Guam

Wikipedia(e)tik

Guamgo Lurraldea

Territory of Guam
Guåhån


Bandera	Armarria

Goiburu nazionala: Where America's Day Begins
Amerikako eguna hasten den lekua

Ereserkia: Fanoghe Chamorro

Hiriburua Hagåtña
13º29 I 144º45 E

Hiri handiena Dededo

Hizkuntza ofiziala(k) ingeles, chamorro

Gobernua

Presidentea
Gobernatzailea

Demokrazia
George W. Bush
Félix Pérez Camacho

Dependentzia
- Ameriketako Estatu Batuei
- Autonomia 1898
1944ko abuztuaren 10

Eremua
- Guztira
- ur % km² (196.)

Biztanleria
- Estimaketa (2006)
- Errolda (2000)
- Dentsitatea 171.019 (179)
154.805
312 biztanle/km² (37)

Dirua Estatubatuar dolarra (USD)

Ordu eremua
- Udan (DST) CST (UTC +10)
Ez (UTC +10)

Interneteko domeinua

.gu

Telefono aurrezenbakia +1 671

Herritarra Guamiar

Guam Lurraldea, (chamorroz,Guåhån eta ingelesez Guam), Ozeano Bareko mendebaldeko uhartea da, Estatu Batuetako lurralde ez elkartua da. Marianetako uhartetatik handiena da. Hiriburua Hagåtña du.

[aldatu] Historia

1521eko martxoaren 6an, Fernao de Magalhaes uhartea ikusteko lehendabiziko europearra zen, munduari buelta ematen ari zenean. Espainiako erregearentzat uhartearen jabetza aldarrikatu zuen, beste Marianekin batera. Migel Lopez Legazpikoa euskaldunak berretsi zuen aldarrikapena 1565an, baina espainolen kolonizazioa ez zen hasi 1668 aita Diego Luis de San Vitores etorri eta lehenengo mandatalgo katolikoa sortu arte. 1898 arte izen ofiziala Guaján zen (jatorrizko chamorro izena gaztelaniazko grafiaren arabera).

1898an, Estatu Batuek Espainia mendean hartu zutenean, Guam izena erabiltzen hasi zen, besteko Marianak bereizteko asmotan. 1941ean, Japoniak uhartea konkistatu zuten eta 1944an estatubatuarrek berreskuratu (Guamgo Bataila 1944ko uztailaren 21etik abuztuaren 10era iraun zuen).

Estatu Batuek 1950ean uharteari barruko autonomia eman zion, aldi berean, Guamgo biztanleei estatu batuetar nazionalitatea izan zieten.

Ozeano Barean bere kokapen estrategiko dela eta, AEBetako armadaren kanpamentuak ozeanoko inportanteenak dira, batez ere, Filipinetako kanpamentuak itxi zituztenetik.

[aldatu] Geografia

Guam 13.5°I 144.5°E koordinadeetan kokatuta dago eta bai Marianetatako bai Mikronesiako uharterik handiena da. Uharte lerro hau Pazifiko plakak eta Filipinetako plakak elkar jo zutenean sortua da. 10.911 metrotara dagoen Marianetako fosa, Lurreko lekurik sakonena, Guamgo hego-mendebaldean dago. Bestetik, Guamgo lekurik altuena Lamlam mendia da, 406 metrokoa. Guam uharteak 48 kilometroko luzera eta 6 - 12 kilometroko zabalera ditu, hau da, 544 kilometro karratutako area.

Noizbehinka, uhartean lurrikarak Pazifiko plakak eta Filipinetako plakak elkar jotzen dutenean. Ikerketen arabera, Guametik gertu epizentroa izan duten lurrikarak 5.0tik 8.7ra Richter eskalaren gradukoak izan dira. Beste Marianak ez bezala, Guamen ez dago sumendirik. Hala ere, gertuko Anatahan sumendiaren aktibitatea Guamera ere heldu da.

Uharteko iparraldeko aldea koraletan jatorria duen kareharrizko lautada da, hegoaldekoa berriz baso eta larrez betetako gailurrak dira. Uhartearen inguruan koralezko uharri asko daude, Ozeano Barean eta Filipinetako itsasoan ahoa duten ibaien badietan izan ezik. Biztanleria gehiena erdialdeko eta iparraldeko eskualdetan dago.

[aldatu] Banaketa administratiboa

Guam uhartean badaude hemeretzi herri eta zenbait AEBetako armadaren kanpamentuak. 19 herrietatik Dededo da biztanle gehiago dituena.

Hau da zerrenda:

Guamgo herriak 2006an

Herria	Biztanle (2000ko errolda)
Agana Heights	3.940
Agat	5.656
Asan-Maina	2.090
Barrigada	8.652
Chalan-Pago-Ordot	5.923
Dededo	42.980
Hagåtña	1.100
Inarajan	3,052
Mangilao	13.313
Merizo	2.152
Mongmong-Toto-Maite	5.845
Piti	1.666
Santa Rita	7.500
Sinajana	2.853
Talofofo	3.215
Tamuning (Tumon barne)	18.012
Umatac	887
Yigo	19.474
Yona	6.484

[aldatu] Demografia

2000 AEBetako erroldaren arabera, Guamek 154.805 biztanle zituen.2007rako kalkulatutako biztanleria 173.456koa da.2005ean, biztanleriaren hazkundea %1.76koa zen.

Herrialdeko talde etniko nagusia bertoko Chamorroak dira, biztanleriaren %57a. Badaude beste talde batzuk ere: filipinarrak %25.5a, kaukasoarrak %10a, txinatarrak, japoniarrak, korearrak, eta besteak.

Gaur egun, eliza katolikoa da gehien hedatua, biztanleriaren %85arena. Uhartearen hizkuntza ofizialak ingelesa eta Chamorro dira.

[aldatu] Politika

Guam gaur egun herri-bozkaren bidez Hautatutako gobernatzaileak zuzenduta dago (orain Félix Pérez Camacho) eta 15 kideko ganbera. Guamek Kongresu Federalerako bozkatzeko eskubiderik ez duen ordezkari bat hautatzen du, orain Madeleine Bordallo da. Estatu Batuetako presidentziarako hauteskundetan, Guamgo biztanleek ere bozkatzen dute, baina bere antzeko hauteskundea ez da kontutan hartzen hauteskunde orokorretan.

1980ko hamarkadan eta 1990ko hamarkadaren hasieran, Guamen Estatu Batuetako mankomunitatearen (Commonwealth) lurralde bat izateko mugimendu handia zegoen, Puerto Ricoko edo Iparraldeko Mariana Uharteetako status antzekoarekin. Hala ere, AEBetako gobernu federalak ez zuen erantzun Guamen eskaera eta Guamgo buruzagiek proposamena baztertu zuten. Badaude beste proposamenik, adibidez, beste Marianekin batera mankomunitate askea sortzearena, baina ideia ez dauka etorkizunik AEBek kontra ari direlako Guamek finantza-egonkortasunik ez duen aitzakiarekin.