Ebro

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Ebro
Ebro (es), Ebre (ca)
Zaragoza shel.JPG
Ebro ibaia Zaragozan
Kokapena Iberiar penintsula
Luzera 910 km
Arroa 86.100 km²
Emaria 483 m³/s
Iturburua Kantabria (1.980 m)
Ibai ahoa Mediterraneoa
Valle del Ebro.jpg

Ebro[1][2] Espainiako iparraldean sortu (Fontibre, Reinosa, Kantabria) eta, Errioxa, hego Euskal Herria (Araba eta Nafarroa Garaiko hegoaldea), Aragoi eta Katalunia hegoaldea zeharkatu ondoren, Ampostatik hurbil (Tarragona) Mediterraneoan itsasoratzen den ibaia da. Ahoan Ebroren Delta eratzen du.

Iberiar penintsulako bigarren ibaia da luzeran, 910 km, Tajoren ondoren. Mediterraneoko isuri aldeko ibaien artean bigarren luzeena da, Niloren ondoren. Arro (86.100 km²) eta emari (483 m³/s Tortosan[3]) handienak dituen Espainiako ibaia da. Euskal Herriko muga naturala osatzen du hegoaldetik; 207 km betetzen ditu Euskal Herriko hego-mendebal eta hegoaldean, 100 Araban (Errioxa eta Gaztelarekiko muga) eta 107 Nafarroan[4] (Errioxa eta Aragoirekiko muga). Euskal Herriko Mediterraneo aldera jotzen duten ibai guztiek Ebron isurtzen dute ura.

Izena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ibaiaren izena grezieraz Έβρος zen eta latinez Iberus. Izenaren jatorria Iber omen da (geroago Iberia izena emango zuena). Ibar euskal hitzak ere nolabaiteko lotura duke horrekin.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ebro ibaia Fontibren.

Ibilbidea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ebroren iturburua Hermandad de Campoo de Suso udalerrian (Kantabria) dagoen Fontibre (latinez: Fontes Hiberis, «Ebroren iturria») zela uste zen; gaur egun, ordea, sorburua Hijar ibaian kokatzen da, 1.980 metrora. Goi ibilguan estua da, eta bertan egin da Ebroko urtegia (450 milioi m³). Gero Burgosko lurretan zabaldu egiten da, Zaragozaraino. Ondoren, Behe-Aragoiko ordoki idorrak gainditzen ditu eta Kataluniako kostaldeko mendien artetik barneratu ondoren, estutu egiten da berriro, Fayon eta Tortosa artean. Ampostatik aurrera, zenbait beso ireki eta ibai delta zabal bat osatzen du (320 km²ko azalera, 30 km luze). Tarragonako itsasertzean dagoen delta honek bi isuri nagusi ditu: Gola del Norte eta Gola del Sur deiturikoak, eta bien erdian dago Buda uhartea. Bertan daude Espainiako arroz-sail handienak. 1983. urtetik natura parkea da.

Fontibretik aurrera, ezker aldetik jasotzen du, Kantauriar mendikatean, Euskal Herriko mendietan eta Pirinioetan sorturiko adarren ura (Híjar, Nela eta Oca, Kantabrian eta Gaztelan; Omezillo, Baias, Zadorra eta Jugalez, Araban; Linares-Odrón, Ega eta Arga-Aragoi, Nafarroan; Gállego eta Segre-Cinca sistema, Aragoin), eta Iberiar sisteman jaiotako adarrena eskuin aldetik (Najerilla, Iregua eta Tirón, Errioxan; Alhama eta Queiles, Nafarroan; Jalon, Huerva, Martin, Guadalope eta Matarraña, Aragoin).

Kantabria, Gaztela-Leon, Euskal Autonomia Erkidegoa, Errioxa, Nafarroa Garaia, Aragoi eta Katalunia zeharkatzen ditu. Araba eta Burgos artean, muga naturala da. Zeharkatzen dituen hiri nagusiak Reinosa, Miranda Ebro, Haro, Logroño, Calahorra, Alfaro, Tutera, Alagón, Zaragoza, Caspe, Mequinenza, Riba-roja d'Ebre, Tortosa, Amposta, Sant Jaume d'Enveja eta Deltebre dira.

Ebro ibaiaren batez besteko emaria 483 m³/segundokoa bada ere, ur kopuru horrek gorabehera handiak izan ohi ditu, zeharkatzen dituen lurraldeetako idorteak handiak direlako. Ebro ibaiaren ura lurrak ureztatzeko (Tausteko ubidea, Tutera-Cabanillas eta Zaragoza artean, 19,8 km Nafarroan barrena; Aragoiko Ubide Inperiala, Tuterako Bokalea eta Pina de Ebro artean, 90 km guztira, 18,5 km Nafarroan barrena) eta energia elektrikoaren ustiakuntzarako (Ebro, Mequinenza eta Ribarroja urtegiak) erabiltzen da.

Ibaiadar nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezkerretik

Eskuinetik

Hidrografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ebroren emaria 1912-1993 bitartean neurtua izan zen Tortosan (itsasoratu baino 70 km lehenago)[3]. Gune horretan, drainatutako azalerak 82.841 km² du, arro osoaren % 96,2. Urteko batez besteko emaria 483 m³ segundoko da. Emari handiena martxoan du (738,8 m³/s), eta txikiena abuztuan (147,6 m³/s). Beti ere, 1960ko hamarkadatik aurrera eraiki ziren urtegiek erabat aldatu dute emarien erregimena.

Ebroren batez besteko emariak (/s), Tortosan neurtuak
Datuak: 1912 eta 1993 artean

Ibai emaritsua da, baina gorabehera handiak izaten ditu urtean zehar. Udan, lehorte gogorrak direla eta, haren emaria oso urria izaten da; udaberrian, berriz, Pirinioetako elurren urtzea dela eta, haren emariak puntu gorena izaten du, horren adibidea, lehorte garaian Tortosan (Ebroren Deltan) 32 m³/sko emaria dugu, eta uholde garaian, berriz, 10.000 m³/s baino gehiago.

Hauek dira Zaragozan, XIX. mende amaieratik aurrera, izan diren uholde handienak[5]:

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Avieno historialari latinoaren arabera, Ebro (latinez: Hiberus) baskoien lurralde barneko ibaia zen. Haren ertzetan zeuden Kalagorri, Vareia, Alfaro eta Cascante, hiri baskoiak garai hartan. Avieno eta Plinioren arabera, Ebro ibaian kargaontziak ibiltzen ziren Tortosatik Tuteraraino, eta bere horretan iraun zuen ibaiak Erdi Aroan, ura lurretan erabiltzeko xedean han eta hemen presak eraikitzen hasi ziren arte.

Mendeetan zehar, euskaldunen lurraldeak Ebrotik hegoalderantz zabaldu baziren ere, XIII.-XIV. mendetik aurrera, Ebro ibaia bihurtu zen, oro har, Arabaren eta Nafarroaren hegoaldeko muga. Historian zehar, Ebro ibaiaz beheiti bideratu zuen Nafarroa ekialdeko (Erronkariko almadiak) eta hegoaldeko (Erriberako ubideak) jendeak Aragoirekiko eta, batez ere, Zaragozarekiko garraioa.

XVIII. mendetik aurrera, Ebro ibaia Kantauri itsasoarekin lotzeko hainbat proiektu aurkeztu zen Euskal Herrian, euskal eremuko hegoaldea eta iparraldearen arteko harremanak estutzearren. Proiektu horien eduki politikoak, Euskal Herria batzeak alegia, susmoak sortu zituen, Madrilgo gortean batez ere, eta ez ziren inoiz onik atera.

Ekoizpen elektrikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ebro ibarrean 457 jauzi hidroelektriko daude, eta instalatutako potentzia 3.894,5 MWkoa da. Denen artean 38.000 hm³ ur erabiltzen dute urtean, 9.400 GWh inguruko ekoizpena lortzeko. Indarretxe garrantzitsuenak ezkerraldeko ibaiadarretan -batez ere, Segren eta honen adarretan (Cinca, Ésera, Noguera Pallaresa eta Noguera Ribagorçana)- eta Ebro Behereko urtegi-sisteman (Mequinenza–Ribarroja–Flix) daude[6].

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Ebro Aldatu lotura Wikidatan