Greziera

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Greziera edo grekoa
Ελληνικά Ellinika'
Non mintzatzen den: GreziaGrezia
ZipreZipre 
Eskualdea: Balkanak
Hiztunak: 15 milioi 
Rankina: 52
Hizkuntza familia: Indoeuroparra
 Helenarra
  Greziera edo grekoa 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: GreziaGrezia
ZipreZipre
Europar BatasunaEuropar Batasuna
Gutxiengo hizkuntza gisa onartua:
AlbaniaAlbania
ArmeniaArmenia
ItaliaItalia
Errumania
UkrainaUkraina
Erakunde araugilea: arautu gabea
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: el
ISO 639-2: gre (B) / ell (T)
ISO 639-3: ell

 

Greziera edo grekoa[1][2] Grezian hitz egiten den hizkuntza da. Herrialde horretaz gain, Zipren ere nagusi da, eta gutxiengo aipagarraik beste hainbat herritan daude (Italiako grikozko nahiz grekokalabrerazko hiztunak, Albaniakoak, etab.)

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Greziera Balkanetan aritua da K. a. 2. milurtekotik. Aztarnarik antzinena Kretako "Gurdiaren Taulen Gela"n aurkitu zuten. K. a. XV. mendekoa izanda, greziera munduko hizkuntzarik antzinetako bat dugu. Antzinatasun hori, indoeuropar hizkuntzen artean Vedasen sanskritoak bakarrik berdindu dezake.

Alfabeto grekoa, berriz, ez da hain zaharra eta feniziar alfabetotik eratorria da. Hizkuntzalarien aburuz, greziera bost arotan banatu daiteke:

Erdi Aroko grezieratik aurrera bi hizkeratan banatua izan da greziera: Dhimotikí (Δημοτική), herri hizkera, eta Katharévusa (Καθαρεύουσα), hizkera jasoa klasikoen itxura, testu literario, juridiko, administratibo eta zientifikoetan erabilia XIX. eta XX. mendeetan. Diglosia arazo honek 1976ko 306 Legeak bukatu zuen, Dhimotikí ofiziala bihurtuz. Bitartean, bi hizkerek "Greziera Batua" (Κοινή Νεοελληνική edo Aro berriko greziera amankomuna) sortu dute.

Nahiz eta batzuk aro berriko grezierazko hiztun jasoak antzinako testuak ulertu ditzakeela dioten, ziur asko kultura dela eta ulertuko dituzte eta ez hizkuntzen arteko antzekotasunez. Hala ere, Koinē, erraza da oso egungo grezierazko hiztunentzat.

Euskarak, Europako beste hizkuntzak bezala, hitz asko hartu ditu grezieratik (astronomia, demokrazia, filosofia, eta abar). Gainera, greziar hitzak eta morfemak oraindik erabiliak dira hitz berriak sortzeko (antropologia, fotografia, biomekanika eta abar) eta latinezko hitzekin batera, egungo hiztegi zientifiko eta teknikoaren erroak dira.

Sailkapena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Grezierak Indo-Europar hizkuntza familian bere adarra propioa du. Hurbilago zituen antzinako hizkuntzak antzinako mazedoniera (agian grezierazko dialektoa bera) eta frigiera ziren, baina hau ez dago dokumentatuta. Egun, hurbilago dituen hizkuntzak armeniera eta Indo-Iraniar hizkuntzak dira.[3]

Idazkera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Greek alphabet alpha-omega.svg
Alfabeto greko
Αα Alpha Νν Nu
Ββ Beta Ξξ Xi
Γγ Gamma Οο Omicron
Δδ Delta Ππ Pi
Εε Epsilon Ρρ Rho
Ζζ Zeta Σσς Sigma
Ηη Eta Ττ Tau
Θθ Theta Υυ Upsilon
Ιι Iota Φφ Phi
Κκ Kappa Χχ Chi
Λλ Lambda Ψψ Psi
Μμ Mu Ωω Omega
Letra zaharkituak
Digamma uc lc.svg Digamma Qoppa uc lc.svg Qoppa
San uc lc.svg San Sampi uc lc.svg Sampi

Greziera
Sakontzeko, irakurri: «Alfabeto greko»

Greziera alfabeto grekoaz idatzia da k. a. IX. mendetik. Greziera klasikoaz, latin klasikoaz bezala, letra larriak baino ez zeuden. Letra xeheak Erdi Aroko eskribek sortuak ziren arinago idazteko. Egun erabiltzen den alfabetoa berant ionikoa da, atikoa idazteko sortua k. a. 403an.

Aro berriko alfabeto grekoak 24 letra ditu, bakoitzak letra larria eta letra xehezko formetan. Sigmak beste xehezko forma (ς) du bukaeran erabiltzeko.

Letra larriak
Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω
Letra xeheak
α β γ δ ε ζ η θ ι κ λ μ ν ξ ο π ρ σ τ υ φ χ ψ ω

Gainera alfabeto grekoak zenbait ikur diakritiko ditu: hiru ahoskera, arnasa hartzeko markak eta dieresi. Ikur guzti hauek helenista aroan zehar sortuak ziren baina egun alde batean utziak izan dira. 1982tik aurrera, sistema monotonikoa izenekoa erabiltzen da, hau da, dieresi baino ez erabiltzen duena, antzinako sistema edo politonikoa Greziera Klasikoa idazteko erabilia da.

Aro berriko grezieraren adibideak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ikus, gainera[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Greziera Aldatu lotura Wikidatan
Wikipedia
Hizkuntza honek bere Wikipedia du.
Bisita ezazu.