Jean-Jacques Rousseau

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Jean-Jacques Rousseau
Jean-Jacques Rousseau (painted portrait).jpg
Bizitza
Jaiotza Geneva1712ko ekainaren 28
Herrialdea Genevako Errepublika
 Frantzia
Lehen hizkuntza frantsesa
Heriotza Ermenonville1778ko uztailaren 2 (66 urte)
Hobiratze lekua cenotaph of Jean-Jacques Rousseau
Parisko Panteoia
Heriotza modua berezko heriotza (baliorik ez)
Familia
Aita Isaac Rousseau
Bikotea(k) Françoise-Louise de Warens
Hezkuntza
Hizkuntzak frantsesa
Lanbidea
Lanbidea filosofoa, botanikaria, musikagilea, koreografoa, idazlea, musikologoa, literarya, musikaria, eleberrigilea, autobiografialaria, musikaren teorikoa, pedagogoa, naturalista, antzerkigilea, entziklopedista eta correspondenta
Lan nabarmenak Émile, ou De l'éducation
The Social Contract
Mugimendua musika barrokoa
Sinesmenak
Erlijioa kristautasuna
IMDb nm0003707
Jean-Jacques Rousseau Signature.svg
Artikulu hau filosofoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Rousseau (argipena)».

Jean-Jacques Rousseau (Geneva, 1712ko ekainaren 28a - Ermenonville, 1778ko uztailaren 2a) suitzar idazle, musikagile eta filosofoa izan zen, frantsesez idazten zuena. Ilustrazioko pentsalari nagusietako bat izan zen. Haren lanik ezagunenak Gizarte-hitzarmena, Aitorpenak eta Emilio, edo Hezkuntzaren gainean dira.

Jean Jacques Rousseau oso filosofo berezia izan zen bere garaian, haize kontra joan zena, eta maiz kritikatua bere ideiengatik. Ilustrazio garaiko baikortasun eta aurrerabide giroan, hark gizartea, aurrerapena, arteak eta zientziak kritikatu eta mespretxatu zituen, arrazoian oinarritua, haiek gizakiaren ustelkeria eta gaitz guztien iturria zirela ondorioztatuz[1]. Hau dela-eta, Erromantizismoaren aitzindaritzat hartzen da, arrazoiaren aurrean sentimenduen garrantzia azpimarratzen duen korrontea, hain zuzen ere.

Bizitza[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rousseau Genevan jaio zen, 1712ko ekainaren 28an, frantziar jatorriko familia protestante txiro batean. Ama galdu zuen bera jaio eta berehala eta, aitaren izaera fantasiatsuaren eraginez, eleberriak eta Plutarcoren obrak irakurri zituen gaztetan. 12 urterekin lanean hasi behar izan zuen, aitak alde egin baitzuen justiziatik ihesi. Bera ere Suitzatik joan zen, eta Annencyn hartu zuen bizilekua Françoise-Louise de Warensen gerizpean. Turin aldera joan zen 1728an ikastera eta katoliko bihurtu zen. 1731-1740 bitartean, Madame de Warensek Chambéryn zeukan etxean bizi izan zen. Urte horietan filosofia, kimika, matematikak, musika eta latina ikasi zituen, Warens andrearen maitale izateaz gain.

Parisa joan zen 1742an, ospe eta diru bila, baina ez zuen arrakastarik izan, musika alorrean saiatu zen arren. Han Diderot eta beste filosofo batzuk ezagutu zituen, eta ahalegindu zen hiriko literatura giroetan sartzen. 1743an Veneziara joan zen Frantziako enbaxadorearen idazkari, eta urtebete eman zuen hiri hartan. Parisa itzulirik, opera bat estreinatu zuen, Les Muses galantes (1743, «Musa adeitsuak»), Jean-Philippe Rameauk, garai hartako musikari ospetsuenetako batek, gogor kritikatu zuena. Horrek zaputz handia egin zion Rousseauri, Rameauk lagundu egingo ziola uste baitzuen hark. Nolanahi ere, ordurako sona handia zuen musikaren alorrean, eta Encyclopédie-ko argitaratzaileek musikari buruzko artikulu batzuk eskatu zizkioten, gerora egingo zuen Musika Hiztegia-ren oinarri izan zirenak.

1745 hasieran, Thérèse Levasseur lixibagilearekin lotu zen; bost seme-alaba izan zituen harekin, eta Thérèseri bizitza guztian mantenua eman zion arren, umezurtzen erruki etxera bidali zituen bost haurrak, garai hartan askok egiten zuten bezala. Filosofoek eraso gogorrak egin zizkioten horregatik, eta eta hari ere atsekabe handiak sortu omen zizkion horrek aurrerantzean.

1750ean halako ospea izan zuen Parisko giro sozial eta literarioetan Dijongo Akademiak bere lan bat saritu ziolako: Discours sur les sciences et les arts («Zientziei eta arteari buruzko hitzaldia»), zientzien eta arteen indarberritzeak ohiturak garbitzen lagundu ote zuen galderari erantzuten ziona. Lan horretan lehenengo aldiz azaldu zuen bere filosofiaren funtsa, basati ona-ren teoria deritzona, Thomas Hobbesen homo homini lupus ideiaren aurkakoa: gizakiak ez du beste gizakien kontra jokatuko egoera natural batean, zeren eta gizakia berez ona, zoriontsua eta askea baita, eta gizartea da hura usteltzen duena. Haren hitzen arabera:

« Egoera hau ez da gaur egun existitzen, are gehiago, ez da inoiz existitu eta ez da inoiz existituko; baina hau ezagutu behar dugu geure gaur egungo egoera modu egokian epaitzeko.  »

Gizakiaren ustelkeria hori naturatik aldentzean eta komunitate batean bizitzean gertatzen dela esaten zuen; gizakia norberekoikeriara, ondasunak pilatzeko obsesiora eta bidegabekeriara lerratzen duelako.

Bestalde, musika idazten jarraitu zuen eta arrakasta handia lortu zuen 1752an Le Devin du village («Herriko aztia») operarekin. Rousseauk italiar musikaren nagusitasuna aldarrikatu zuen beti, Rameau eta beste zenbait frantses musikarien aurrean. Musikari buruz zituen ideiak Lettre sur la musique francaise (1753, «Frantses musikari buruzko gutuna») obran adierazi zituen. Beti ere, ez zuen baliatu nahi izan musikako lan haiek eman zioten ospea.

1754an Genevara joan zen, eta katolizismoaz arnegatu zuen. Frantziara itzulirik, entziklopedistengandik aldentzen hasi zen, eta 1755ean Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes (Gizakien ezberdintasunaren funtsa eta jatorriari buruzko hitzaldia) obra idatzi zuen. Gizakia naturatik urruntzea, hainbat ilustratuk aurrerapentzat hartutakoa, gainbehera gisa aurkeztu zuen liburu horretan. Horrezaz gain, legeak boteretsuak defendatzeko egiten zirela erantsi zuen, eta gizarteko desberdintasunak horren ondorio zirela. Jabetza pribatua kritikatu zuen, gizartea bi talde handitan banatzen dituelako: jabeak, hau da, boterea eta dirua dutenak; eta jabeak ez direnak, aurrekoen esklaboak eta txirotasun larrian bizi direnak. Azkenik, egoera hori konpontzeko gizakiak naturara bueltatzeko beharra duela aldarrikatu zuen[1]. Liburuak kritika biziak eragin zituen entziklopedisten artean, aurrerapenaren eta arrazoiaren etsaitzat hartu baitzuten. 1758an erabateko haustura etorri zen, eta harrezkero erasoa besterik ez zuen izan haiengandik, Voltairerengandik batez ere. Estutasun horiez gainera, makal zebilen osasunez eta eskas diruz.

Parisen onik ez zuela, Montmorency aldera joan zen, Thérèse Levasseur eta honen amarekin. 1757. urtean, Luxenburgeko beste etxe batera erretiratu zen, eta urte bat geroago haren nobela epistolarra “Julie ou la Nouvelle Héloïse” eta beste bi lan garrantzitsu argitaratu ziren. Batetik, "Emilio edo heziketari buruz" lanean haren pentsamenduak ikuspegi pedagogikoa hartu eta hezkuntza eredu berria proposatu zuen. Haren arabera, umea gizarteratzean jasaten duen ontasun- eta inozentzia-galtzearen prozesua aztertu egin behar zen, hori ekiditeko eta umeari gizakien prozesu naturalak jarraitzen uzteko, norberarekiko eta besteenganako maitasunean oinarritutako heziketa eskainiz.

Beste alde batetik, "Gizarte hitzarmena" deritzon idazkietan politika arloan eragin handiena izan zuten teoriak aurkeztu zituen. Bertan gizarte antolamendu berri bat proposatu zuen, bere barnetik, eta indarkeria erabili gabe, eraldatzeko helburuarekin. Haren arabera ustelkeria gutxitzeko, gizakiek haien egoera naturalera hurbiltzen dituen Giza Hitzarmen bat aldarrikatu behar dute. Hori herriaren borondate orokorraren isla izan behar da, norbanakoak eta gizarteak elkarrekin hartutako konpromiso bat; hau da, herriaren subiranotasun zatiezina eta alienaezina. Horrez gainera, berdintasunaren garrantzia azpimarratu zuen eta hori bermatzeko askatasun zibila egon behar zela gaineratu zuen, herritarrek horiek betetzen ez dituzten agintariak kentzeko duen eskubidea aldarrikatuz.

Rousseauren hilobia, Parisko Panteoian

Pedagogian lan handia egin zuen eta lehen esan den moduan, Erromantizismoaren bultzatzaile garrantzitsutzat hartzen da. Baina ekarpen garrantzitsuenak politika arloan egin zituen, haren ideietako asko oinarri izan baitziren Frantziako Iraultza, Parisko Komuna eta XIX. mendeko mugimendu komunistak gertatzeko; eta hark proposatutako printzipio asko bilduta agertzen baitira hainbat konstituzio- eta giza eskubide-aldarrikapenetan.

Bi lan hauen ondorioz kritika latzak jasan zituen (lanak debekatuak izan ziren) eta haren adiskide David Hume filosofoak gonbidatua, Ingalaterrara erbesteratu zen. Bertan, garatu zituen arazo psikologikoagatik, gobernua eta adiskidea bere kontra konspiratzen ari zela susmatu zuen eta Parisera bueltatu zen 1768an. Bertan Théresèrekin ezkondu zen, baina handik hamar urtera, hil egin zen modu susmagarrian, agian bere buruaz beste eginez. (s.z.)

Filosofia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Rousseau oso filosofo berezia izan zen bere garaian eta askotan izan zen kritikatua haren ideiengatik. Garai hartako baikortasun- eta aurrerapen-giroan, berak gizartea, aurrerapena, arteak eta zientziak kritikatu eta mespretxatu egin zituen arrazoian oinarrituz, haiek gizakiaren ustelkeria eta gaitz guztien iturria zirela ondorioztatuz. Hala Erromantizismoaren bultzatzailetzat Wikipediatik hartuta hartzen zaio, arrazoiaren aurrean sentimenduen garrantzia azpimarratzen duen korrontea, hain zuzen ere.

"Arte eta zientziei buruzko hitzaldia"-n Rousseauk lehenengo aldiz azaldu zuen bere filosofiaren funtsa, "basati ona"-ren teoria deritzona. Hori Thomas Hobbes-en "homo homini lupus"-en ideiaren kontrakoa da; hau da, gizakia ez du beste gizakien kontra jokatuko egoera natural batean, zeren eta gizakia berez ona, zoriontsua eta askea baita, eta gizartea da, hain zuzen, hura usteltzen duena. Haren hitzen arabera. Gizakiaren ustelkeria hori naturatik aldentzean eta komunitate batean bizitzean gertatzen dela esaten zuen; gizakia norberekoikeriara, ondasunak pilatzeko obsesiora eta bidegabekeriara lerratzen duelako.

"Gizakien ezberdintasunaren funtsa eta jatorriari buruzko hitzaldia"-n "basati ona"-ren teoria garatzen jarraitu zuen. Lan honetan gizakiaren naturarekiko urrunketa, hainbat ilustratuk aurrerapentzat hartutakoa, gainbehera baten moduan aurkeztu zuen. Horrez gainera gizartearen desberdintasunaren arrazoia legeak boteretsuak defendatzeko egitea dela gaineratu zuen, jabetza pribatuari kritika azpimarratuz; hau gizartea bi talde handitan banatzen baitu: Jabeak, botere eta dirua dutenek; eta jabeak ez direnak, aurrekoen esklaboak eta txirotasun larrian bizi direnak. Azkenik egoera hau konpontzeko gizakiaren naturara bueltatzeko beharra eta indibidualismo eta independentzia lortzearen garrantzia aldarrikatu zuen.

Alde batetik "Emilio edo heziketari buruz" lanean haren pentsamenduak ikuspegi pedagogikoa hartu eta hezkuntza eredu berria proposatu zuen. Haren arabera umea gizarteratzean jasaten duen ontasun- eta inozentzia-galtzearen prozesua aztertu egin behar zen, hori ekiditzeko eta umeari gizakien prozesu naturalak jarraitzen uzteko, norberarekiko eta besteenganako maitasunean oinarritutako heziketa eskainiz.

Beste aldetik "Gizarte hitzarmena" deritzon idazkietan politika arloan eragin handiena izan zuten teoriak aurkeztu zituen. Bertan gizarte antolamendu berri bat proposatu zuen, bere barnetik, eta indarkeria erabili gabe, eraldatzeko helburuarekin. Haren arabera ustelkeria gutxitzeko, gizakiek haien egoera naturalera hurbiltzen dituen Giza Hitzarmen bat aldarrikatu behar dute. Hori herriaren borondate orokorraren islada izan behar da, norbanakoak eta gizarteak elkarrekin hartutako konpromiso bat; hau da, herriaren subiranotasun zatiezina eta alienaezina. Horrez gainera, berdintasunaren garrantzia azpimarratu zuen eta hori bermatzeko askatasun zibila egon behar zela gaineratu zuen, herritarrek horiek betetzen ez dituzten agintariak kentzeko duen eskubidea aldarrikatuz.

Azkenik esan behar da Rousseauren ondarea oso garrantzitsua izan dela. Pedagogian lan handia egin zuen eta lehen esan den moduan, Erromantizismoaren bultzatzaile garrantzitsutzat hartzen da. Baina ekarpen garrantzitsuenak politika arloan egin zituen, haren ideietako asko oinarri izan baitziren Frantziako Iraultza, Parisko Komuna eta XIX. mendeko mugimendu komunistak; eta hark proposatutako printzipio asko bilduta agertzen baitira hainbat konstituzio- eta giza eskubide-aldarrikapenetan.

Euskal Herriarekin lotuta[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Les Confessions (1766) lanean esan zuen Manuel Ignacio Altuna azkoitiarra sekula ezagutu zuen pertsonarik toleranteena zela. Altunak eta Rousseauk Veneziara egindako bidaia batean topo egin zuten : Inoiz ez dio inongo laguni galdetu haren erlijioaz. Judu, protestante, turkiar, sintsa nahiz ateoa izateak ez zion inporta, gizaki zintzoa izanez gero.[2][3]

Liburu horretan bertan, halaber, euskal konstituzioen gorespen bat egin zuen Gernikako arbola aipatuz:

« "Gernika munduko herririk zoriontsuena da. Hango aferak baserritarren batzar batek gobernatzen ditu. Aritz baten pean biltzen dira eta ebazpenik zuzenenak hartzen dituzte beti .  »

Frantziako Iraultzaren garaian, egun Baionako auzo den Santizpiritu udalerriari "Jean-Jacques-Rousseau" izena ipini zitzaion. Hala izan zen 1793 eta 1795ren artean[4].

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Projet concernant de nouveaux signes pour la musique (1742).
  • Dissertation sur la musique moderne (1743).
  • Discours sur les sciences et les arts (1750).
  • Encyclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers Diderot eta d'Alembert-ekin batera (1755).
  • Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité parmi les hommes (1755).
  • Examen de deux principes avancés par M. Rameau (1756?).
  • Jugement du Projet de paix perpétuelle de Monsieur l'Abbé de Saint-Pierre (1756).
  • Lettres morales (1757-1758).
  • Julie ou la Nouvelle Héloïse (1761).
  • Du contrat social (1762).
  • Émile, ou De l'éducation (1762).
  • Dictionnaire de musique (1755-1767).
  • Les Confessions (hilondokoa).
  • Dialogues de Rousseau juge de Jean-Jacques (hilondokoa).
  • Rêveries du promeneur solitaire (hilondokoa).
  • Essai sur l'origine des langues (hilondokoa).
  • Projet de constitution pour la Corse (hilondokoa).

Euskaratuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Opera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Le Devin du village (1752).

Antzerkia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Narcisse ou l’amant de lui-même (1752).

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b   Sánchez Meca, D.; Abad Pascual, J.J., Rousseau, acfilosofia.org, http://www.acfilosofia.org/materialesmn/historia-de-la-filosofia/historia-de-la-filosofia-moderna/405-rousseau .
  2. Txomin Laxalt: Brèves de Pays basque, 2008. 126.or.
  3. Altuning programa, euki.org webgunean.
  4. Bayonne & Saint-Esprit, Geneoweb.org.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Jean-Jacques Rousseau Aldatu lotura Wikidatan