Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da

Fundamentalismo

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search

Fundamentalista kristaua 2007an.

Fundamentalismoa doktrina baten tradiziozko edukiari tinko atxikitzen zaion muturreko joera da, gizarteko arlo sozial, ekonomiko, politiko, kulturala eta bizimodua oro har, erlijiozko sineste eta dogmen arabera neurtu eta xedatu nahi dituena[1]. Gehienek integrismoa fundamentalismoaren sinonimotzat jotzen dute; hala ere, badaude hitz biak bereizten dituztenak. Hauen ustez, fundamentalismoa joera modernoa da, gizartearen sekularizazioaren aurkakoa; eta integrismoa, berriz, historikoa, erantzun tradizionalista bultzatzen duena. Era berean, badaude milenarismo edota mesianismoarekin nahasten dutenak, doktrina hauek bezala fanatismo edo estremismoarekin lotura dagoelako. Fundamentalistek barne eta kanpo taldeak bilatzen dituzte[2][3][4], euren purutasuna mantentzeko.

Integrismoak erlijioa hartzen du biziaren gunetzat eta haren ustetan fedea da erantzun iturri bakarra gizartearen nahiz gizabanakoaren arazo guztientzat. Hala, integrismoak ez du ontzat hartzen bizitzan eta gizartean alor desberdinak daudenik, eta erlijio buruen mendeko jartzen ditu bizitzaren alderdi guztiak; hau da, erlijioaren ikuspuntutik erantzun osoa ematen dio gizonaren eta gizartearen arazo orori.

Integrismoa indarberritu egin ohi da erlijio krisialdietan, hots, erlijio barnean joera desberdinak sortzen direnetan; hala gertatu zen G. Lefebvre apezpiku frantsesak zisma bati ekin zionean Paulo VI.a Aita Santuaren kontra (XX. mendearen bukaera aldera). Hitzaren esanahia hizkuntzaz hizkuntza aldatu arren, gehienetan gutxiespen-zentzua du[5][6].

Hastapenak: integrismo kristaua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehendabizikoz XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran presbiterianismoaren barruan sortu zen kristauen integrismoa[7], liberalismo teologikoa erasotzeko asmotan. Haren ezaugarri nagusiak hauek izan ziren: Aita Santuaren aginduei mendekotasun itsua izatea; moralaren aldetik puritanismoa, eta borroka gogorra naturalismoaren, laikotasunaren, iraultzaren eta sozialismoaren kontra.

Islamiar integrismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Islamiar fundamentalismo»

Islamak betidanik uztartu ditu politika eta erlijioa; hala ere, islamiar integrismoak garrantzi berezia hartu du XX. mendearen bukaeran, Ekialde Hurbilean batez ere (Iranen, Iraken eta Libanon), eta islamaren eraginpean dauden ia estatu guztietan agertu dira indar handiz integrismo kutsuko joerak.

Espainiako eta Hego Euskal Herriko integrismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Alderdi Integrista»

Espainian karlismoaren barnean sortu zen integrismoa, baina 1888. urtean hartatik bereizi eta Partido Católico Nacional alderdi politiko integrista sortu zen Ramón Nocedalen eskutik. Garrantzia izan zuen Hego Euskal Herrian, Gipuzkoan eta Nafarroan batez ere. Bereizketa hartan arazo pertsonalek zer esan handia izan zuten arren, ideologia eta politika mailako faktore batzuek ere izan zuten bere eragina, integristek ez baitzituzten inola ere onartu karlisten arteko zenbait buruzagik liberalen aldera abiarazi nahi izan zituzten harremanak. Integrismoak, hala ere, ez zuen arrakasta handirik inoiz izan, eta errepublikaren garaian integristak karlisten alderdian sartu ziren berriro.

Hala ere, integrismoak berebiziko eragina izan zuen eliz jendeen artean, Felix Sardà i Salvany elizgizon kataluniarrak argitara eman zituen idazki sukarren ildoan (apaiz honek 1884. urtean idatzi zuen Liberalkeria bekatua da liburuaren zenbait bertsio egin zen ondoko urteetan euskaraz), eta, Dios y Patria (Jaungoikoa eta Aberria) lemapean, garaipen handiak erdietsi zituen hauteskundeetan, nekazari giroko eremu guztiz katolikoetan bereziki. 1897. urtean bitan banatu ziren Gipuzkoako integristak, Ignacio de Lardizabal eta Aniceto Rezola buruzagiek Sabin Aranaren integrismo abertzalerantz jo zutenean. Espainolismo gartsuan iraun zuen Juan de Olazabal y Ramery, 1909an Espainiako estatuko integristen buruzagi nagusi bihurtu zen politikari irundarrak. Integrismoak berebiziko eragina izan zuen Gipuzkoako nekazari eremuetan eta gainerako eskuin taldeetan, Sabino Aranaren ondoko mugimendu nazionalista barne. Parte hartu zuen hego Euskal Herriko autonomia estatuturako proiektuetan eta eliza katolikoarekin lotura zuzena defenditu zuen gizarteko maila eta erabaki guztietan. 1931. urtean berriro batu ziren karlismotik bereizitako adar guztiak (integristak, tradizionalistak eta jaimistak) eta Comunión Tradicionalista taldea osatu zuten. Erakunde berri honen espainolismoak eta erlijio integrismoak eragotzi zuen neurri handi batean Hego Euskal Herriko lurralde guztiak bateratuko zituen autonomia estatutuaren onarpena (1932).

Espainiako estatuko eskuineko alderdiak bateratu zirenean (Confederación Española de Derechas Autónomas, 1933), erabat desagertu zen integrismoa politika joera gisa, baina indartsu iraun zuten ideologia integristaren irizpide nagusiek.

Frankismoaren garaian, zuen indar guztia galdu zuen integrismoak, diktaduraren esanetara guztiz makurtu zelako. Euskal Herrian integrista ospe handiko bat Ignacio Etxaide (1884-1962) izan zen, euskaltzainburu eta senatari izan zena.

Ipar Euskal Herriko integrismoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ipar Euskal Herrian ere, ideologia gisa indar handia izan zuen integrismoak, euskaldunen artean bereziki. Michel Elissambururen idazki politikoetan ikus daiteke joera horren eragina, baita J. Hiriart-Urrutik eta bestek Eskualduna astekarian idatzitako artikuluetan ere.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   Harluxet Hiztegi Entziklopedikoa Integrismo .
  2.   Altemeyer, Bob; Hunsberger, Bruce (1992-04-01) «Authoritarianism, Religious Fundamentalism, Quest, and Prejudice» The International Journal for the Psychology of Religion (2): 113–133 doi:10.1207/s15327582ijpr0202_5 ISSN 1050-8619 . Noiz kontsultatua: 2019-06-03 .
  3. (Ingelesez)  Sam, David L.; Thomsen, Lotte; Kunst, Jonas R. «Late Abrahamic reunion? Religious fundamentalism negatively predicts dual Abrahamic group categorization among Muslims and Christians» European Journal of Social Psychology (4): n/a–n/a ISSN 0046-2772 . Noiz kontsultatua: 2019-06-03 .
  4. (Ingelesez)  Hunsberger, Bruce (1995) «Religion and Prejudice: The Role of Religious Fundamentalism, Quest, and Right-Wing Authoritarianism» Journal of Social Issues (2): 113–129 doi:10.1111/j.1540-4560.1995.tb01326.x ISSN 1540-4560 . Noiz kontsultatua: 2019-06-03 .
  5.   Harris, Harriet A. (2008, ©1998) Fundamentalism and evangelicals Oxford University Press ISBN 9786611346201 PMC 646800368 . Noiz kontsultatua: 2019-06-03 .
  6.   New keywords : a revised vocabulary of culture and society Blackwell Pub 2005 ISBN 9780631225683 PMC 57357498 . Noiz kontsultatua: 2019-06-03 .
  7.   Mardones, José María (1999) 10 palabras clave sobre fundamentalismos Lizarra: Verbo Divino .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Fundamentalismo Aldatu lotura Wikidatan