialari askok bagaudaeei, feudalismoaren aurkako matxinadeei lotuta ikusten dituzte. V. mendean, Idazio historialari eta apezpikuak suaviarrek "Baskonietan" eragindako txikizioen berri ematen du. 469. urtean Idazio hil eta, geroztik, ez dago orduko gertaeren kontaketa garaikiderik. Harrezkero, baskoiek hiriari lotutako herritarrak izaten agertzeari utzi zioten eta, aldiz, mendietan dabilen herritzat jo zituzten germaniar herrietako kronikek.

Bestalde, VI. mendeaz geroztik, baskoiak ez ziren erromatarren garaiko Baskoniaren mugetan agertzen. Aldiz, askoz lurralde gehiago agertzen dira haien eremuan: Novempopulania, Pirinio inguru ia osoa eta Iruñeaz mendebaldera Kantabriaraino zeuden lurralde guztiak. Antzinatean aipatuak ziren egungo Euskal Herriko gainontzeko beste herriak, ordea, galdu egin ziren betiko: Idazioren aipamenen ondoren ez da gehiago haien berririk dokumentuetan. Ondorioz, aro horretan jada ezinezkoa zen baskoien eta ustez euskaldunak ziren inguruko herriak (barduli, karisti, autrigoi, tarbelli, ausci...) bereiztea, eta baskoiak besterik ez dira agertzen.

Bisigodoak Galian (eta bereziki Novempopulanian) izan ziren bitartean, ez zuten baskoiekin ageriko liskarrik izan. Hala ere, nola Garonaz hegoaldeko lurraldean hala Ebro inguruko Tarraconensis lurraldean bagaudeen altxamendu sozial larriak gertatu ziren, historialari askok baskoiei lotuta ikusten dituztenak. VI. mende amaieran errebolta giroa nagusitu zen Pirinioez bi aldeetan, eta baskoiak Akitania (beharbada Tolosa Okzitaniaz mendebaldera) erasotzen agertzen dira. Iberiar Penintsulan, berriz, Leovigildo baskoiei gailendu zitzaien borrokan, eta haien lurraldearen zati handi bat ("partem Vasconiae") menderatu zuen, baita bertan Victoriacum gotorlekua sortu ere (Iruña-Veleia beharbada).

Baskoien lehenengo lurralde-erakundea Franko Merobingioek sortu zuten Bordele eta Tolosa Okzitania artean Garona ibaia ardatz hartuta, baskoiak oinpean hobe izateko: Baskoniako dukerria, gerora Gaskonia bihurtzekoa. Genial izan zuten lehenengo duketzat eta ondoren etorri ziren Merobingioen beste bi duke. 635ean baskoiak matxinatu egin ziren Novempopulanian, eta Arnebert dukea buru zuen garai hartako espedizio handiena bidali zuten Tolosatik haiek menderatzera. Baskoiek espedizioaren zutabe bat birrindu zuten Zuberoan, baina ordainetan baskoien une gozoak ez zuen luzaro iraun eta, gertaera horren ondoren, frankoek azpiratu egin zituzten.

VII. mende erdialdera, Baskoniako dukerria Pirinioez hegoaldera hedatu zela dirudi, baina ez du muga argirik. Bisigodoak baskoien kontra gudukatu ziren egungo Nafarroa Garaiaren erdialdean. Orduan, Oligitum (egungo Olite edo "Erriberri") sortu zuten bisigodoek baskoiak hiriratu eta oinpean izateko, alferrik baina. 711n Rodrigo errege bisigodoa Iruñean baskoien kontra borrokan zela, musulmandarren inbasioaren berri izan zuen eta Hispania hegoaldera abiatu zen. Bitartean, Pirinioez iparraldera baskoiak maiz agertzen dira akitaniarren indar militarretan Galia osotik, betiere Akitaniako Dukearen zerbitzutan. Baskoiak Akitaniako armadaren zutabe nagusi izatera heldu ziren VIII. mende ia osoan.

Nafarroa eta baskoiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baskoiek jarrera praktikoa eta askotarikoa izan zuten musulman etorri berriekin, eta haiekin itunak sinatu zituzten hainbat alditan: lehenengo aldiz, Iruñea bera 716 aldera errenditu zenean. Hain zuzen, aliantza horiek profitatuz (Tuterako Banu Kasiak aliatu hartuta), 824 urtean Iruñeko Printzerria edo Erresuma sortu zuten Nafarroa aldeko baskoiek. Harrezkero, Pirinio mendebaldeaz hegoaldeko baskoiak frankoetatik aske eta independente izan ziren. Pirinioez iparraldera, berriz, baskoiak frankoen mendeko geratu ziren beste 30 urtez, Dukerriaren barnean. Hain zuzen, Dukerrian geratutako baskoiak soilik geratu ziren "baskoi" izenarekin, mendeen poderioz "gaskoi" bihurtuta. Baskoiak beren euskalduntasuna galduz joan ziren IX. mendetik XI. mendera, eta erromantzea (gaskoia) nagusituz joan zen lurraldearen gehienean (Gaskoinian) bitarte horretan.

Kanpoko loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Baskoi Aldatu lotura Wikidatan

Iberiar Peninstulako herriak, K. A. 200.en urtean