Berbere

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Berbereak
Lehnert Landrock - Ouled Naïl Tunisie 1905.jpg
Berbere neska bat, 1910ean
Biztanleak guztira Ezezaguna
Biztanleria nabarmena duten eskualdeak Maroko: 9,500,000[1]
Aljeria: 4,300,000[1]
Libia
Tunisia
Mauritania
Mali: 600,000[2]
Niger: 400,000[2]
Txad
Egipto
Espainia
Frantzia
Herbehereak
Belgika
Hizkuntza Tamazight, Arabiera, Frantses, Gaztelania (Marokon eta Espainian)
Erlijioa Islam, Kristautasuna
Zerikusia duten beste giza taldeak Iberiarrak, arabiarrak, egiptoarrak
Berbereen ikurra

Berbereak edo amazigak[3] (amazigeraz, amazigh hitzak «gizon askea» esan nahi du; plurala imazighen da) Afrika iparraldeko etnia bat dira. 62 milioiko gizataldea osatzen dute.

Berezko hizkuntza amazigera edo berberera dute.

Berbereen banaketa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berbereak Afrika iparraldean

Berbereen hedapena Afrika iparraldean.

         Tuaregak          Braberrak (Atlaseko berbereak)
         Riftarrak          Chenoui
         Kabiliarrak          Chaouia
         Xluh          Saharako berbereak

Berbereak ondoko estatuetan banaturik daude:

Migrazio mugimenduen ondoriozko taldeak:

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Berbereak historiaurretik daude Ipar Afrikan. Lurralde haietako itsasertzean egokitu ziren feniziar eta greziarrak, eta hainbat kolonia sortu zituzten; haien eragina handia izan zen itsasertzeko biztanleen artean (Kartago eta zibilizazio punikoa). Kartago hartu ondoren, Berberiako kostaldean egokitu ziren erromatarrak (egungo Tunisia, Ipar eta Ekialdeko Aljeria, Ipar eta Mendebaleko Maroko) eta berbereek aurre egin bazieten ere (Masinisa Numidia eta Mauritaniako erregearen garaian), ezin izan zituzten egotzi kolonietatik. Kanpotiko mehatxuei aurre egiteko bat egiten jakin arren, berbere nomadak erabat sakabanaturik bizi izan ziren, eta bizi dira herri berbereak. Gaur arte etnia bezala irauten lagundu dion barreiatze honek ez zion eta ez dio, ordea, batasun politikoaren aldeko borroka neurri berean bultzatu. III-IV. mendeetatik aurrera, zenbait berberek kristau bihurtu eta hizkuntza latinoa onartu zuten. Judu koloniak ere eraiki ziren bertan, egungo judu berbereen antzinakoak. Inperioaren azken urteetan (IV. m.) berbereen altxamenduek indar berezia hartu zuten, baina 426. urtetik aurrera bandaloak nagusitu ziren kostaldean. Ekialdeko Inperio Erromatarraren garaian (531-642), indartu egin ziren berbereak, eta bizantziarrek Bizazena, Tunis eta beste hiri batzuk baizik ez zituzten menderatu. Hasieran aurre egin bazieten ere (Kosayla erresuma berberea, 687-690), berbereek ezin gelditu izan zuten arabiarren erasoa, eta VII. mendearen bukaeran musulmanak ziren nagusi Ipar Afrikako kostaldean. Itsasertzean Islamak hartu zuen kristautasunaren lekua, eta arabierak latinarena. Barnealdeak berbereen esku zirauen, baina arabiarren eragina berehala zabaldu zen: berbereek Islama hartu zuten erlijio (ortodoxia sunnitatik urrunduz, jariyi heresia onartu zuten gehienek) eta sartaldean (Fez eta Kairuanen, esaterako) hiri arabiar-berbere berriak sortu ziren (aginte arabiarraren mendeko berbereek osatuak). Hasia zen arabiartzea XII. mendeko bigarren inbasio arabiarrak areagotu zuen (Banu Hilal, Banu Sulaim, Banu Maqil): itsasertz osoa arabiartu zen, baita ekialdeko ordokia eta basamortuetako berbereak ere eta mendebaleko mendialdeetan berbereak nagusi geratu ziren gaurko egunera arte. Politikan, berbereak dinastia arabiarren arteko gatazken erdian bizi izan ziren, benetako beregaintasunari ezin eutsiz, zerbait eskainiko zien honako eta harakoaren alde jokatuz. Sartaldeko mendietako eta basamortuetako berbereek eutsi diote hizkuntza eta kulturari: Marokoko biztanleria erdia inguru da berberea, Aljerian gutxiengoa da (Kabilia, Aures) eta Tunisian talde txiki batzuk baizik ez dira geratu; ekialdean (Libia, Egipto) desagertu dira ia. Arabiera da nagusi, eta berberera edo amazigeraren hiztunen eskubideak ez dira errespetatzen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. a b Encyclopædia Britannica: Berber
  2. a b Q&A: The Berbers. BBC News.
  3. Hiztegi Batuan ez da azaltzen bi izen horietako bat ere. Dena dela, Euskaltzaindiak etnia horren hizkuntzak euskara batuan berberera edo amazigera izena duela erabaki du (ikus Hiztegi Batua); eta glotonimo horien erroak berbere eta amazig etnonimoak dira, hurrenez hurren. Berbere izena Elhuyar gaztelania-euskara hiztegian, Harluxet Hiztegi Entziklopedikoan eta 3000 Hiztegian ageri da, besteak beste; eta amazig, hainbat hedabide eta webgunetan, hala nola Berria egunkarian edota Argia astekarian.

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Berbere Aldatu lotura Wikidatan