Artikulu hau "Kalitatezko 1.000 artikulu 12-16 urteko ikasleentzat" proiektuaren parte da

Narrasti

Wikipedia, Entziklopedia askea
Reptilia» orritik birbideratua)
Hona jauzi: nabigazioa, Bilatu


Narrastiak
Fosilaren garaia: Pennsylvaniar-gaur egun

Caiman crocodilus, Chelonia mydas, Sphenodon punctatus eta Crotalus adamanteus.
Sailkapen zientifikoa e
Erreinua: Animalia
Filuma: Chordata
Kladoa: Amniota
Klasea: Reptilia
Laurenti, 1768
Subgroups

Narrastiak (Reptilia klasea) animalia tetrapodo eta amnioto talde bat da. Talde honetan, dortokak, kokodriloak, sugeak, anfisbaenioak, muskerrak, tuatarak eta hauen desagertutako ahaideak kokatzen dira besteak beste. Narrastien ikerketara bideratzen den zientziari herpetologia deritzo.

Narrastien klasea parafiletikoa da, ez dituelako biltzen ugaztun eta hegaztiak, baina bai euren arbasoetako batzuk; hau da, eboluzioan oinarrituz, narrasti mota batzuk estuki lotuago daude hegaztiekin beste narrasti batzuekin baino (adibidez kokodriloak eboluzioan lotuago daude hegaztiekin muskerrekin baino). Horrekin lotuta, hegaztiak ez direnez narrastien klase berean sartzen klase hau parafiletikoa dela esango dugu, nahiz eta gaur egungo zientzialari moderno batzuek nahiago duten hegaztiak ere narrastien barnean kokatzea eta klase monofiletikoa dela esatea.[1][2][3]

Ezagutzen diren lehenengo proto-narrastiak duela 312 milioi urte sortu ziren karbonifero garaian. Hauek reptiliomorpha tetrapodo aurreratuen garapenetik sortu ziren, lur lehorretara gero eta hobeto moldatzeko gaitasunak garatuz. Sortutako narrasti goiztiarrenak muskerrak izan ziren, adibidez: Hylonomus eta Casineria. Muskerrez aparte eboluzioan zehar tamaina handiko narrastiak ere sortu ziren, dinosauroak esaterako. Garai hartan sortutako beste zenbait narrasti gaur egun desagertuta daude, gehienak kretazeo-tertziarioko iraungipen masiboan desagertu zirelarik.

Animalia ornodun odol-hotzekoak dira, biriken bidez arnasa hartzen dutenak, azala ezkataz estalia dutenak eta lau hankak endurtuak edo motzak dituztenak, nahiz eta salbuespenak ageri diren (adibidez zenbait sugeren eta anfisbaenioen kasuan ez da hankarik ageri). Anfibioak ez bezala narrastiek ez daukate beraien bizi zikloan ingurune urtarrean bizi den larbarik. Narrasti gehienak erruleak dira, squamata ordenako espezie batzuk ordea bibiparoak dira, desagertutako zenbait klado urtar bezala.

Narrastiek biriketatik bideratzen dute arnasketa, horregatik bizi dira gehienak lehorrean. Eskeletoa hezurrez osatua dute, burezurra eta bizkarrezurra giltzaduraz lotuak dituztelarik. Ez dute ugaztunek eta hegaztiek bezala, odolari tenperatura jakin batean eusteko gaitasunik. Inguruneko tenperaturak baldintzatzen du beraien odolaren tenperatura; hau da, ingurunean hotz badago berien odola ere hotza egongo da eta alderantziz ingurunean bero egiten badu beraien odola ere bero egongo da; poikilotermoak dira. Oso eskualde hotzetan ez da narrastirik bizi, eta eskualde beroetan bizi dira narrasti mota gehien.

Antartika kenduta narrastiak gainontzeko kontinente guztietan bizi dira. Narrastien barnean lehen esan bezala hainbat azpitalde bereizten dira: Dordokak (350 espezie), errinozefalioak (espezie bakarra, Zelanda berriko tuatara), Squamata (muskerrak eta sugeak, 10.200 espezie inguru), kokodriloak (kokodriloak, kaimanak, gabialak eta aligatoreak, 24 espezie).[4]

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historiaren ikerketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XIII. mendean narrastien kategoria izaki arrautza jartaileen talde bezala ezagutzera eman zen. Talde horretan: sugeak, monstruo fantastikoak, muskerrak, anfibio batzuk eta harrak biltzen ziren Vicent Beauvaisek Mirror of Naturen [5] dokumentatu zuen bezala. XVIII. mendean, sailkapenaren hasieran narrastiak anfibioekin taldekatuta ageri ziren. Linnaeusek, espezieekin lan egiten zuen suediarrak, narrasti eta anfibio guztiak "III Amphibia" klasean bildu zituen bere lanean, Systema of Nature[6]. Narrasti eta anfibio terminoak trukagarriak izan ziren denbora batez, Josephus Nicola Laurenti frantzesa izan zen lehenengoa narrasti terminoa erabili zuena bere lanetan [7]. Gaur egun, bi taldeak herpetologiak aztertzen ditu.

XIX.mende hasieran, ez ziren bereiztu narrasti eta anfibioak animala ezberdin bezala. Pierre André Latreillek (1825) Batracia klasea sortu zuen, tetrapodoak lau talde ezberdinetan banatuz: narrastiak, anfibioak, hegaztiak eta ugaztunak. Thomas Henry Huxley britainiarrak Latrellieren definizioa ezagutzera eman zuen eta Richard Owenekin batera hedatu zuten narrastien existentzia hainbat fosil baliatuz, dinosaurioenak adibidez. 1863an Huxleyk ornodunak taldekatu zituen, ugaztun, sauropsida eta ichthyoideetan (azkenik arrainak eta anfibioak izango zirenak). Ondoren bi talde bilakatuko ziren sauropsida eta ichthyoideak terminoak proposatu zituen[8]. 1866an Haeckelek frogatu zuen ornodunak talde ezberdinetan banatu daitezkeela ugalketa estrategien arabera eta narrastiak, hegaztiak eta ugaztunak arrautza amniotikoengatik zeuden banatuta.

Sauropsida eta theropsida terminoak 1916an berriro erabiltzen hasi ziren, E.S. Goodrichek erabili zituen alde batetik muskerrak, hegaztiak eta beraien desagertutako ahaideak eta bestetik ugaztunak eta beraien desagertutako ahaideak bereziteko hurrenez hurren. Goodrichek bihotzdunak eta odol-hodidunak talde berean kokatzen zituen naturaren dibisioa babesten zuen, baita beste ezaugarri batzuk ere; esaterako , garunaren egitura. Goodrichen arabera, korronte biak garatu ziren lehendik zegoenaren sustraietatik; protosauriatik alegia, gaur egun anfibioek osatzen duten taldea narrasti goiztiarrekin batera.[9]

1956an, D.M.S. Watsonek behatu zuen narrastien historian goiz banatu zirela bi taldeak, hortaz Goodrichen protosauria bitan banatu zuen. Halaber, saurosida eta theropsida berrinterpretatu zituen hegaztiak eta ugaztunak hurrenez hurren kanpoan uzteko. Beraz, bere sauropsidak procolophonia, eosucia, millenosauria, chelonia, squamata, rhynocephalia, crocodilia, thecodonts, icthyosaurs eta sauropterygians.[10]

XIX. mende amaieran, narrastientzako hainbat definizio proposatu ziren. Bereizgarriena Lydekkerek 1896an eman zuena izan zen, esaterako ornodunek zenbait ezaugarri biltzan zituzten; okzipital kondiloa, baraila etab.[11]

Synapsida/sauropsida beste ikuspuntu batetik osagarrituz, narrastiak 4 subklasetn banatzen dira, denborazko fenestraren kopuru eta kokapenaren arabera. Sailkapen hau Henry Fairfield Osbornek hasi zuen eta Romersek landu eta egin zuen ezagun. [12]Lau subklase horiek hauek ziren:

  • Anapsida: Fenestrarik gabe, cotylosauruak eta chelonia
  • Synapsida: Fenestra baxu bakarra, pelycosauruak eta therapsidoak
  • Euryapsida: Fenestra altu bakarra, protosauruak, sauropterygiak eta ichthyosauruak
  • Diapsida: Bi fenestra, narrasti gehienak (muskerrak, sugeak, kokodriloak, dinosauruak eta pterosauruak)

Euryapsiden konposizioa zalantzazko izan zen, icthyosauruak beste euryapsidoetatik independenteki agertu zirela kontuan hartzen da, parapsida hitza emanez. Parapsida beranduago talde bezala baztertua izan zen gehiengoagatik. Hala ere, XX. mendean 4 subklaseak mantendu ziren.[13]

Filogenetika eta definizio modernoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XXI. mendearen hasieran, ornodunen paleontologoek taxonomia filogenetikoa erabali zuten, non talde guztiak definitu zituzten monofiletiko bezala. Talde guztiek biltzen dituzte arbaso batetik sortutako ondorengoak. Narrastiak historikoki definituta parafiletikoak dira, hegaztiak eta ugaztunak baztertu zirenetik. Hauek dinosauruetatik eta therapsido goiztiarretatik garatu ziren, zein tradizionalki biak narrasti izendatzen ziren [14]. Hegaztiak kokodriloei estui lotuago daude, kokodriloak beste desagertutako narrastiekin baino. Colin Tudgek idatzi zuen:

Ugaztunak klado bat, beraz kladistak pozik daude ugaztunak taxon bat direla aitortzeaz, hegatziak ere klado bat dira, hegaztien taxona. Ugaztunak eta hegataztiak ordean amniota klado handiko subklaseak dira. Baina narrasti tradizionalak ez dira klado bat, amniotako atal bat dira; ugaztun eta hegaztien ondorengo sekzioa zatituta dago. Ezin da synapomorphie bezala definitu. Narrastiak lumak falta dituzten amniotoak dira. Kasurik onenean kladistek proposatzen dute narrasti tradizionale ez-hegazti eta ez-ugaztun amniotoak direla.

Nahiz eta proposamen goiztiarrak narrasti parafiletikoak sauropsida monofiletikoekin ordezkatu, non hegaztiak barne dauden, termino hori ez da inoiz erabili. Sauropsida erabiltzen zenean, narrastien eduki eta definizo berak zituen. 1988an Jaques Gauthierek narrastien definizio kladistikoa eman zuen monofiletiko bezala; dordokak, muskerrak, sugeak, kokodriloak eta hegaztiak kontuan hartuz, baita ere, beraien arbaso eta ondorengo guztiak. Oraindik dordoken eta gainontzeko narrastien arteko erlazioa ez zelako ulertzen, era berean Gauthieren definizioa ez zen egokitzat hartu.

Ondorengo urteetan beste zientzialari batzuek beste definizio batzuk eman zituzten Gaurthierena jarraituz. Lehen definizio berria Modesto eta Andersonek eman zuten 2004an, horretarako aurreko definizio guztiak birpasatu zituzten eta eraldatutako definizio bat proposatu zuten. Narrastiak amnioto guztiak bezala Lacerta Agilis eta Cocodrylus nuciloticus lotuago daudela esan zuten Homo sapiensei baino. Modesto eta andersonentzat sauropsida eta narrastiak sinonimo bezala hartu litezkeen. Definizio honek hegaztiak barne hartzen zituen, klado honetan sartzen dira ere kokodrilioak eta muskerrak.

Taxonomia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Bentonek 2014ean[15] ondorengo narrastien mailaz mailako sailkapena egin zuen

Reptilia klasea

  • Parareptilia subklasea
    • †Pareiasauromorpha ordena
  • Eureptilia subklasea
    • Diapsida infraklasea
      • †Younginiformes ordena
      • Neodiapsida infraklasea
        • Testudinata (dordokak) ordena
        • Lepidosauromorpha infraklasea
          • Unnamed infrasubklasea
            • Ichthyosauria infraklasea
            • †Thalattosauria ordena
            • Lepidosauriformes superordena
              • Rhynchocephalia (tuatara) ordena
              • Squamata (muskerrak eta sugeak) ordena
          • Sauropterygia infrasubklasea
            • †Placodontia ordena
            • †Eosauropterygia ordena
            • †Plesiosauria ordena
        • Archosauromorpha infraklasea
          • †Rhynchosauria ordena
          • †Protorosauria ordena
          • †Phytosauria ordena
          • Archosauriformes dibisioa
            • Archosauria subdibisioa
              • Crocodylomorpha superordena
                • Crocodilia ordena
              • Avemetatarsalia infradibisioa
                • Ornithodira infrasubdibisioa
                  • †Pterosauria ordena
                  • Dinosauria superordena
                    • Saurischia (Hegaztien kladoa barne) ordena
                    • †Ornithischia ordena

Filogenia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondoren narrastientzako zuhaitz genealogiko bat ageri da, M.S. Leek 2013[16]an proposatu zuena, narrastien arteko harremanetan baliatu zen zuhaitz genealogiko hau sortzeko.

Amniota

Synapsida (Ugaztunak eta desagertutako ahaideak) Varanops brevirostris flipped.jpg


Reptilia
Parareptilia

Millerettidae Milleretta BW flipped.jpg


unnamed

Eunotosaurus


Hallucicrania

Lanthanosuchidae Lanthanosuchus NT flipped.jpg


Procolophonia

Procolophonoidea Sclerosaurus1DB.jpg



Pareiasauromorpha Scutosaurus BW flipped.jpg






Eureptilia

Captorhinidae Labidosaurus flipped.jpg


Romeriida

Paleothyris


Diapsida

Araeoscelidia Spinoaequalis schultzei reconstruction.jpg


Neodiapsida

ClaudiosaurusClaudiosaurus white background.jpg




Younginiformes Hovasaurus BW flipped.jpg


Reptilia
Lepidosauromorpha

KuehneosauridaeIcarosaurus white background.jpg


Lepidosauria

Rhynchocephalia (Tuatara eta desagertutako ahaideak) Hatteria white background.jpg



Squamata (Muskerrak eta sugeak) Zoology of Egypt (1898) (Varanus griseus).pngPython natalensis Smith 1840 white background.jpg




Archosauromorpha


ChoristoderaHyphalosaurus mmartyniuk wiki.png




ProlacertiformesProlacerta broomi.jpg





TrilophosaurusTrilophosaurus buettneri (flipped).jpg



Rhynchosauria Hyperodapedon BW2 white background.jpg




Archosauriformes (Kokodriloak, hegaztiak, dinosauruak eta desagertutako ahaideak) Description des reptiles nouveaux, ou, Imparfaitement connus de la collection du Muséum d'histoire naturelle et remarques sur la classification et les caractères des reptiles (1852) (Crocodylus moreletii).jpgMeyers grosses Konversations-Lexikon - ein Nachschlagewerk des allgemeinen Wissens (1908) (Antwerpener Breiftaube).jpg





 Pantestudines 

Eosauropterygia Dolichorhynchops BW flipped.jpg




Placodontia Psephoderma BW flipped.jpg




Sinosaurosphargis




Odontochelys


Testudinata

Proganochelys



Testudines (Dordokak) Psammobates geometricus 1872 white background.jpg

















Eboluzioaren historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Espezieen jatorria[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Narrastien jatorria luzea da, duela 310-320 milioi urte inguru agertu ziren lehengo aldiz, Carbonifero garaian hain zuzen ere, lehenengo narrastiak reptiliomopha garatu bilakatu zirenean.[3]

Ezagutzen den animalia amnioto zaharrena Casineria da[17], duela 315 milioi urteko strata fosilean aurkitu zen Eskozia berrian, narrastien ohiko behatzak eta tamaina erakusten dute fosil hauek.[18] Dudarik gabe, narrasti zaharrena hylonomus-a da, hau musker txiki bat bezalakoa izan zen, 20-30 zentimetro luze zen, hortz ugari eta zorrotzak zituen, honek bere dieta azalatzen zuen; izan ere, intsektiboroa zen.[19] Beste adibide baztuk ere badaude, Westlothiana eta Paleothyris esaterako, hauek ere antzeko gorputzak zituzten eta hantzeko habitatetan bizi ziren.

Narrastien igoera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Amnioto goiztiarrak, narrastien ahaidek barne, denbora luzez tetrapodoen ahaideei gainjarriak izan ziren. Esaterako, Cochleosaurus eta Carbonifero garaiean nabarmendu gabeko fauna. Ustekabeko kolapso honek (Carbonifero garaiko kolapsoa) zeinbait talderi eragin zion.[20] Tetrapodo primitiboak suntsituak izan ziren, bitartean narrastien ahaideak hobeto igaro zuten, ekologikoki baldintza lehorretara hobeto moldatu zirelako. Tetrapodo primitiboak, gaur egungo anfibioak bezala, arrautzak uretan jarri behar zituzten, bestalde amniotoak hobeto moldatu ziren egoera berrietara eta gaur egungo narrastiek bezala arrautzak oskolarekin inguratzea lortu zuten, horrela edozein ingurunetan jar zitzazketelarik. Amniotoek baldintza hauek Carboniferoko kolapsoa gertatu aurretik garatu zituzten, tetrapodo primitiboek ez bezala. Horrez gain beste diet mota batzuk garatu zituzten: Herbiboroa, haragijalea, intsektiboroa eta pisciboroa.[20] Ezaugarri hauengatik etorkizunean narrastiek komunitate eta habitat ezberdinak dominatu zituzten eta hauen dibertsitatea igo egin zen Mesozoiko garaian.

Anapsida, synapsida, diapsida eta sauropsida[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tradizionalki uste da lehenengo narratiek burezurra beraien ahaideei oinordetzan hartu zietela eta burezur hau anapsida motakoa zela, Burezur mota honek burezurraren sabaian soilik sudurzoloentzako, begientzaok eta begi pinealarentzako zuloak ditu. Synapsidaren, burezurraren zabalketa gehiagorekin, irudian ikusten den bezala, parareptilia-kokideek daukate: lhantanosuchoids, millerettids, bolosaurids, nycteroleterida batzuk, procolophonoida batzuk eta mesosauru batzuk barne. [21][22][23]Lehen amniotoak agertu zirenean synapsida klasea zatitu egin zen, talde honen berezitasuna burezurreko zabalkuntzak izan ziren begi bakoitzaren atzean, horrela muskuluei mugimendua baimenduz. Laster beste tlde batek antzeko ezaugarriak garatu zituen, kasu honetan begien atzean bi irekiune sortuz, ondoren hauentzako diapsida terminoa gailendu zen. Zulo hauen funtzioa burezurra arintzea zen, horrela pixu gutxiago hartzen zuelarik. Bestalde, hutsune horiekin muskuluek toki gehiago zeukaten eta horrela hozkada gogorragoak ematea ahalbidetzen zuten.

Dordokak, parareptilia bizilaureak izan ziren, hauen burezurraren estruktura anapsida motakoa zela zioten. [24]Sailkapen honen gainean eztabaida sortu zen; izan ere, batzuek argudiatzen zuten argudiatzen zuten dordokak diapsidoak zirela, beraien burezurra garatu zutela armadura hobetzeko. Beranduago filogenetika morfologikoa aztertuz gero ikusi zen dordokak diapsidaren parte zirela. Ikerketa molekularrek dordokak diapsiden taldean mantendu zituzten; hain zuzen ere, archosauro taldearen aizpa bezala.

Permiar narrastiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Carbonifero garaiaren amaierarekin, amniotoak tetrapodoen fauna dominatzaileak bilakatu ziren. Reptiolomorpho lurtarrak oraindik existitzen zren garaian, amnioto synapsidoak garatu eta lehendabiziko megafauna (animalia handiak) lurtarra bilakatu ziren, pelycosauru, edaphosauru eta dimetrodon haragijale eratan. Permiar periodoaren erdi inguruan, klima lehorragoa bilakatu zen eta faunaren aldaketak eman ziren, pelycosauruak therapsidoengatik ordezkatuak izan ziren.[25]

Parareptilen kasuan, zeinen burezurrak sabaian ez zeukaten zulorik, permiar garaian zehar jarraitu eta loratu zuten, permiar garaiaren amaieran parareptil handi bilakatzeko. Azkenean periodoaren amaieran desagertu ziren.[25]

Periodoaren hasieran, narrasti modernoak garatu eta bi tadetan zatitu ziren: Archosauromorphoak (dordokak, kokodrilo eta dinosauruak) eta Lepidosauromorpha (tuatara eta muskerrak).

Mesozoiko narrastiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Premiar periodoaren bukaeran inoiz ikusitako extintziorik handiena ekarri zuen. Parareptilia goiztiarrak eta synapsida megafauna ia guztia desagertu zen, benetako narrastiengatik ordezkatuz, batik bat archeosauromorphoengatik. Hauek bereizgarriak ziren beraien atzeko hanka luzanga eta jarrera tenteagatik, forma goiztiarrak kokodiloen itxura hartu zuten. Triasiko periodoan archeosauruak talde dominatzailea izatera igaro ziren. Arkeosauruak dinosauru eta pteosauruetan garatu ziren, kokodriloen ahaideetan ez ezik. Mesozoikoa lehendabizi rauisuchiansek dominatu zuten eta ondoren dinosauruek, tarte hori " Narrastien aldi " bezala da ezaguna. Dinosauruek aurrerago forma txikiagoak garatu zituzten.

Lepidosauromorpha taldea archeosauromorpha taldearen azipa bezala ezagutzen da, tuatara eta muskerrak barne hartuz; baita ere, beraien ahaide fosilak. Lepidosauromorphak mesozoiko narrasti itsastar gehienak biltzen ditu; mosauruak, cretazeo garaitik bizi zirenak. Itsastar filogenetika fosiletateik sortu zen, fosilak aurkitzeko zailtasunagatik eta hauen egoeragatik sailkapen hau oso eztabaidagarria bilakatu zen. Autore ezberdinek ez dituzte hauek lepidosauromorpharekin edo archeosauromorpharekin lotu eta ictyopterygianak beti diapsidarekin lotu dituzte.[26][27]

Zenozoikoko narrastiak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kretazeoa amaitu zenean mesozoikoko narrasti megafaunaren heriotza eman zen (Cretaceous-palogene extintion event). Narrasti itsastarren artetik soilik itsas dordokak libratu ziren, eta itsastarrak ez ziren narrastien artetik soilik erdi-urtar kokodriloak eta choristodereak, ondoren miocenoansuntsitu zirenak. Suntsiketa dramatiko honen ostean mesozoikoaren bukaera eman zen eta zenozoikoaren hasiera. Ugaztun eta hegaztiek narrastien megafaunak hutsitako habitatak konkistatu zituzten, honek narrastien dibertsitatea handitzea moteldu zuen. Horrela hegazti eta ugaztunen dibertsitatea handitu zen. [28]Hala ere, narrastiek megafaunaren parte garrantzitsu bat okupatzen jarraitzen zuten. Batik bat, dordoka erraldoiek.

Archosauro eta narrasti urtarren existentziaren ostean kretazeoaren amaiera eman zen, baina narrastien dibertsifikazioak jarraitu zuen zenozoikoan. Squamatak kolpe masiboa jasan zuen KT-gertaeran, ondoren 10 milioi urte barru berreskuratuz, periodo honetan hain zuzen ere. Gaur egun narrastien ehuneko handiena dira squamata taldekoak (%95<).[29]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1.   The Phylogeny and classification of the tetrapods, Published for the Systematics Association by the Clarendon Press, 1988, ISBN 9780198577058, PMC 17300892, https://www.worldcat.org/oclc/17300892 .
  2.   The Phylogeny and classification of the tetrapods, Published for the Systematics Association by the Clarendon Press, 1988, ISBN 0198577052, PMC 17300892, https://www.worldcat.org/oclc/17300892 .
  3. a b (Ingelesez)  Laurin, Michel; Reisz, Robert R. (1995-02-01), «A reevaluation of early amniote phylogeny», Zoological Journal of the Linnean Society (2): 165–223, doi:10.1111/j.1096-3642.1995.tb00932.x, ISSN 0024-4082, https://academic.oup.com/zoolinnean/article/113/2/165/2632288. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  4.   Alison,, Cree,, Tuatara : biology and conservation of a venerable survivor, ISBN 9781927145449, PMC 888553607, https://www.worldcat.org/oclc/888553607 .
  5.   Mary., Franklin-Brown, (2012), Reading the world : encyclopedic writing in the scholastic age, The University of Chicago Press, ISBN 9780226260709, PMC 806335297, https://www.worldcat.org/oclc/806335297 .
  6. (Ingelesez)  «Details - Systema naturae, per regna tria naturae : secundum classes, ordines, genera, species cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. - Biodiversity Heritage Library», www.biodiversitylibrary.org, https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/559#/summary. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  7.   Dutoit, Yann Picand, Dominique, «Reptiles : definition of Reptiles and synonyms of Reptiles (English)», dictionary.sensagent.com, http://dictionary.sensagent.com/Reptiles/en-en/. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  8.   «Huxley's Bibliography 1», mathcs.clarku.edu, https://mathcs.clarku.edu/huxley/bib1.html. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  9. (Ingelesez)  Goodrich, Edwin S.; S, F. R. (1916-07-01), «On the classification of the reptilia», Proc. R. Soc. Lond. B (615): 261–276, doi:10.1098/rspb.1916.0012, ISSN 0950-1193, http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/89/615/261. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  10. (Ingelesez)  Watson, D. M. S.; S, F. R. (1957-03-28), «On Millerosaurus and the early history of the sauropsid reptiles», Phil. Trans. R. Soc. Lond. B (673): 325–398, doi:10.1098/rstb.1957.0003, ISSN 0080-4622, http://rstb.royalsocietypublishing.org/content/240/673/325. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  11.   Colin., Tudge, ((2002 [printing])), The variety of life : a survey and a celebration of all the creatures that have ever lived, Oxford University Press, ISBN 0198604262, PMC 59478527, https://www.worldcat.org/oclc/59478527 .
  12. (Ingelesez)  «Vertebrate Paleontology by Romer Alfred Sherwood - AbeBooks», www.abebooks.com, https://www.abebooks.com/book-search/title/vertebrate-paleontology/author/romer-alfred-sherwood/. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  13. (Ingelesez)  Tsuji, Linda A.; Müller, Johannes (2009-02), «Assembling the history of the Parareptilia: phylogeny, diversification, and a new definition of the clade», Fossil Record (1): 71–81, doi:10.1002/mmng.200800011, ISSN 1435-1943, http://www.foss-rec.net/12/71/2009. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  14. (Ingelesez)  Keynyn, Brysse,, «From weird wonders to stem lineages: the second reclassification of the Burgess Shale fauna», Studies in History and Philosophy of Science Part C: Studies in History and Philosophy of Biological and Biomedical Sciences (3), ISSN 1369-8486, http://www.academia.edu/10977257/From_weird_wonders_to_stem_lineages_the_second_reclassification_of_the_Burgess_Shale_fauna. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  15.   Benton, Michael J. (2005), Vertebrate palaeontology (3rd ed. argitaraldia), Blackwell Science, ISBN 9780632056378, PMC 53970617, https://www.worldcat.org/oclc/53970617 .
  16.   Lee, M. S. Y. (December 2013), «Turtle origins: insights from phylogenetic retrofitting and molecular scaffolds», Journal of Evolutionary Biology (12): 2729–2738, doi:10.1111/jeb.12268, ISSN 1420-9101, PMID 24256520, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/24256520. Noiz kontsultatua: 2018-03-13 .
  17. (Ingelesez)  Paton, R. L.; Smithson, T. R.; Clack, J. A. (April 1999), «An amniote-like skeleton from the Early Carboniferous of Scotland», Nature (6727): 508–513, doi:10.1038/19071, ISSN 0028-0836, http://www.nature.com/articles/19071. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  18.   Falcon-Lang, H. J.; Benton, M. J.; Stimson, M. (2007-12-01), «Ecology of earliest reptiles inferred from basal Pennsylvanian trackways», Journal of the Geological Society (6): 1113–1118, doi:10.1144/0016-76492007-015, ISSN 0016-7649, http://mr.crossref.org/iPage?doi=10.1144%2F0016-76492007-015. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  19.   The illustrated encyclopedia of dinosaurs and prehistoric animals, Marshall Pub, 1999, ISBN 1840281529, PMC 44131898, https://www.worldcat.org/oclc/44131898 .
  20. a b (Ingelesez)  Sahney, Sarda; Benton, Michael J.; Falcon-Lang, Howard J. (2010-12), «Rainforest collapse triggered Carboniferous tetrapod diversification in Euramerica», Geology (12): 1079–1082, doi:10.1130/g31182.1, ISSN 1943-2682, http://pubs.geoscienceworld.org/geology/article/38/12/1079/130093/Rainforest-collapse-triggered-Carboniferous. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  21. (Ingelesez)  Cisneros, Juan C.; Damiani, Ross; Schultz, Cesar; Rosa, Átila da; Schwanke, Cibele; Neto, Leopoldo W.; Aurélio, Pedro L. P. (2004-07-22), «A procolophonoid reptile with temporal fenestration from the Middle Triassic of Brazil», Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences (1547): 1541–1546, doi:10.1098/rspb.2004.2748, ISSN 0962-8452, PMID 15306328, http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/271/1547/1541. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  22. (Ingelesez)  Tsuji, Linda A.; Müller, Johannes (2009-02), «Assembling the history of the Parareptilia: phylogeny, diversification, and a new definition of the clade», Fossil Record (1): 71–81, doi:10.1002/mmng.200800011, ISSN 1435-1943, http://www.foss-rec.net/12/71/2009. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  23.   Piñeiro, Graciela; Ferigolo, Jorge; Ramos, Alejandro; Laurin, Michel (2012-07), «Cranial morphology of the Early Permian mesosaurid Mesosaurus tenuidens and the evolution of the lower temporal fenestration reassessed», Comptes Rendus Palevol (5): 379–391, doi:10.1016/j.crpv.2012.02.001, ISSN 1631-0683, http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1631068312000462. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  24.   J.), Benton, M. J. (Michael (1997), Vertebrate palaeontology (2nd ed. argitaraldia), Chapman & Hall, ISBN 0412738007, PMC 37378512, https://www.worldcat.org/oclc/37378512 .
  25. a b   1905-2001., Colbert, Edwin H. (Edwin Harris), (2001), Colbert's evolution of the vertebrates : a history of the backboned animals through time (5th ed. argitaraldia), Wiley, ISBN 0471384615, PMC 46504406, https://www.worldcat.org/oclc/46504406 .
  26. (Ingelesez)  Gauthier, Jacques; Kluge, Arnold G.; Rowe, Timothy (June 1988), «AMNIOTE PHYLOGENY AND THE IMPORTANCE OF FOSSILS», Cladistics (2): 105–209, doi:10.1111/j.1096-0031.1988.tb00514.x, ISSN 0748-3007, https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1096-0031.1988.tb00514.x. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  27. (Ingelesez)  Gauthier, Jacques; Kluge, Arnold G.; Rowe, Timothy (June 1988), «AMNIOTE PHYLOGENY AND THE IMPORTANCE OF FOSSILS», Cladistics (2): 105–209, doi:10.1111/j.1096-0031.1988.tb00514.x, ISSN 0748-3007, https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1096-0031.1988.tb00514.x. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  28. (Ingelesez)  Hansen, Dennis M.; Donlan, C. Josh; Griffiths, Christine J.; Campbell, Karl J. (2010-06-15), «Ecological history and latent conservation potential: large and giant tortoises as a model for taxon substitutions», Ecography (2): no–no, doi:10.1111/j.1600-0587.2010.06305.x, ISSN 0906-7590, http://doi.wiley.com/10.1111/j.1600-0587.2010.06305.x. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .
  29. (Ingelesez)  Reeder, Tod W.; Townsend, Ted M.; Mulcahy, Daniel G.; Noonan, Brice P.; Jr, Perry L. Wood; Jr, Jack W. Sites; Wiens, John J. (2015-03-24), «Integrated Analyses Resolve Conflicts over Squamate Reptile Phylogeny and Reveal Unexpected Placements for Fossil Taxa», PLOS ONE (3): e0118199, doi:10.1371/journal.pone.0118199, ISSN 1932-6203, PMID 25803280, PMC PMC4372529, http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0118199. Noiz kontsultatua: 2018-04-30 .

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Narrasti Aldatu lotura Wikidatan