Esloveniera

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Esloveniera
'Slovenski jezik'
Non mintzatzen den: Eslovenia, Italia, Hungaria, Kroazia eta Austria 
Eskualdea: Balkanak
Hiztunak: 2.5 milioi (2010)
Hizkuntza familia: Indoeuroparra
 Eslaviarra
  Hegoaldeko Eslaviarra
   Hego-mendebaldeko eslaviarra
    Esloveniera 
Estatus ofiziala
Hizkuntza ofizialtzat duten lurraldeak: Eslovenia, Europar Batasuna
Erakunde araugilea: Zientzia eta Arteko Esloveniako Akademia
Hizkuntza kodeak
ISO 639-1: sl
ISO 639-2: slv
ISO 639-3: slv

 

Idioma esloveno.png
 

Esloveniera (Slovenski jezik edo slovenščina) batez ere Eslovenian hitz egiten den eslaviar taldeko hizkuntza da (hego-mendebaldekoa hain zuzen, serbokroazierarekin senidetuta), bertako hizkuntza ofiziala delarik. Gainera, esloveniar herrialdearen mugan dauden Italia (Friuli-Venezia Giulian), Austria (Karintian) eta Hungariako hainbat gunetan ere hitz egiten da.

Lehenengo mintzaira da 1.85 milioi pertsona ingururentzat, eta Europar Batasunaren 24 lan hizkuntza ofizialen artean dago.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Freising Eskuizkribuak.

Freising Eskuizkribuak, X. mendeko amaieran eta XI.eko hasieran idatzitakoak eta erlijio arlokoak, dokumenturik zaharrentzat hartzen dituzte. Erdi Aroan zehar herri xehearen etxeko mintzarira izan zen, hirietan ere hitz egiten zuten arren, alemaniera eta italierarekin batera. Hala ere, nobleziaren hizkuntza garai hartan batik bat alemana bilakatu zen.

Lehenengo eslovenierazko hitzak inprimaturik "stara pravda" ('justizia zaharra') 1515ean agertu ziren Vienan poema batean. Esloveniera estandarra XVI. mendeko bigarren erdialdean sortu zuten, hasiera hartan luterotar egile batzuen eskutik: Primož Trubar, eslovenierazko lehendabiziko liburuak idatzi zituena; Adam Bohorič, lehenengo gramatikaren egilea; eta Jurij Dalmatin, Biblia osoa itzuli zuena.

Eredu estandarra nagusiki Goiko Beheko karnoliar dialekto taldeetan oinarritu zuten, eta prekmurje dialektoa baztertuta gelditu zen XIX. eta XX. mendeetan burututako prozesuan. Hori dela-eta gaur egun oraindik ere horren hiztunak urrun sentitzen dute eredu batua.

XIX. mendean, nazionalismo erromantikoaren sasoian, ilirismoa eta pan-eslaviar kultura mugimenduek hizkuntza batuari ekarri zizkioten serbokroaziera eta txekierazko hitzak, batik bat historikoki mailegatutako alemanierazko hitzak ordezkatzeko. Urte haietako egile nabarmenak Fran Levstik eta Josip Jurčič izan ziren, azken hau lehenengo eleberria idatzi zuelarik 1866an. Mendearen amaieran aurkako joera nagusitu zen, tartean Ivan Cankar egile modernista zegoelarik, hizkuntza "garbiagoa" bultzatuz eta kroazierazko mailegu gehiegizkoak ekidinez.

1920 eta 1930eko hamarkadetan, Jugoslaviako Erresumaren urteetan, kroazierazko eragina berriro areagotu zen. Honen aurka, idazle gazteak eta intelektualak azaldu ziren, ezkertiarrak eta katolikoak. 1920 eta 1941 artean mintzaira ofiziala "serbiera-kroaziera-esloveniera" izan zen. Praktikan, esloveniera erabiltzen zuten hezkuntzan eta administrazioan, erakunde batzuetako mintzaira serbiera zen bitartean.

Garai hartan bertan, mendebaldeko lurraldeak Italiak bereganatuta zituen, italiera modu biolentoan inposatuz. 1923 eta 1943 artean eslovenieraren erabilera publikoa debekatuta zegoen hertsiki eta ekintzaileak erreprimituta. Halaber, Austriaren menpe zeuden lurraldeetan (Hego Karintia) germanizazioaren politika gogorra zen ere bai, eta 1938an Karintian esloveniera debekatu zuten, Anschlusseko urteetan. Honek bizkortu zuen hizkuntza ordezkapena bertan: 1910ean %17a eslovenierazko hiztunak baziren, 1951an soilik %10a, eta 2001ean %2.8a besterik ez.

Munduko Bigarren Gerran herrialdea banatu zuten Ardatzaren potentziek, Italia faszistak, Alemania naziak eta Hungariak hain zuzen. Okupatzaile hauek guztiek hiztunak jazarri zituzten modu batean edo bestean. Gerratea amaituta, Eslovenia Jugoslaviako Errepublika Sozialista Federalean sartu zen, eta esloveniera federazioaren hizkuntza ofizialetako bat bilakatu zen. Salbuespen garrantzitsu bat egon zen, jugoslaviar armada alegia, serbokroaziera baino ez zuena erabiltzen.

Azkenik, independentzia nazionalak biziberritu zuen hizkuntza 1991tik, bizitzaren arlo guztietara hedatuz. 2004an Europar Batasuneko hizkuntz ofizialtzat izendatu zuten. 2010ean, Janez Dular hizkuntzalari ezagunak komentatu zuen hizkuntza, arriskuan ez dagoen arren, presentzia murrizten ari dela zientzia eta goi hezkuntzaren alorretan bereziki.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Esloveniera Aldatu lotura Wikidatan
Wikipedia
Hizkuntza honek bere Wikipedia du.
Bisita ezazu.