Jean le Rond d'Alembert

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jean le Rond d'Alembert
Jean Le Rond d'Alembert, by French school.jpg
9. Q3254304 Itzuli

1772ko apirilaren 9a - 1783ko urriaren 29a
Charles Pinot Duclos (en) Itzuli - Jean-François Marmontel (en) Itzuli
6. seat 25 of the Académie française (en) Itzuli

1754ko azaroaren 28a - 1783ko urriaren 29a
Jean-Baptiste Surian (en) Itzuli - Marie-Gabriel-Florent-Auguste de Choiseul-Gouffier (en) Itzuli
Bizitza
JaiotzaParis1717ko azaroaren 16a
Herrialdea Frantzia
 Frantziako Erresuma
Lehen hizkuntzafrantsesa
HeriotzaParis1783ko urriaren 29a (65 urte)
Hobiratze lekuaParisko katakonbak
Familia
AitaLéopold Philippe d'Arenberg
AmaClaudine Guérin de Tencin
Hezkuntza
HeziketaParisko Unibertsitatea
Collège des Quatre-Nations (en) Itzuli 1735)
Doktorego ikaslea(k)Pierre-Simon Laplace
Hizkuntzakfrantsesa
Ikaslea(k)Pierre-Simon Laplace
Jarduerak
Jarduerakfilosofoa, matematikaria, fisikaria, musikologoa, itzultzailea, idazlea, musikaren teorikoa, entziklopedista, ingeniaria, astronomoa, lexikografoa eta intelektuala
Lan nabarmenakd'Alembert's paradox (en) Itzuli
d'Alembert operator (en) Itzuli
Encyclopédie
Jasotako sariak
KidetzaRoyal Society
Frantses Akademia
Prusiako Zientzien Akademia
Frantziako Zientzien Akademia
San Petersburgoko Zientzien Akademia
Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia
Royal Norwegian Society of Sciences and Letters (en) Itzuli
Royal Swedish Academy of Letters, History and Antiquities (en) Itzuli
Accademia delle Scienze di Torino
Sinesmenak eta ideologia
Erlijioaateismoa
Signature D'Alembert.svg

Jean le Rond d'Alembert edo Jean Le Rond D'Alembert (Paris, 1717ko azaroaren 16a - Paris, 1783ko urriaren 29a) Frantziako matematikaria, fisikaria eta filosofoa. zen Mugimendu ilustratuaren pertsonaia garrantzitsuenetako bat izan zen eta Denis Diderotekin batera Entziklopediaren egilea (Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers). Bere iritzian, zientziak oro gizateriaren aurrerapena lortzeko bidea ziren.

Biografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Louis-Camus Destouches zalduna artilleriako ofizialaren eta Madame Claudine Guérin de Tencinen semea zen, legez hala onartu ez zitzaion arren eta, horregatik, amak Saint-Jean le Rond elizako atarian laga zuten. Polizia komisario batek jaso zuen bertan eta Alembert izeneko beiragile bati eman zion. Jasoa izan zen elizako santuaren izena jarri zioten, ohitura zen bezala.

Berehala ikusi zen matematiketan oso iaioa zela. Benetako aitak ikasketak ezkutuan ordaindu zizkion. Horrela, bi urterekin "Mazarinoren eskola" izeneko eskola jansenistan sartu zuten eta han ikasi zituen Filosofia, Legea eta Arteak. Azkenik, Destouches zaldunak, 1726an hil zenean, 1200 liberatako urteko dirusaria laga zion, baina ez zuen seme gisa aitortu. 1738an, legelari titulua lortu zuen.

Oso gazterik, 24 urterekin, Frantziako Zientzien Akademiako kide hautatu zuten eta, geroxeago, 28rekin, Berlingokoarena. Bere jakintsu izen onagatik Frederiko II.a Prusiakoak eta Errusiako Katalina Handiak beren gorteetara gonbidatu zuten, baina gonbidapenei uko egin zien.

Denis Diderotekin batera, 1747an, Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (Entziklopedia) argitaratzen hasi zen. D’Alembertek idatzi zituen matematika eta literaturako artikulu asko eta baita hasierako "Hasierako hitzaldia". D’Alembert eta Diderot-ekin batera lan egin zuten proiektu honetan Voltaire, Montesquieu, Jean-Jacques Rousseau filosofoek, Adam Smith ekonomialarik eta garaiko beste hainbat intelektualek.

1772an Akademia Frantsesaren bizi-arteko idazkari izendatu zuten eta garai horretakoak dira 1700 eta 1770 artean hildako Akademiako kide hilei egindako "Goraipamenak".

Filosofia eta Matematika[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Filosofo oso ezaguna izan zen eta da. Filosofia naturalean aritu zen batez ere. Haren pentsamenduak XVII. mendeko eta ondoren, filosofoon eragina jaso zuen: René Descartes, Bacon, Newton eta Locke egileena, besteak beste.

Haren filosofiaren ezaugarri nagusiak hauek izan ziren: tolerantzia, batetik, eta, bestetik, erlijioa eta metafisikarako eszeptikotasuna.

Filosofiaren elementuak lanean argitaratu zituen bere ideiak.

Matematikari gisa, Fisikaren bidetik egin zuen lana eta aztertu zituen gaiak izan ziren: hiru gorputzen problema delakoa (alegia, traiektorien ekuazioak aurkitzeko ezintasunaz –sistemaren ezegonkortasunaz), ekinokzioen aldaketa edo prezesioa (urtaroak aurreratzearen edo atzeratzearen arrazoia), soken bibrazioa (dardara egiteko moduak eta musikan nola erabili). Horretarako, ekuazio diferentzialak eta deribatu partzialak aztertu zituen. Era berean, irizpide bat asmatu zuen, serie matematiko konbergente eta dibergenteak bereizteko.

Haren lehen lana L'analyse démontrée izan zen (1708an Charles René Reynaudek argitaratua); lan nagusia, berriz, Dinamika tratatua. Bertan D’Alemberten printzipioa izenaz ezagutzen den teorema definitu zuen. Aljebrako Oinarrizko Teoremak ere zenbait herrialdetan D'Alembert – Gauss teorema jasotzen du, bera teorema hori ia osorik frogatzen lehena izan baitzen.

Bere lanak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  • Mémoire sur le calcul intégral (1739).
  • Traité de dynamique (1743).
  • Traité de l’équilibre et du mouvement des fluides (1744).
  • Réflexions sur la cause générale des vents (1746).
  • Recherches sur les cordes vibrantes (1747).
  • Recherches sur la précession des équinoxes et sur la nutation de l’axe de la terre (1749).
  • Éléments de musique (1752).
  • Mélanges de littérature et de philosophie (2 liburuki 1753, 5 liburuki 1759-1767).
  • Essai sur les éléments de philosophie (1759).
  • Éloges lus dans les séances publiques de l’Académie française (1779).
  • Opuscules mathématiques (8 liburuki 1761-1780).

Bibliografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]