Ukraina

Wikipedia(e)tik

Ukraina

Україна
( Ukrayina )


Bandera	Armarria

Goiburu nazionala: Ez du

Ereserkia: Shche ne vmerla Ukraina
( Ukrainako Aintza ez da Amaitu )

Hiriburua Kiev (Kyiv)
50°27′N 30°30′E

Hiri handiena Kiev

Hizkuntza ofiziala(k)

Ukrainera

Gobernua

Presidentea
Lehen Ministroa

Demokrazia parlamentarioa
Viktor Justxenko
Julia Timoshenko

Independentzia
- Aldarrikatua
- Onartua SESBetik
1991 abuztuaren 24
1991 abenduaren 1

Eremua
- Guztira
- ur % 603.700 km² (45.)
arbuiagarria

Biztanleria
- Estimaketa (2006)
- Errolda (2001)
- Dentsitatea 46.710.816 (26.)
46.212.455
78 biztanle/km² (92.)

Dirua Hryvnia (UAH)

Ordu eremua
- Udan (DST) EET (UTC +2)
(UTC +3)

Interneteko domeinua

.ua

Telefono aurrezenbakia +380

Herritarra ukrainar

Ukraina (ukraineraz Україна, Ukraina) Europa ekialdeko estatua da, Itsaso Beltzaren ertzean kokatua. Mugakide ditu Errusia ekialdean, Bielorrusia iparraldean eta Polonia, Eslovakia, Hungaria, Errumania eta Moldavia mendebaldean. Hegoalderantz Itsaso Beltza eta Azoveko itsasoa ditugu.

Gaur egun Ukraina osatzen duen lurraldea, ekialdeko lehen estatu eslaviarraren hegoaldeko zatia izan zen, Kievdar Rus. Estatu hau Varangiar vikingoek eraiki zuten.

Hiriburua Kiev da.

[aldatu] Etimologia, Ukraina izenaren jatorria

Ukraina berbak ekialdeko eslaviar zaharrean muga esan nahi bide du. Hasierako "U" horrek zehar, -n adieraziko luke, eta "kraj" erro eslaviarrak herrialde^[1]. Berez, "krayina" hitzak ukraineraz herri kontzeptua izendatzen du.

[aldatu] Historia

[aldatu] Historiaurrea

Kristoren aurretiko 4500 urtearen inguruan, neolito garaian, giza taldeak ezarriak ziren gaur egun Ukrainak osatzen duen lurraldean. Burdin Aroan zimeriarrak, eszitak eta sarmatak bertan egonkortu zirelako aztarnak ere badira.^[2]

Kristo aurretik VI. mendetik aurrera antzinako greziarrek eta erromatarrek, batzuek besteen ondoren, koloniak sortu zituzten eta Bizantziar Inperioak ere bere kokaguneak paratu zituen. Tiras, Olbia edota Hermonassa haietariko batzuk izan ziren, Itsas Beltzeko ipar-ekialdeko itsasertzean.

[aldatu] Kiev (800–1349): Urrezko Aroa

Kievdar Ruseko mapa, XI. mendean. Urrezko Aroan Kievedar Rusaren zabalerak egungo Ukrainaz aparte, Errusia eta Bielorrusiako hainbat alde ere bere zituen.

X. eta XI. mendeetan Europako alde honetan estatu berri baten sorrera eta hedapena gauzatu zen: Kievdar Rus delakoa izan zen eta historialari askoren arabera sasoi horretan mamitu zen ukrainarren nazio-identitatea.^[3]. Hiriburua Kiev bera zen, eta testu zaharrei jaramon egiten badiegu sortzaileak eskandinaviar jatorrikoak ziren, varangiarrak hain zuzen ere, egun Suedia eta Danimarka diren lurraldeetako aspaldiko biztanleetako batzuk. Denborak aurrera egin ahala bertako eslaviarrekin bat egin zuten, eta asimilatutako jende-multzo hau izan zen Rurik printzearen dinastiaren abiapuntu, Rus-aren aurrenekoa. Kievdar Rusa hainbat printzerrik osatu zuten, Kievekoa gailen zelarik, eta Ruriken ondorengo asko berori kontrolatze aldera sator-lan, azpijoko eta burruka etengabean aritu ziren. Kieveko Urrezko Aroak Volodymyr Handiaren erregetza du abiagune (980-1015) eta estatuaren buru zela Bizantziotik zabal zetorren kristautasunari men egingo dio. Haren semeak, Yaroslav Jakintsuak, Kieveko Rusaren aldi bizienari eta garrantsitzuenari ekin zion, bai kulturaren alorrean, bai politikarenean. Gerora deuseztatzea dator, estatuaren zatikatzea. Vladimir Monomakh (1113-1125) erregearen agintepean eta beronen seme Mstislav-enean (1125-1132) ostera ere berpiztu zen Kievdar Rusa. Baina hurbil eta atezuan zebiltzan mongolak, zeintzuek 1240an Kiev erabat suntsitu zuten^[4].

[aldatu] Kanpoko herrialdeen menpe (1349-1914)

Mongolen inbasioen ondoren Ukraina kanpoko herrien zuzendaritzapean bizi izan zen. XIV. mendetik XVII.era Lituania eta Poloniaren menpe; batzuen zein besteen eraginpide handiago edo txikiagoa denbora tarte horretan partekatua izan zen.

Mongolek hankaz gora jarritako Rusaren deuseztatzeak printzerri biren nagusitasun aldiari eman zion bide: Halych eta Volhynia. Zenbait urteren buruan bat egin zuten, estatu egituratik hurbil antzean.

[aldatu] Aro Garaikidea

1986ko apirilaren 26an Txernobilgo hondamendia gertatu zen Txernobil hirian. Historiako istripu nuklearrik larriena izan zen, INES (International Nuclear Event Scale) eskalan 7. mailan kokatzen delarik (denetan handiena).