Turin

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Turin
Italiako udalerria
Collage Torino.jpg
Turin coat of arms.svg
Administrazioa
Estatua  Italia
Eskualdea  Piemonte
Probintzia Turingo probintzia
Postakodea 10121–10156
ISTAT kodea 001272
Geografia
Koordenatuak 45° 04′ 00″ N, 7° 42′ 00″ E / 45.066666666667°N,7.7°E / 45.066666666667; 7.7Koordenatuak: 45° 04′ 00″ N, 7° 42′ 00″ E / 45.066666666667°N,7.7°E / 45.066666666667; 7.7
Map - IT - Torino - Municipality code 1272.svg
Turin hemen kokatua: Italia
Turin
Turin
Garaiera 239±1 metro m.
Eremua 130,01 km²
Demografia
Biztanleria 872.367 biztanle
Dentsitatea 6.710 bizt/km²
Bestelako informazioa
Katastro kodea L219
Telefono aurrizkia 011
Sailkapen sismikoa 4 (Oso txikia)
Ordu-eremua UTC+01:00
Webgune ofiziala

Turin[1] (italieraz ofizialki Torino; piemonteraz Turin; latinez: Augusta Taurinorum) Italiako ipar-mendebaldean, Po eta Dora Riparia ibaien lotunean, dagoen hiri handia da. Izen bereko probintziako eta Piemonte eskualdeko hiriburua da. 2012an 905.352 biztanle zituen[2].

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Inguru naturala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turin Italiako ipar-mendebaldeko ordoki zabal eta emankor batean dago. Ordokiaren mendebalde eta iparraldean Alpeak daude. Lau ibai igarotzen dira hiritik: Po, eta honen hiru adar (Stura di Lanzo, Sangone eta Dora Riparia).

Mugakideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turinek honako udalerri hauekin egiten du muga:

Baldissero Torinese
Beinasco
Borgaro Torinese
Collegno
Grugliasco
Mappano
Moncalieri
Nichelino
Orbassano
Pecetto Torinese
Pino Torinese
Rivoli
San Mauro Torinese
Settimo Torinese
Venaria Reale

Klima[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Köppen klima sailkapenaren arabera, Turinek uda beroko klima kontinental hezea (Dfa) dauka.

Datu klimatikoak (Turin Caselle aireportua, 1961-1990)
Hila Urt Ots Mar Api Mai Eka Uzt Abu Ira Urr Aza Abe Urtekoa
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 5.8 8.4 12.7 16.6 20.7 24.7 27.6 26.5 23.1 17.3 10.8 6.9 16.8
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) -3.3 -1.1 2.1 5.6 9.9 13.8 16.3 15.7 12.6 7.2 1.8 -2.3 6.5
Pilatutako prezipitazioa (mm) 40.5 52.5 76.9 104.1 120.3 97.6 66.6 79.8 70.1 88.9 75.5 41.6 914.4
Prezipitazio egunak (≥ 1 mm) 4.4 5.2 7.0 8.4 10.4 8.7 5.9 7.2 6.0 5.8 6.8 4.1 79.9
Eguzki orduak 111.6 118.7 158.1 180.0 195.3 219.0 260.4 223.2 168.0 142.6 105.0 108.5 1990.4
Hezetasuna (%) 75 75 67 72 75 74 72 73 75 79 80 80 74.8
Iturria: Italiako defentsa ministerioaren webgunea.[3]

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lehenbiziko biztanleak tauriniak, antzinako liguriar herri bateko kideak, izan ziren. K. a. III. mendean Taurasia izena eman zioten kokaleku honi. K. a. 218an Hanibal kartagotar jeneralak kokalekua, zati batean, suntsitu zuen[4]. K. a. 29 aldean Zesar Augustok Erromaren mendeko kolonia militar (Augusta Taurinorum) bihurtu zuen.

Erromatar Inperioaren gainbeheraren ostean, lonbardiarrek inbaditu zuten. 773an Karlomagnoren frankoek hartu zuen. XI. mendetik aurrera Savoiako etxearen esku gelditu zuen. 1404an Torinoko Unibertsitatea sortu zuten. 1536tik 1562ra frantziarrek okupatu zuten. 1563an, Cateau-Cambresisko bakearen ostean, Savoiako dukerriaren hiriburu bilakatu zen[4].

Espainiako Ondorengotza Gerran Frantziak setiatu zuen (1706), baina Savoiako Victor Amadeo eta Eugeniok askatzea lortu zuten. Napoleondar Gerretan (1798-1814) berriro frantsesen mende erori zen. 1815ean Savoiako etxeari itzuli zitzaion eta, harrezkero, Italiako batasunaren aldeko higikundeen gunea izan zen. 1861ean, Turinen izendatu zuten Viktor Emanuel Italiako errege eta, 1865 arte, Italiako Erresumako lehen hiriburua izan zen.

2006ko otsailaren 10etik 26 arte XX. Neguko Olinpiar Jokoak antolatu zituzten hirian.

Ekonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kokagune bereziak –Alpeetatik datozen errepide nagusien bilgunea, Po ibaiaren ordokiaren sarrera– eta energia baliabideak eskuratzeko erraztasunak hiriaren garapen bizkorra ekarri dute, gehienbat XX. mendean. Industria nagusiak siderurgia eta, batez ere, transformazio metalurgia dira: automobilgintza (FIAT, Lancia, Italiako ekoizpenaren % 86), aeronautika, tresna elektrikoak, doitasun mekanika, etab. Gainera, bereziki aipatzekoak dira, kimika industria (ehun artifizialak, plastikoak, ongarriak), elektroteknika industria, botikagintza, oihalgintza (artilea, kotoia), elikadura eta arte grafikoak.

Kultura[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Artea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

415etik apezpiku barrutia denez gero, erlijiozko arkitektura ugari dago Turinen. Nabarmentzekoak dira, besteak beste:

  • San Giovanni Battista katedrala (Duomo di San Giovanni), 1492-1498.
  • La Consolata eliza (Santuario della Consolata), 1679-1714
  • Superga basilika (Basilica di Superga), 1717-1731.

Orobat, mende luzez duke eta errege hiria izanik, jauregi anitz aurkitzen dira bertan, besteak beste:

  • Madama jauregia (Palazzo Madama), XIII. mendean eraikitzen hasia, Sardiniako eta Italiako senatuaren egoitza XIX. mendean eta egungo Antzinako Arteetako Museoa.
  • Carignano jauregia (Palazzo Carignano), 1680.
  • Errege jauregia (Palazzo Reale), 1646-1658.

Aipagarria da, orobat, Turingo unibertsitatea, 1404an eraikia.

Kirola[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hedabideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Turindar ospetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Turin Aldatu lotura Wikidatan