Libano

Wikipedia(e)tik
Hona jo: nabigazioa, Bilatu
Libanoko Errepublika
الجمهوريّة اللبنانيّة
( Al-Jumhuriyah al-Lubnaniya )
Libanoko bandera
Bandera

Libanoko armarria
Armarria

Goiburua: Koullouna Lil Watan, Lil Oula wal'Allam
( Denok!! Gure Nazio, Ikur eta Aintzarentzat! )
Nazio ereserkia:
Koullouna Lil Watan, Lil Oula wal'Allam
Libano: kokalekua
Hiriburua
(eta hiri handiena)
Beirut
33°54′N 35°32′E
Hizkuntza ofiziala(k) Arabiera1
Gobernua
Presidentea
Lehen Ministroa
Errepublika
Michel Sleiman
Najib Mikati
Konstituzioa
Independentzia
- Aldarrikatua
- Onartua
1926 maiatzaren 23
Vichy-ren Frantziatik
1941 azaroaren 26
1943 azaroaren 22
Eremua
• Guztira
• Ura

10.452 km² (161.)
% %2
Biztanleria
• Zenbatespena(2005)
• Errolda (1932)
• Dentsitatea

Herritarra

3.826.0182 (123.)
861.3993
358 biztanle/km² (16.)

libanoar
Dirua Libanoko Libera (LL) (LBP)
Ordu eremua
 • Udan (DST)
UTC (UTC +2)
Bai (UTC +3)
Interneteko domeinua .lb
Telefono aurrezenbakia +961
1Agiri ofizialak Frantsesez ere idatzita daude. Hizkuntza mintzatuak: Libanoko arabieraren dialektoa, frantsesa, ingelesa eta armeniera.
2Diasporan 10-14 milioi libanoar dira mundu osoan
3Gobernuak ez du egin 1932ko erroldaren eguneratzerik, ordezkaritza politikoan izan ditzakeen aldaketak sahiesteko.

Libano Ekialde Hurbileko estatua da, Mediterraneo itsasoaren ertzean kokatua. Mugakide ditu Israel hegoaldean eta Siria ipar eta ekialdean. Libanoko bandera eta armarrian, Libanoko zedroa agertzen da, herrialdearen eta diasporaren ikur nagusia.

Hiriburua Beirut da.

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Libano satelite irudian

Libano Ekialde Hurbilean dago, Mediterraneo itsasoaren ertzean (225 km-tako kostaldea du). Siriarekin muga egiten du iparralde eta ekialdean (375 km) eta Israelekin hegoaldean (79 km).

Ekialdeko lurralde txiki bat (Beqaa) eta kostaldea albo batera utziz gero, Libano herrialde menditsua da. Iparraldean dago Libanoko mendirik garaiena, Sawda, 3090 metrokoa. Hegoalderantz jotzean, mendiak mendixka bihurtzen dira, Galileako mendiekin (Israel) bat egiteraino.

Libanok klima mediterranear epela du. Kostaldean neguak euritsuak eta freskoak izan ohi dira eta udak beroak eta hezeak. Barrualdera jotzean klima gero eta kontinentalagoa nagusitzen da, mendi inguruetan bereziki; hemen sarritan izan ohi dira elurteak neguan. Orokorrean eskualde euritsua da, inguruko beste herrialdeekin konparatuz gero gutxienez. Hala ere, ipar ekialdeko zenbait lurraldetan mendi garaiek euria sartzea eragozten dute eta ondorioz euri kopuru oso txikiko eskualdea da.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Libanoko historia
Jupiter-Baal tenplua (Baalbek)

Libano, Feniziaren oinordekoa eta kristautasunaren sorleku historikoa, Otomandar Inperioak okupatu zuen XVI. mendean. Ondoren, Frantziaren protektoratua izan zen, Lehen Mundu Gerran turkiarrak garaitu zituztenetik 1943an independentzia lortu zuten arte. Libanoko historia independentziaren ondoren, oreka eta gatazka aldizkako garaiez osatua dago. Honi garapen ekonomiko handia lotu behar zaio, Beirutek duen finantza eta merkataritza garrantzi handia dela-eta. Libano Ekialde Hurbileko Suitza ezizena zuen 1970eko hamarkadaren amaiera arte, musulman eta kristauen arteko gerra zibila piztu zen arte, alegia.

1948an, Lehen gerra arabiar-israeldarraren ondoren, 100.000 iheslari palestinar joan ziren Libanora, Israelgo Estatuaren aldarrikapena zela-eta. Beste hainbat iheslari gehitu zitzaien 1967ko Gerraren eta Irail Beltzaren ondoren. 1975an, Libanon zeuden palestinarren kopurua 300.000 ingurukoa zen. Egoera jasanezin hori izan zen gerra zibila piztu izanaren arrazoietako bat, 1975eko apirilean, eta herrialdea gobernu eraginkorrik gabe aurkitu zen.

Rafik Haririren hil-kapera (2005)

Gerra Zibilean kristauak eta musulmanak aurka aritu ziren: alde batean, gehien bat kristau maronitek osatutako miliziak, batez ere Katā'eb alderdikoak, Bachir Gemayel-ek gidatua; beste aldean libanoar sunitar eta xiitarrek eta palestinarrek osatutako koalizioak. 1976an, kristau maronitak eta hauen aliatuak (Sulaymān Frānjiyye eta Camille Sham‘ūn presidente izandakoaren miliziak) garaitzen zihoazen. Horregatik, Arabiar Ligak esku-hartzea erabaki zuen Riadeko Itunean, estatu arabiarrek osatutako tropak bidaliz, nahiz eta berez Siriak kontrolatuak egon. Honek, gogor erasoz berehala bakea inposatu zuen, palestinarrak eta hauen aliatuak zalantzarik gabe kolpatuz (Tell el-Za'tar iheslari palestinarren eremuko sarraskia, 1976). 1978an, maronitek siriarren nahia ulertu zuten, hau da, baketze indarren atzean herrialdea okupatzea eta kontrolatzea zela helburu, "Siria Handia" ideia zaharra lortu nahian. Urte bereko irailean okupazioa argi geratu zen, nahiz eta arabiar estatuen gaitzespena jaso. Siriar indarrak Libanon gelditu ziren, bertako politika baldintzatuz. 2005eko apirilean alde egin behar izan zuten, Rafik Al-Hariri lehen ministroaren hilketaren ondoren egindako manifestazioak zirela-eta.

Banaketa administratiboa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: Libanoko banaketa administratiboa
Libanoko eskualde eta probintziak

Libanoko sei eskualdetan banatua dago, muhafazah izenekoak. Hauek barrutitan banatzen dira (qadaa).

  1. Beirut (Beirut)
  2. Libano Mendia (Baabda)
  3. Iparraldea (Tripoli)
  4. Bekaa (Zahleh)
  5. Nabatieh (Nabatieh)
  6. Hegoaldea (Sidon)

Demografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Libanoko biztanleak talde erlijiosoetan bildu ohi dira. Erlijio bakoitzak bere gune propioak ditu eta bizitza nahiko autonomoa izaten dute. Estatuko botereak erlijioaren arabera banatzen dira. Presidentea kristaua da, lehen ministroa musulman sunnia eta parlamentuko lehendakaria musulman xiia.

Estatistiken arabera, biztanleen %59 musulmana da (sunniak, xiiak...) eta %39 kristaua (maronitak, greziarrak, armeniarrak, melkitak, asiriarrak, katolikoak...). Horrez gainera kurduak ere badaude eta Palestinako 394.532 iheslari arabiar.

Kanpo loturak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Libano Aldatu lotura Wikidatan