Galitzia

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Ez nahastu Espainiako autonomia erkidegoarekin, horretarako ikus Galizia

Galitzia

Ez da estatua
Galitziako armarria
Armarria
Galiz20.gif
Hiriburua Lviv
Hiri nagusiak Halych, Ternopil, Ivano-Frankivsk, Rzeszów
Dirua Hrivnia, złotya,
Herritarra Galitziarra
Hizkuntza(k) Ukrainera, poloniera,


Galitzia[1] (ukraineraz: Галичина, Halychyna; polonieraz: Galicja; txekieraz: Halič; alemanez: Galizien; hungarieraz: Galícia/Kaliz/Gácsország/Halics; errumanieraz: Galiția/Halici; errusieraz: Галиция/Галичина, Galitsiya/Galichina; eslovakieraz: Halič; yiddishez: גאַליציע, Galytsye) Erdialdeko Europako eskualde historikoa da, gaur egun Poloniakoak eta Ukrainakoak diren lurraldeak hartzen dituena. 80.000 km² inguruko eremua du. Hegoaldetik Karpato mendiek mugatzen dute eta iparralderantz Vistula ibaiaren goiko harana hartzen du. San ibaiak hegoaldetik iparraldera zeharkatu eta bi zatitan banatzen du: mendebaldea, poloniera hiztuna, eta ekialdea, ukrainera hiztuna.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herrialde eslaviar hau hainbat gizatalderen igarobide eta pausalekua izan da historian zehar. Bestalde, toki estrategikoa izanik, banaketa politiko ugari izan ditu, Polonia, Errusia eta Austriaren artean batez ere.

IX. mendetik aurrera Kieveko Rusari loturik egon zen. Printzerri burujabe bihurtu zen 1087an eta indar handiko lurralde aberatsa izan zen ekialdeko Galitzia. 1199an Galitziako aitonen semeek aginpidea eskuratu zuten eta Galitziako lurraldea eta Volinia batu zituzten. 1349an Kasimiro III.a Handia Poloniako erregeak Galitziako mendebaldea bereganatu zuen, eta haren mendean egon zen XVIII. mendea arte. Ekialdea, berriz, Lituaniako Dukerri Handiaren barnean gelditu zen.

1772an, Poloniako lurraldeak bereizi zirenean, Galitzia ekialdekoa Austriaren esku geratu zen, Poloniaren ekialdeko beste lurralde batzuekin batera. 1795ean Krakovia, Sandomierz eta beste zenbait lurralde hartu zituen Austriak eta eta Galitziako probintzia osatu zuen, hiriburua Lviven zuena. 1809an, Napoleon Wagramgo guduan nagusitu eta gero, Polonia (Varsoviako Dukerri Handia) eta Errusia jabetu ziren Galitziaz, Vienako Batzarrak (1815) Austriari itzuli zion arte. Poloniaren esku izandako Austriaren lurraldeak Galitzia eta Lodomeriako Erresuma izena hartu zuten ordutik aurrera. 1867an esklabotasuna legez kanpo utzi zuen Austriak eta administrazio autonomia handia eman zion Galitziako erresumari. XIX. mendearen bukaeran, Galitzia ekialdeko biztanleek (ukrainarrek) poloniarren aginpidea murriztu nahi izan zuten eta ukrainarren abertzale mugimendua sortu zen.

XIX. mendetik aurrera, galitziar askok migratu behar izan zuen; jomuga nagusiak Argentina, Brasil, Kanada eta Ameriketako Estatu Batuak izan dira. XX. mende hasieran Galitzian bizi ziren 800.000 juduetatik, 200.000 edo 300.000 joan ziren, gerra eta pogrometatik ihesi.

Lehen Mundu Gerran, 1914an, Errusiak Galitzia inbaditu eta Karpatoetako mendateak hartu zituen. 1915ean Alemania eta Austriako armadak lurraldea berreskuratu zuen. 1918an, Austria-Hungariako Inperioa desegin zenean, Polonia eta Ukrainaren arteko gatazka sortu zen, ekialdeko Galitzia eskuratzeko. Saint-Germaingo Itunak (1919) Poloniari eman zion Galitzia osoa. 1920an, Polonia-Sobietar Batasuna Gerraren baitan, Galitziako Sobietar Errepublika Sozialista sortu zen, lau hilabete baino iraun ez zuena.

1939an Alemaniako armadak Polonia inbaditu, eta Galitzia Sobiet Batasunarekin banatu zuen. 1941an, Alemania eta Sobiet Batasunaren arteko gerra hasi eta laster, Alemaniak Galitzia osoa okupatu zuenean, judu populazio handia bizi zen bertan. Berehala SSek populazio juduaren suntsipenari ekin zioten. Horretarako, Lviven ondoan, Janowskako kontzentrazio-esparrua eraiki zuten. Beste asko Belzec sarraski-esparruan hil zituzten.

Bigarren Mundu Gerraren ondorengo Potsdamgo Batzarrak (1945) ekialdeko Galitzia Ukrainako Errepublikari eman zion, eta mendebaldekoa Poloniaren eskuetan geratu zen. Sobiet Batasuna desegin aurreko urteetan, ekialdeko Galitzia nazionalismo ukrainarraren gune garrantzisuena izan zen. Ukrainak 1991an lortu zuen independentzia.

Hiri nagusiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Galitziar ezagunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]


Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Galitzia Aldatu lotura Wikidatan