Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Narrasti

Wikipedia, Entziklopedia askea
Reptilia» orritik birbideratua)
Jump to navigation Jump to search
Narrasti
Reptiles.jpg
Sailkapen zientifikoa
ErreinuaAnimalia
AzpierreinuaBilateria
FilumaChordata
GoiklaseaTetrapoda
Klasea Reptilia
Laurenti, 1768
Azpibanaketa
Datu orokorrak
Iturria reptile meat

Narrastiak Reptilia klaseko animalia tetrapodoak dira. Talde horretan sailkatzen dira besteak beste dortokak,krokodiloak, sugeak, anfisbaenioak, muskerrak, tuatarak eta horiendesagertutako ahaideak. Narrastien ikerketara bideratzen den zientziari herpetologia deritzo.

Narrastien klasea parafiletikoa da, ez dituelako biltzen ugaztun eta hegaztiak, baina bai euren arbasoetako batzuk.Hau da, eboluzioa aztertuz gero, ikusten da narrastien taldeak hainbat bide jarraitu dituela. Horren ondorioz, narrasti batzuk euren artean hurrunago daude ebolutiboki hegaztiekin baino, adibidez krokodiloak eboluzioan gertuagodaude hegaztietatik muskerretatik baino). Narrastien klase parafiletikoa izatearen arrazoia dahegaztiak ez direla klase horretan sartzen, nahiz eta gaur egungo zientzialari moderno batzuek nahiago duten hegaztiak ere narrastien barnean kokatzea eta klase monofiletikoa dela esatea.[1][2][3]

Ezagutzen diren lehenengo proto-narrastiak duela 312 milioi urte sortu ziren karbonifero garaian. Proto-narrasti horiek reptiliomorphatetrapodo aurreratuen garapenetik sortu ziren, eta lur lehorretara gero eta hobeto moldatzeko gaitasunak garatu  zuten. Sortutako narrasti goiztiarrenak muskerrak izan ziren, adibidez: Hylonomus eta Casineria. Muskerrez gain, eboluzioan zehar tamaina handiko narrastiak ere sortu ziren, dinosauroak, esaterako. Garai hartan sortutako beste zenbait narrasti gaur egun desagertuta daude, gehienak kretazeo-tertziarioko iraungipen masiboan desagertu baitziren.

Narrastiak odol-hotzekoanimalia ornodunak dira, horrez gain, arnasa biriketatik hartzen dute, azala ezkataz estalita dute eta, gainera, lau hanka endurtu edo motz dituzte, nahiz eta salbuespenak ageri diren (adibidez, zenbait sugeren eta anfisbaenioen kasuan ez da hankarik ageri). Anfibioak ez bezala narrastiek ez daukate beraien bizi-zikloan ingurune urtarrean bizi den larbarik. Narrasti gehienak arrautza erruleak dira, squamata ordenako espezie batzuk,ordea, bibiparoak dira, desagertutako zenbait klado urtar bezala.

Narrastiek biriketatik bideratzen dute arnasketa, horregatik bizi dira gehienak lehorrean. Eskeletoa hezurrez osatua dute, eta burezurraren eta bizkarrezurraren kasuan hauek giltzaduraz lotuta daude.Narrastiek ez dute odolari tenperatura jakin batean eusteko gaitasunikugaztunek eta hegaztiek bezala. Inguruneko tenperaturak baldintzatzen du beraien odolaren tenperatura; hau da, ingurunean hotz badago narrastien odola ere hotza egongo da eta, alderantziz, ingurunean bero egiten badu,haienodola ere bero egongo da; alegia, poikilotermoak dira. Hain zuzen, horregatik, narrastiak ez dira bizi oso eskualde hotzetan bizi, narrasti mota gehienak eskualde beroetan bizi dira.

Antartika kenduta, narrastiak gainontzeko kontinente guztietan bizi dira. Narrastien barnean hainbat azpitalde bereizten dira: Dortokak (350 espezie), errinozefalioak (espezie bakarra, Zelanda berriko tuatara), Squamata (muskerrak eta sugeak, 10.200 espezie inguru), krokodiloak (kaimanak, gabialak eta aligatoreak, 24 espezie).[4]

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historiaren ikerketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIII. mendean narrastien kategoria izaki arrautza erruleenmultzo gisaezagutzen zen. Vicent Beauvais-ek Mirror of Naturen liburuari[5] jarraituz, talde horretan sailkatzen zituzten honako espezie hauek: sugeak, monstruo fantastikoak, muskerrak, anfibio batzuk eta harrak biltzen ziren. XVIII. mendean sailkapenaren hasieran narrastiak anfibioekin taldekatuta ageri ziren. Linnaeus-ek, espezieekin lan egiten zuen suediarrak, narrasti eta anfibio guztiak "III Amphibia" klasean bildu zituen Systema of Nature[6]lanean. Narrasti eta anfibio terminoak trukagarriak izan ziren denbora batez,harik eta Josephus Nicola Laurenti frantzesak trukaketa horrekin bukatu zuen arte. Josephus-ek erabili zuen narrasti terminoa lehenengoz[7]. Gaur egun, bi taldeak herpetologiak aztertzen ditu.

XIX.mendearen hasieran narrasti eta anfibioak animalia berdintzat hartzen ziren; hau da, talde berean sailkatzen ziren. Pierre André Latreill-ek (1825) Batracia klasea sortu zuen, eta tetrapodoak lau talde ezberdinetan sailkatu zituen: narrastiak, anfibioak, hegaztiak eta ugaztunak. Thomas Henry Huxley britainiarrak Latrellier-en definizioa ezagutzera eman zuen eta Richard Owen-ekin batera hedatu zuten narrastien existentzia hainbat fosil baliatuz, dinosauroenak, adibidez. 1863an Huxley-k ornodunak 3 taldetan sailkatu zituen: ugaztun, sauropsida eta ichthyoideetan (gerora arrainak eta anfibioak izango zirenak). Huxleyk proposatu zituen, hain zuzen, sauropsida eta ichthyoideak terminoak [8]. 1866an Haeckel-ek frogatu zuen ornodunak talde ezberdinetan bana daitezkeela ugalketa estrategien arabera. Horren arabera,  arrautza amniotikoak izateak bereizten zituen narrastiak ugaztun eta hegaztiengatik.

Sauropsida eta theropsida terminoak 1916an berriro erabiltzen hasi ziren, hain zuzen ere E.S. Goodrich-ek erabili zituen honako bi espezi-talde hauek bereizteko: alde batetik, muskerrak, hegaztiak eta beraien desagertutako ahaideak eta, bestetik, ugaztunak eta beraien desagertutako ahaideak. Goodrich-ek babesten zuen bihotzdunak, odol-hodidunak eta garunaren egitura berdintsuak zituzten naturaren dibisoa edo taldea. Autore horren arabera, korronte biak garatu ziren lehendik zegoenaren sustraietatik; protosauriatik, alegia, gaur egun anfibioek osatzen duten taldetik.[9]

1956anD.M.S. Watson-ek ohartarazi zuen narrastien historian goiz banatu zirela bi taldeak, hortaz Goodrichen protosauria bitan banatu zuen. Halaber, saurosida eta theropsida taldeak berrinterpretatu zituen hegaztiak eta ugaztunak kanpoan uzteko. Beraz, bere sauropsidak ondorengo hauetan banatzen ziren:procolophonia, eosucia, millenosauria, chelonia, squamata, rhynocephalia, crocodilia, thecodonts, icthyosaurs eta sauropterygians.[10]

XIX. mende amaieran narrastientzako hainbat definizio proposatu ziren. Bereizgarriena izan zenLydekker-ek 1896an eman zuena.Lydekkeren araberea, ornodunek zenbait ezaugarri biltzen zituzten, esaterako,kondilo okzipitala, baraila etab.[11]

Synapsida/sauropsida bereizketakbeste ikuspuntu bat eragin zuen, hain zuzen,, narrastiak 4 subklasetan sailkatzea denborazko fenestraren kopuru eta kokapenaren arabera. Sailkapen hori Henry Fairfield Osborn-ek hasi zuen eta Romers-ek landu eta bukatu ostean ezagun egin zuen.  Lau subklase horiek hauek ziren:

·        Anapsida: fenestrarik gabe, cotylosauruak eta chelonia (dortokak eta haien ahaideak).

·        Synapsida: fenestra baxu bakarra, pelycosauruak eta therapsidoak.

·        Euryapsida: fenestra altu bakarra, protosauruak, sauropterygiak eta ichthyosauruak.

·        Diapsida: bi fenestra, narrasti gehienak (muskerrak, sugeak, kokodriloak, dinosauroak eta pterosauruak).

Euryapsiden osaeerazalantzazko izan zen, kontuan hartzen delakoicthyosauruak beste euryapsidoetatik bereizitaagertu zirela, eta horiei lehenagoko parapsida izena ezarri zaitzaien. XX. mendean 4 subklaseak mantendu ziren arren, beranduago gehienek baztertu zuten Parapsida taldea .[13]

Filogenetika eta definizio modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XXI. mendearen hasieran ornodunen paleontologoek taxonomia filogenetikoa erabali zuten, horrela talde guztiak definitu zituzten monofiletiko gisa. Talde guztiek biltzen dituzte arbaso batetik sortutako ondorengoak.Narrastiak dinosauroetatik eta therapsido goiztiarretatik garatu ziren, talde bi horiektradizionalki narrasti izendatzen ziren.[14]. Hegaztiak krokodiloei estuki lotuago daude, desagertutakobeste narrastiei baino.Horrekin lotuta Colin Tudge-k honakoa idatzi zuen:

Varanoaren synapsidoa
« “Ugaztunak klado bat dira, beraz, kladistak pozik daude ugaztunak sailkapen taxonomikoan taxon bat direla aitortzeaz, hegaztiekin berdina gertatzen da. Ugaztunak eta hegaztiak ordea amniota klado handiko subklaseak dira. Baina narrasti tradizionalak ez dira klado bat, amniotako atal bat dira; ugaztun eta hegaztien ondorengo atala zatituta dago. Ezin da synapomorphie bezala definitu. Narrastiak lumak falta dituzten amniotoak dira. Kasurik onenean kladistek proposatzen dute narrasti tradizionalakdirelaez-hegazti eta ez-ugaztun amniotoak.” »

Nahiz eta proposamen goiztiarrak narrasti parafiletikoak hegaztiak barne hartzen zituen sauropsida monofiletikoekin ordezkatu, termino hori ez da inoiz erabili. Sauropsida terminoa erabiltzen zenean, narrasti terminoaren eduki eta definizio berak zituen. 1988an Jaques Gauthier-ek narrastiakmonofiletiko gisadefinitu zituen; multzo horretan sailkatzen zituen ondorengo hauek: dortokak, muskerrak, sugeak, krokodiloak eta hegaztiak, eta beraien arbaso eta ondorengo guztiak. Dortoken eta gainontzeko narrastien arteko harremana ez zelako ulertzen, Gauthier-en definizioa ez zen egokitzat hartu.

Ondorengo urteetan beste zientzialari batzuek beste definizio batzuk eman zituzten Gaurthier-en definizioari jarraituz. Lehen definizio berria Modesto eta Anderson-ek eman zuten 2004an, horretarako, aurreko definizio guztiak birpasatu zituzten eta eraldatutako definizio bat proposatu zuten. Adierazi zuten narrastiak, amnioto guztiak bezala,Lacerta Agilis-i eta Cocodrylus nuciloticus-i lotuago daudela Homo sapiens-ei baino. Modesto eta Anderson-ek narrasti eta sauropsida terminoak sinonimo bezala hartu zituzten.Definizio horrek hegaztiak barne hartzen zituen, krokodriloak eta muskerrak biltzen dituen klado horren barruan baitaude.

Taxonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bentonek 2014ean[1] ondorengo narrastien mailaz mailako sailkapena egin zuen

Reptilia klasea

  • Parareptilia subklasea
    • †Pareiasauromorpha ordena
  • Eureptilia subklasea
    • Diapsida infraklasea
      • †Younginiformes ordena
      • Neodiapsida infraklasea
        • Testudinata (dordokak) ordena
        • Lepidosauromorpha infraklasea
          • Unnamed infrasubklasea
            • Ichthyosauria infraklasea
            • †Thalattosauria ordena
            • Lepidosauriformes superordena
              • Rhynchocephalia (tuatara) ordena
              • Squamata (muskerrak eta sugeak) ordena
          • Sauropterygia infrasubklasea
            • †Placodontia ordena
            • †Eosauropterygia ordena
            • †Plesiosauria ordena
        • Archosauromorpha infraklasea
          • †Rhynchosauria ordena
          • †Protorosauria ordena
          • †Phytosauria ordena
          • Archosauriformes dibisioa
            • Archosauria subdibisioa
              • Crocodylomorpha superordena
                • Crocodilia ordena
              • Avemetatarsalia infradibisioa
                • Ornithodira infrasubdibisioa
                  • †Pterosauria ordena
                  • Dinosauria superordena
                    • Saurischia ordena (hegaztien kladoa barne)
                    • †Ornithischia ordena

Filogenia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondoren agertzen den narrastien zuhaitz genealogikoak M.S. Lee-k 2013anproposatu zuen narrastien arteko harremanaren bertsio sinplifikatuari jarraitzen dio.


Amniota

Synapsida (Ugaztunak eta desagertutako ahaideak) Varanops brevirostris flipped.jpg


Reptilia
Parareptilia

Millerettidae Milleretta BW flipped.jpg


unnamed

Eunotosaurus


Hallucicrania

Lanthanosuchidae Lanthanosuchus NT flipped.jpg


Procolophonia

Procolophonoidea Sclerosaurus1DB.jpg



Pareiasauromorpha Scutosaurus BW flipped.jpg






Eureptilia

Captorhinidae Labidosaurus flipped.jpg


Romeriida

Paleothyris


Diapsida

Araeoscelidia Spinoaequalis schultzei reconstruction.jpg


Neodiapsida

ClaudiosaurusClaudiosaurus white background.jpg




Younginiformes Hovasaurus BW flipped.jpg


Reptilia
Lepidosauromorpha

KuehneosauridaeIcarosaurus white background.jpg


Lepidosauria

Rhynchocephalia (Tuatara eta desagertutako ahaideak) Hatteria white background.jpg



Squamata (Muskerrak eta sugeak) Zoology of Egypt (1898) (Varanus griseus).pngPython natalensis Smith 1840 white background.jpg




Archosauromorpha


ChoristoderaHyphalosaurus mmartyniuk wiki.png




ProlacertiformesProlacerta broomi.jpg





TrilophosaurusTrilophosaurus buettneri (flipped).jpg



Rhynchosauria Hyperodapedon BW2 white background.jpg




Archosauriformes (Kokodriloak, hegaztiak, dinosauruak eta desagertutako ahaideak) Description des reptiles nouveaux, ou, Imparfaitement connus de la collection du Muséum d'histoire naturelle et remarques sur la classification et les caractères des reptiles (1852) (Crocodylus moreletii).jpgMeyers grosses Konversations-Lexikon - ein Nachschlagewerk des allgemeinen Wissens (1908) (Antwerpener Breiftaube).jpg





 Pantestudines 

Eosauropterygia Dolichorhynchops BW flipped.jpg




Placodontia Psephoderma BW flipped.jpg




Sinosaurosphargis




Odontochelys


Testudinata

Proganochelys



Testudines (Dordokak) Psammobates geometricus 1872 white background.jpg








(crown group)





(total group)

Eboluzioaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espezieen jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Narrastien jatorria luzea da, duela 310-320 milioi urte inguru agertu ziren lehengo aldiz, Karbonifero garaian, hain zuzen ere lehenengo narrastiak reptiliomopha garatu bilakatu zirenean.[3]

Ezagutzen den animalia amnioto zaharrena Casineria da[17], duela 315 milioi urteko strata fosilean aurkitu zen Eskozia berrian. Narrastien ohiko behatzak eta tamaina erakusten dute fosil horiek.[18] Dudarik gabe, narrasti zaharrena hylonomusa da, espezie hori musker txiki bat bezalakoa zen, 20-30 zentimetro luze zen, hortz ugari eta zorrotzak zituen, horrek bere dieta zein zen erakusten zuen; izan ere, intsektiboroa zen.[19] Beste adibide baztuk ere badaude, Westlothiana eta Paleothyris, esaterako, horiek ere antzeko gorputzak zituzten eta hantzeko habitatetan bizi ziren.

Narrastien igoera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amnioto goiztiarrak, narrastien ahaidek barne, tetrapodoen ahaidetzat hartzen ziren. Ustekabeko Carbonifero garaiko kolapsoakzenbait talderi eragin zion.[20] Tetrapodo primitiboak suntsituak ziren, aldiz,narrastien ahaideak hobeto igaro zuten, ekologikoki baldintza lehorretara hobeto moldatu zirelako. Tetrapodo primitiboak, gaur egungo anfibioak bezala, arrautzak uretan jarri behar zituzten.Bestalde, amniotoak hobeto moldatu ziren egoera berrietara eta lortu zutengaur egungo narrastiek bezala arrautzak oskolarekin inguratzea, horrela edozein ingurunetan jar zitzazketen. Amniotoek baldintza horiek Carboniferoko kolapsoa gertatu aurretik garatu zituzten, tetrapodo primitiboek ez bezala. Horrez gain, beste dieta mota batzuk garatu zituzten: herbiboroa, karniboroa, intsektiboroa eta pisciboroa.[20] Ezaugarri horiei esker, etorkizunean narrastiek komunitate eta habitat ezberdinak menderatu zituzten eta espezie horiendibertsitatea igo egin zen Mesozoiko garaian.

Anapsida, synapsida, diapsida eta sauropsida[aldatu | aldatu iturburu kodea]

A=Anapsida B=Synapsida C=Diapsida

Tradizionalki uste da lehenengo narratiek burezurra beren ahaideei oinordetzan hartu zietela eta burezur hori anapsida motakoa zela. Burezur mota horrek burezurraren sabaian zuloak ditusoilik sudurzuloentzako, begientzako eta begi pinealarentzako. Synapsidaren kasuan burezurrrean zabalketa edo zulo gehiago agertzen dira, irudian ikusten den bezala. Burezur mota horiparareptilia taldeko kideek izan ohi dute, besteak beste honako hauek:lhantanosuchoids, millerettids, bolosaurids, nycteroleterida batzuk, procolophonoida batzuk eta mesosauru batzuk. [21][22][23]Lehen amniotoak agertu zirenean, synapsida klasea zatitu egin zen, talde horren berezitasuna izan zen begi bakoitzaren atzeanburezurreko zabalkuntzak agertzea, horrela zulo horiei esker muskuluak garatzeko toki gehiago zuten eta muskuluei esker mugimendua asko errazten zen. Laster beste talde batek antzeko ezaugarriak garatu zituen, kasu horretan begien atzean bi irekiune sortuz, ondoren klase horientzako diapsida terminoa gailendu zen. Zulo horien funtzioa burezurra arintzea zen, horrela pixu gutxiago hartzen zuen. Bestalde, hutsune horiekin muskuluek toki gehiago zeukaten eta, horrela, hozkada gogorragoak eman zitzaketen.

Dordoken burezurreko estruktura anapsida motakoa zen. [24]Sailkapen horren gainean eztabaida sortu zen; izan ere, batzuek argudiatzen zuten dortokak diapsidoak zirela, haien burezurra armadura hobetzeko garatu baitzuten. Beranduago, filogenetika morfologikoa azterketek erakutsi zutendortokak diapsidaren parte zirela. Ikerketa molekularren ondorioz,dortokak diapsiden taldean mantendu ziren, hain zuzen ere, archosauro taldearen arreba gisa.

Permiar narrastiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Carbonifero garaiaren amaierarekin, amniotoak tetrapodoen fauna dominatzaileak bilakatu ziren. Reptiolomorpho lurtarrak oraindik existitzen ziren garaian, amnioto synapsidoak garatu eta lehendabiziko megafauna (animalia handiak) lurtarra bilakatu ziren, pelycosauru, edaphosauru eta dimetrodon haragijale eratan. Permiar periodoaren erdian, klima lehorragoa bilakatu zen, eta faunan aldaketak gertatuziren, hain zuen,pelycosauruek therapsidoak ordezkatu zituzten.[25]

Parareptilen kasuan, zeinen burezurrak sabaian ez zeukaten zulorik, permiar garaian zehar jarraitu eta loratu zuten, permiar garaiaren amaieran parareptil handi bilakatzeko. Azkenean,permiar periodoaren amaieran desagertu ziren.[25]

Permiar periodoaren hasieran, narrasti modernoak garatu eta bi taldetan banatu ziren: Archosauromorphoak (dortokak, krokodiloak eta dinosauroak) eta Lepidosauromorpha (tuatara eta muskerrak).

Mesozoiko narrastiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Zenozoikoko narrastiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Varanus priscus musker haragijalea. 7 metro luze zen eta 1.940 kg-ko pisua zuen.

Kretazeoa amaitu zenean mesozoikoko narrasti megafaunadesagertu zen (Cretaceous-palogene extintion event). Itsas narrastien artetik soilik libratu zirenitsas dortokak, eta itsastarrak ez ziren narrastien artetik soilik erdi-urtar krokodiloak eta choristodereak, hain zuzen ere ondoren miozenoan suntsitu zirenak. Suntsiketa dramatiko horren ostean mesozoikoaren bukaera etorri zen eta zenozoikoaren hasiera. Ugaztun eta hegaztiek narrastien megafaunak utzitako habitatak konkistatu zituzten, ondorioz, narrastien dibertsitatearen handitzea moteldu zuen. Horrekin lotuta, hegazti eta ugaztunen dibertsitatea asko handitu zen. Hala ere, narrastiek megafaunaren parte garrantzitsu bat izaten jarraitu zuten, batik bat, dortoka erraldoiek.

Archosauro eta narrasti urtarren existentziaren ostean, kretazeoaren amaiera etorri zen, baina narrastien dibertsifikazioak jarraitu zuen zenozoikoan. Squamatak kolpe masiboa jasan zuen KT gertaeran;10 milioi urte behar izan zituzten berreskuratzeko, Zenozoiko periodoan berreskuratzea lortu zuten. Gaur egun narrastien ehuneko handiena dira squamata taldekoak (%95-a<).[29]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1.   The Phylogeny and classification of the tetrapods, Published for the Systematics Association by the Clarendon Press, 1988, ISBN 9780198577058, PMC 17300892.

2.   The Phylogeny and classification of the tetrapods, Published for the Systematics Association by the Clarendon Press, 1988, ISBN 0198577052, PMC 17300892.

3.   ↑ a b (Ingelesez) Laurin, Michel; Reisz, Robert R. (1995-02-01), «A reevaluation of early amniote phylogeny», Zoological Journal of the Linnean Society (2): 165–223, doi:10.1111/j.1096-3642.1995.tb00932.x, ISSN 0024-4082. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

4.   Alison,, Cree,, Tuatara : biology and conservation of a venerable survivor, ISBN9781927145449, PMC 888553607.

5.   Mary., Franklin-Brown, (2012), Reading the world : encyclopedic writing in the scholastic age, The University of Chicago Press, ISBN 9780226260709, PMC 806335297.

6.   (Ingelesez) «Details - Systema naturae, per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. - Biodiversity Heritage Library», www.biodiversitylibrary.org. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

7.   Dutoit, Yann Picand, Dominique, «Reptiles : definition of Reptiles and synonyms of Reptiles (English)», dictionary.sensagent.com. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

8.   «Huxley's Bibliography 1», mathcs.clarku.edu. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

9.   (Ingelesez) Goodrich, Edwin S.; S, F. R. (1916-07-01), «On the classification of the reptilia», Proc. R. Soc. Lond. B (615): 261–276, doi:10.1098/rspb.1916.0012, ISSN0950-1193. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

10.  (Ingelesez) Watson, D. M. S.; S, F. R. (1957-03-28), «On Millerosaurus and the early history of the sauropsid reptiles», Phil. Trans. R. Soc. Lond. B (673): 325–398, doi:10.1098/rstb.1957.0003, ISSN 0080-4622. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

11.  Colin., Tudge, ((2002 [printing])), The variety of life : a survey and a celebration of all the creatures that have ever lived, Oxford University Press, ISBN 0198604262, PMC59478527.

12.  (Ingelesez) «Vertebrate Paleontology by Romer Alfred Sherwood - AbeBooks», www.abebooks.com. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

13.  (Ingelesez) Tsuji, Linda A.; Müller, Johannes (2009-02), «Assembling the history of the Parareptilia: phylogeny, diversification, and a new definition of the clade», Fossil Record(1): 71–81, doi:10.1002/mmng.200800011, ISSN 1435-1943. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

14.  (Ingelesez) Keynyn, Brysse,, «From weird wonders to stem lineages: the second reclassification of the Burgess Shale fauna», Studies in History and Philosophy of Science Part C: Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences (3), ISSN1369-8486. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

15.  Benton, Michael J. (2005), Vertebrate palaeontology (3rd ed. argitaraldia), Blackwell Science, ISBN 9780632056378, PMC 53970617.

16.  Lee, M. S. Y. (December 2013), «Turtle origins: insights from phylogenetic retrofitting and molecular scaffolds», Journal of Evolutionary Biology (12): 2729–2738, doi:10.1111/jeb.12268, ISSN 1420-9101, PMID 24256520. Noiz kontsultatua: 2018-03-13.

17.  (Ingelesez) Paton, R. L.; Smithson, T. R.; Clack, J. A. (April 1999), «An amniote-like skeleton from the Early Carboniferous of Scotland», Nature (6727): 508–513, doi:10.1038/19071, ISSN 0028-0836. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

18.  Falcon-Lang, H. J.; Benton, M. J.; Stimson, M. (2007-12-01), «Ecology of earliest reptiles inferred from basal Pennsylvanian trackways», Journal of the Geological Society (6): 1113–1118, doi:10.1144/0016-76492007-015, ISSN 0016-7649. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

19.  The illustrated encyclopedia of dinosaurs and prehistoric animals, Marshall Pub, 1999, ISBN 1840281529, PMC 44131898.

20.  ↑ a b (Ingelesez) Sahney, Sarda; Benton, Michael J.; Falcon-Lang, Howard J. (2010-12), «Rainforest collapse triggered Carboniferous tetrapod diversification in Euramerica», Geology (12): 1079–1082, doi:10.1130/g31182.1, ISSN 1943-2682. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

21.  (Ingelesez) Cisneros, Juan C.; Damiani, Ross; Schultz, Cesar; Rosa, Átila da; Schwanke, Cibele; Neto, Leopoldo W.; Aurélio, Pedro L. P. (2004-07-22), «A procolophonoid reptile with temporal fenestration from the Middle Triassic of Brazil», Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences (1547): 1541–1546, doi:10.1098/rspb.2004.2748, ISSN 0962-8452, PMID 15306328. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

22.  (Ingelesez) Tsuji, Linda A.; Müller, Johannes (2009-02), «Assembling the history of the Parareptilia: phylogeny, diversification, and a new definition of the clade», Fossil Record(1): 71–81, doi:10.1002/mmng.200800011, ISSN 1435-1943. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

23.  Piñeiro, Graciela; Ferigolo, Jorge; Ramos, Alejandro; Laurin, Michel (2012-07), «Cranial morphology of the Early Permian mesosaurid Mesosaurus tenuidens and the evolution of the lower temporal fenestration reassessed», Comptes Rendus Palevol (5): 379–391, doi:10.1016/j.crpv.2012.02.001, ISSN 1631-0683. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

24.  J.), Benton, M. J. (Michael (1997), Vertebrate palaeontology (2nd ed. argitaraldia), Chapman & Hall, ISBN 0412738007, PMC 37378512.

25.  ↑ a b 1905-2001., Colbert, Edwin H. (Edwin Harris), (2001), Colbert's evolution of the vertebrates : a history of the backboned animals through time (5th ed. argitaraldia), Wiley, ISBN 0471384615, PMC 46504406.

26.  (Ingelesez) Gauthier, Jacques; Kluge, Arnold G.; Rowe, Timothy (June 1988), «AMNIOTE PHYLOGENY AND THE IMPORTANCE OF FOSSILS», Cladistics (2): 105–209, doi:10.1111/j.1096-0031.1988.tb00514.x, ISSN 0748-3007. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

27.  (Ingelesez) Gauthier, Jacques; Kluge, Arnold G.; Rowe, Timothy (June 1988), «AMNIOTE PHYLOGENY AND THE IMPORTANCE OF FOSSILS», Cladistics (2): 105–209, doi:10.1111/j.1096-0031.1988.tb00514.x, ISSN 0748-3007. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

28.  (Ingelesez) Hansen, Dennis M.; Donlan, C. Josh; Griffiths, Christine J.; Campbell, Karl J. (2010-06-15), «Ecological history and latent conservation potential: large and giant tortoises as a model for taxon substitutions», Ecography (2): no–no, doi:10.1111/j.1600-0587.2010.06305.x, ISSN 0906-7590. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

29.  (Ingelesez) Reeder, Tod W.; Townsend, Ted M.; Mulcahy, Daniel G.; Noonan, Brice P.; Jr, Perry L. Wood; Jr, Jack W. Sites; Wiens, John J. (2015-03-24), «Integrated Analyses Resolve Conflicts over Squamate Reptile Phylogeny and Reveal Unexpected Placements for Fossil Taxa», PLOS ONE (3): e0118199, doi:10.1371/journal.pone.0118199, ISSN1932-6203, PMID 25803280, PMC PMC4372529. Noiz kontsultatua: 2018-04-30.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Narrasti Aldatu lotura Wikidatan
  1.   Benton, Michael J. (2005), Vertebrate palaeontology (3rd ed. argitaraldia), Blackwell Science, ISBN 9780632056378, PMC 53970617, https://www.worldcat.org/oclc/53970617  .