Pennsylvania

Pennsylvania Commonwealth of Pennsylvania
Ameriketako Estatu Batuetako estatua
Bandera Zigilua
Ezizena: State of Independence (Independentzia Estatua)
Goiburua: Virtue, Liberty and Independence
Hiriburua	Harrisburg
Hiri handiena	Filadelfia
Eremua	119.283 km²
Biztanleria	12.432.792 (2007)
Dentsitatea	105,8 bizt / km²
Gobernadorea	Edward Rendell (d)
Senatariak	Bob Casey (D) Pat Toomey (R)
Laburdura ISO 3166-2	Penn. US-pa
www.PA.gov

Pennsylvania Ameriketako Estatu Batuetako ipar-ekialdeko estatu bat da. Hiriburua Harrisburg du, baina hiri nagusia Filadelfia da. Guztira, 12,5 milioi biztanle dituenez (2007), Estatu Batuetako estatu jendetsuenen artean seigarrena da. 119.283 km² ditu.

Geografia

Mugak

Mugiakide hauek ditu: iparraldean, Erie aintzira eta New Yorkeko estatua; ekialdean, New York eta New Jerseyko estatuak; hegoaldean Delaware, Maryland eta Mendebaleko Virginia; eta mendebaldean Mendebaleko Virginia eta Ohio.

Historia

Pennsylvania fundatu zuen William Penn ingelesaren eta Tamanend algonkin buruzagiaren arteko ituna irudikatzen duen margolana, Edward Hicksek 1847an egina.

Pennsylvanian algonkin herriak bizi ziren europarrak hara iritsi zirenean. Suediarrek (1643) eta alemaniarrek (1647) ezarri zituzten lehen kolonia europarrak. 1664an ingelesak nagusitu ziren lurralde honetan; 1681ean William Penn kolonoaren jabego bihurtu zen.

XVIII. mendean borroka latzak izan ziren jatorrizko biztanleen —alegia, indiarren— eta europarren artean (1754-1763, frantses eta indiarren arteko gerra). Ameriketako Estatu Batuen Independentzia Gerraren atarirako, Pennsylvania gune nagusia zen ekonomian, politikan eta arlo militarrean, eta han egin ziren Kontinenteko Biltzarraren lehenengo eta bigarren bilkuraldiak (1774 eta 1775-1776). Filadelfian izenpetu zuten, halaber, Estatu Batuen Independentziaren Aldarrikapena eta Konfederazioko hiriburu bihurtu zen (1783-1789).

1861. urtean Sezesio Gerra hasi zenean (1841), gune militar garrantzitsua egin zuten Pennsylvania, eta Gettysburg hirian eskuratu zuten batasunaren aldekoek gerrako garaipen sonatuenetako bat. Gerra amaitutakoan, lehen mailako industria, merkataritza eta finantzagune bilakatu zen Pennsylvaniako estatua.

Ekonomia

Behinola Estatu Batuetako bigarren altzairugile handiena izandako Bethlehem Steel konpainiaren fabrika, Bethlehem hirian. Argazki hau fabrika eraitsi baino lehentxoago hartu zuten, 2009an; Sands BethWorks kasino erraldoia eraikitzeko tokia egin zuten, horrela.

Ekonomia jarduera nagusiak dira nekazaritza (garia, garagarra, barazkiak, artoa, fruitu arbolak, behi eta ardi azienda) eta, batez ere, industria (Pittsburgh da Estatu Batuek izan duten altzairugintzako lehen gunea). Lurpeko aberastasunen ustiakuntza (ikatz, petrolio eta gas hobiak) urritu egin zen Lehen Mundu Gerraz geroztik, baina industria mota asko garatu da hiri nagusien inguruan (Filadelfia, Pittsburgh, Bethlehem, Harrisburg): janari industria, kimika industria, tresneria elektrikoa, altzairugintza, ehungintza, automobilgintza. Filadelfia, Pittsburgh eta Erie dira estatuko portu nagusiak, eta lehen bi hirietan daude, halaber, bi aireportu garrantzitsuenak.

Pennsylvaniar ospetsuak

• Andy Warhol (1928-1987), margolaria.
• Noam Chomsky (1928-), hizkuntzalaria.
• Joe Biden (1942-), politikaria.
• Essie Hollis (1955-), saskibaloi jokalaria.
• Sharon Stone (1958-), aktorea.
• Matthew Fox (1966-), aktorea.

Ikus, gainera

• Amerikako Laku Handiak

Kanpo loturak

• Estatuko webgune ofiziala

Erreferentziak

• Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Izan ere, egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek lizentzia librearekin laga zituen, euskal Wikipedia osatzeko proiektu baterako.