Musu

Wikipedia, Entziklopedia askea

Musu edo pot bat ezpainekin beste norbait edo zerbait ukitzean datza, normalean beste pertsona bat. Halere, beste primate batzuen ohitura da ere.[1]

Normalean, musuek adiskidetasuna, maitasuna eta adeitasuna adierazten dute. Gainera kultura eta lurraldearen arabera musuak emateko moduak aldatu ez ezik, berarekin adierazi nahi dena ere aldatuko da.

Haur hizkeran pa erabiltzen da.

Biologia eta eboluzioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Animalien mundu naturalaren barruan, hainbat analogia daude musuen inguruan, Crawleyk dioenez: Hegaztien fakturazioa, intsektu batzuen antena-jokoa eta usoen kataglotismoa. Antzerako portaera ikusten da, txakurra, hartza eta katua bezalako ugaztunen artean.

Antropologoek ez dakite oraindik musuak ematen ikasten diren edo instintuz jokatzen ote duten. Beste animali batzuen garbitasun-portaerarekin lotuta egon daiteke edo amek bere seme-alaben ahora emeten dieten ekintzan.

Musuen portaera primateak ez diren gizakietan ere ikusi daiteke, txoriek, katuek, txakurrek eta beste animali batzuek miazkatzeko, apaintzeko eta laztantzeko portaera adierazten dute, beste espezie batzuekiko zein gizakiarekiko. Ekintza hau musutzat hartu daiteke.

Fisiologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musukatzea portaera konplexua da, koordinazio muskular esanguratsua eskatzen duena, aurpegiko 34 muskuluak eta 112 jarrera muskuluez osatuta dago.

Parte hartzen duen muskulu garrantzitsuena orisaren muskulu orbikularra da, ezpainak zimurtzeko erabiltzen dena hain zuzen. Ezpainak nerbio-bukaera asko dituzte, hozkadaren aurrean eta  ukimenean sentikorrak dira.[2]

Gaixotasunak transmititzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musukatzea portaera konplexua da, koordinazio muskular esanguratsua eskatzen duena, aurpegiko 34 muskuluak eta 112 jarrera muskuluez osatuta dago.

Parte hartzen duen muskulu garrantzitsuena orisaren muskulu orbikularra da, ezpainak zimurtzeko erabiltzen dena hain zuzen. Ezpainak nerbio-bukaera asko dituzte, hozkadaren aurrean eta  ukimenean sentikorrak dira.[3]

Esanahi biologikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musua kontrakzio-egoeran dauden orbikular ori muskulu biren kontra-posizio anatomikoa da.

Animalia portaera azkotan eta espezie ezberdinetan ikusten da musu ematen dela, besteak beste, hegaztietan eta ugaztunetan (primateetan batez ere). Musua gizakien bizitzako elementu gisa iradokitzen da, ezpainen funtzio biologikoaren patroi batetik sortua. Ezpainek hainbat nerbio-amaieraz osatutako foku sentsitibo bat da, animaliaren baten ingurunea ezagutzean bulkada elektrikoak transmititzeko funtzio nagusia dute, baita ere soinuen igorpenaren funtzioa eta xurgapena.

Animali espezie batzuetan, espezieen arteko gizarte-portaerarekin adierazten da musua, animaliaren talde ordena bermatuz. Antzeko portaera ikusi daiteke, kumeak gai ez direnean elikagai solidoak kontsumitzerako orduan, ahoz ahoko ekintza horretan.

Txinpantzeak, Gourami musu-zalea eta Agopornis animaliak ezpainen uztarketa komunikazio edo identifikazio bide gisa erabiltzen dute.

Giza fisiologia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ezpainak kontaktuan jartzeak erogenoarekin lotutako nerbio-ekintza estimulatzen du. Estimulazio erogenoan bost nerbio sartzen dira garezurrera, ingurumen-elementuak ezagutzeko eta identifikatzeko erabiltzen direnak.

Eragin neuronalak sortutako bulkada elektrikoak ezpainetako larruazala, mingainaren ukipena eta ezpainez gaindiko guneko fokuetan sortutako sentsazioak eragiten dituzte, eta seinale hauek garunean deskonektatzen dira.

Musu emateak edo ezpainak kontaktuan jartzeak, odol-uholdea eta nerbio-estimulazioa bultzatzen ditu, baita ere dopamina, oxitozina eta adrenalina askatzen ditu, burmuineraino eramanez, ondorio fisiko handiak ekarriz.

Odol-uholdean oxitozina askatzeak, hainbat erantzun fisiko sortzen ditu, nerbio izerdia eta erantzun sexualak, zakila eta klitoriaren erekzioaren prozeduran.

Dopaminak ongizate- sentsazioa sortzen du, eta azkenik, adrenalinak hainbat aldaketa fisiko eragin ditzake, presio arteriala, glukosa-maila, eta bihotzaren erritmoa azkartzea.

Osasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Osasunerako onurak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musu emateak umore ona eragiten duten hormonen ekoizpena estimulatzen dute;

oxitozina, maitasun-sentimendua askatzen duena, Endorfina, zoriontasun-sentsazioa eragiten duten hormonak, Dopamina, garuneko plazer-zentroa estimulatzen duena. Musu batean askatutako endorfina indartsuagoa izan daiteke morfinaren eraginerako, horrek estres-mailak berdintzen eta ongizate-sentsazioa ematen du.[4]

Depresioaren aurka babesten dute musu erregularrek. Afektuak, aldiz, estresa murrizten du. Depresioa eta estresa murrizteaz gain kolesterol-maila, harremanaren gogobetetasuna handitu,autoestimulu-maila handitu, aurpegiko muskuluak tonifikatu, listuan dagoen anestesikoa askatu, sistema kardiobaskularreankolesterol-maila txikiagoak izatea eta funtzio metabolikoak hobetzen ditu.

Musu ematea, esperimentu kontrolatu batean frogatu da.

Musuaren osasunerako adrenalina eta noradrenalina askatzea onuragarria da odol-uholdean, ekintza kardiobaskularrean hainbat aldaketa fisiko ekar ditzake, odolaren ponpaketa eta bihotzaren erritmoa areagotzen du. Musu emateak minutuko bi edo hiru kaloria erre ditzake.

Osasunerako arriskuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Osasunerako arriskutzat hartzen dira giza listuan dauden patogenoak, kanpo transmititzeak eragindako pairamen medikoak. Listuan dauden birusek eta beste mikroorganismo batzuek, gaixotasun infekzioso batzuk ekar ditzake.

Ezpainak kontaktuan jartzeak, edozein gripe mota, herpes edo mononukleosia infekzioa[5] transmititu dezake. mononukleosia edo musuaren gaixotasuna gizakiak bakarrik transmititu dezake, 15 eta 25 urte bitartean da ohikoa baina herrialde azpigaratuetan umeengan ere ikusi daiteke.

Aldiz sexu-transmisiozko infekzioek ezpainetako kontaktuan ez dute kutsatzeko maila handirik adierazten, salbu eta ahoko lesio bat dagoenean.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musua [6]praktika naturala da, bi banakoren komunikazio metodoa, poliki-poliki garatzen joan dena. Aurrekari bezala primate animalia-espezietan sortzen da, hauek musua elika-bide gisa garatu zuten. Prosedura honetan amak elikagaiak aurremurtxakitzen zituen, hazkuntzaren ahoan uzteko, elikagai solidoak mutxikatzeko gai ez zelako.[7]

Historikoki, gizakien musuak sexu-harremanen osagai bat izan da. Musua deskribatzen duen abidentzia zaharrena Indiako kulturan izan ziren K.a. 15000 inguruan. Kama Sutrak, sexuaren berezko jainkotasuna deskribatzen zuen Vatsyayana liburu sakratuak gure aroko hirugarren mendekoak dira, bertan musua praktika sexualtzat hartzen zen.

Aldi klasikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Garai klasikoko zibilizaziok musu ematea konbentzionalismo sozial gisa edo sexu-praktika erabiltzen zuten. Babiloniar kulturan, Enûma Elish kontakizun kreazionistan, musuak erreguarekin, damuarekin eta agurrarekin praktika bezala aipatzen da.  Aldiz, kultura afroasiarrean musua maitasuna eta afektuaren sinbolo bezala erabiltzen zen, Jakoben eta Judas Iskarioteren [8]kontatzen dituzten istorioak, Biblian ikusi daitekeen bezala.

Erroma eta Grazian, garai klasikoan, maitasuna eta afektuaren adierazpen bezala hedatzen da musua, Europako eta Asiako inperioetan hedatu zirelako. Odiseanm Katulo eta Ovidioren idazkietan, musua maitasun edo miresperaren sinbolo gisa agertzen da.

Erdi aroa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musuek miresmena eta berigunea biltzen zituzten esanahi ezberdei heldu zien, Musulmanek besaburuan musu ematen zuten errespetua adierazteko. Gaur egun ere sorbaldako musu ematen duren suintasun haindiko pertsona denean, horrela pertsona horrekiko errespetua erakusten da. Kristauek, gizarte-estamentu dotore pertsonak(nobleak edo elizagizonak) errespetua eedo agurrez musukatzen zituzten, eskuan, azturaren lokarrietan, oinetan eta gainean zituzten bitxietan.

Erdi Aroko hizkunzan, “bakea ematea” aurpegian musu ematea ere aukera bat zen, adiskidetasunaren eta agurraren seinale. Garaian ere legezko konpromosoan musuak ematen ziren, non analfabetoak “X” bat marrazten zuen, horrela kontratu baten aurrean zuen konproisoa adierazten zuen, “X”-ak musuaren esanahia hartuz.

XVIII.mendea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Korronte artistikoak mugimendu barroko tradizionalismoa atzean uzten joan zen, Gorteko nortasun artistikoak, Rokokoko korronte artistikoa sortu zen XVIII.mendearen lehen erdian. Rokokoak sarritan, alderdi exotiko, erotiko, sentsual eta sexualak biltzen zituen, bertan musuak argi eta garbi ikusi daitezke garaiko pinturetan. Bikote baten maitasuna edo amaren maitasuna adieraziz.

Industria-iraultzan, musuak kortesiaren sinbolo bezala orokortu zen. Sexu-praktika berpiztu arren, musua buikote baten intimitatearen praktikan geratu zen.

Maitasuna edo afektu adierazpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musua adierazpen emozionala da, normalean beste pertsona batenganako afektu-sentimenduak edo maitasuna adierazten dutenak. Musuek pertsonaren eta plazerraren objetuare arteko lotura ahalbiden ditu, inplikazio erromantiko, sexual, erotiko edo afektiboak adieraziz. Kulturaren arabera esanahi ezberdin bat eduki dezakete musuek, adierazpen metalinguistiko gisa erabiltzen dena, gizarte sinbolo, estimu, afektu, errespetu edo maitasuna adieraziz.

Eboluzionalki sortzen da animalia-espezieetan musuaren esanahi kulturala, maitasunaren eta afaktuaren adierazpen bezala. Animaliek elikagai premastifikatua kumeei transferitzen baitzaie amaren ahotik, bertan sortzen da ama musuaren esanahi soziala, maitasuna eta babesa erakutziz.

Esanahi afektiboa edo maitasunezkoarekin, India, Grezia, Erroma eta Asiria kultureatik jarraitzen zaio.

Afektu adierazpena eta maitasuna kultura metalinguistiko danetan egongo da.

Esanahi sexuala edo erromantikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musuak lotura emozional biziak garatu ditu, esanahi sexuala eta erromantikoa sentitzen dituzten pertsonen artean eman ohi da , bi pertsonen ezpainak ikitu egiten ditu asmo erogenoarekin.

Esparru horretan, maitasuna edo afektua adierazteko musuak onarpen eta pertenentzia sozialeko sentimenduak sortzen ditu hartzailearengan,Zoriontasun- sentimenduetara bideratzen da, sentimendu positiboak agertuz.

Intimitatearen osagai erotikoa dela esan genezake, organismoaren erantzun sexuala estimulatuz.  Ezpainen nerbio-amaieran hainbat estimulu elektriko sortzen ditu eta sexu-jarduera bultzatuko luketen hainbat erantzun sexual fisikoetan.  Koitoaren aurreko jardueran elkarzten da, ondorio fisiko eta esanahi sozialak direla eta.

Afektu adierazpena[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musu bat sexu-estimulaziora bideratzen ez diren maitasun sentimenduen sinbolismo bezala erabili daitezke, hau da, sexu-asmorik gabe. Musua edozein pertsonaren artean eman daiteke, sexua eta adina kontuan hartu gabe. Musuek enpatia, leialtasuna, esker ona, erruki sentimenduak plazaratzeko erabiltzen da.

Musu kopuru ezberdinak ematen dira kulturaren arabera; Espainan eta Italian aurpegian bi musu ematea normala da, masail bakoitzean bat, baina polonian, adibidez, hiru ematen dira. Munduko beste leku batzuetan aldiz, musu bat besterik ez da ematen. Kanada eta Europako herrialde batzuetan, esate baterako Erresuma Batuan eta Alemanian, familiakoei bakarrik ematen zaie musu.[9]

Normandian ohikoa da lau musurekin agurtzea, bi masail bakoitzean. Holanda eta Frantziako toki batzuetan hiru musu ematen dira, baita masailean ere.

Toki batzuetan musu ematea ondo ikusia egon arren, Arabian emakumeen eta gizonen artean musu emateak kartzela zigorra ezartzen da.

Komunak dira seme-alaben eta gurasoen arteko musuak, errespetuarekiko edo aitortzarekiko agertzen diren musu afektibo gisa, emozionalki maitasunaren hurbilekoa den familia-identitate baten aurrean.

Ukitu afektibo gisa, kopetako edo masaileko musu erabili daiteke, hurbilekoak diren pertsonei agur egiteko.

Erritualak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erlijioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musua erlijio-praktika ezberdinetan erabitzen da, normalean erlijio ordezkari den pertsona edo objetu bati errespetua adierazteko. Mirespen, errespetu, menderakuntza, adorazio, leialtasun edo sagaratzen sinbolikoa adierazten du.

Hona hemen erlijio-praktika batzuk:

  • Erlijio musulmanean, Harri Beltzan musukatzen da, Hajj.[10] izenez esagutzen diren migrazio erlijioso eta ekitaldietan.
  • Hinduismoan, zentro erlijiosoen pisuan musu ematen da.
  • Erlijio abrahamikoan, objetu erlijioso sinboliko bat musukatzen da. (kritautasunean, arrosarioa eta gurutzefiken kontuak musukatzen diren bezala)
  • Kristau liturgian, bake musua ematen da, gaur egun agur soil batez ordezkatuta dago.

Fededunak eliza katolikoko edozein eliz autoritateren eraztunari, eskuari edo oinei musu eman ohi diote.

Herri-sinesmenetan , musu batek erritu bat sinbolizatu dezake, zorte ona erakartzeko asmoz.

Agurra[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musu ematearen funtzio nagusia, miresmena, adeitasuna eta errespetua adieraztea da. Ohikoa da kultura batzuetan errespetua eta mirespen sakona dion pertsonei musukatzea. Mirespen sakona dioten pertsonei, eskuan ematen zaio musua, galanteria edo koketeria helburutzat hartuta. Musuek mendekotasuna eta leialtasuna ere adierazi dezake, erregetzari, aristokraziaari eta gizarte batzuetako goi-gizarte erlijiosoko kideei zuzendutako adierazpen sozialetan identifikatuta.

Menderakuntzaren kasuan, urruneko musu bezala esagutzen da, ohikoa da eskuan musu ematea, bitxigintzan, arropetan eta ohinetan ere ematen ohi dira musuak.[11]

Gaur egun musu ematea informal gisa ere erabiltzen da, hurbilekoak diren familia eta pertsonentzat. Errespetua, maitasuna, adeitasuna adierazten dutenentzat. Kasu horretan musuak kortesia tradicionalaren praktika hutsetik doazen asmoak dira. Gaur egun musuak agur mota ezberdinak adierazteko erabi izan ohi dira:

  • Musua masailean: keinu sozial bat da, non pertsonen masaila musukatzen den. Sexu femeninoko zein maskulino pertsonei afektua eta errespetua zuzenduta dagoen pertsonei ematen da. Duela gutxi esagututako pertsona bati zuzenduta  badago, kortesia baino ez du adierazten. Praktika hau ohikoa da Europa eta Latinoamerikako hainbat herrialdeetan.
  • Musua bi masailetan: Keisu sozial bat da, topaketa batean pertsonaren bi masailak igurtzi eta musukatzen dituena. Hurbileko edozein sexutako pertsonen artean erabitzen da, nahiz eta duela gutxi esagututakoa izan. Agur gisa erabili arren, sentimendu ezberdinak adieraz ditzake. Argentinan, Brasilen, Paraguain, Espainian, Frantzian, Italian eta Portugalen erabiltzen da.  Italia eta hispaniarrean artean alde txiki bat dago: Italiarrak ezkerreko masailetik hasten dira eta aldiz hispaniarra eskuin aldetik. Suitzarrek hiru aldiz musukatzen dute.
  • Eskuan emandako musua: keinu soziala, kortesia edo galanteria islatzeko, baita ere koketeria, menderakuntza, leialtasuna ,miresmena eta errespetua islatzeko.
  • Musua ahoan: elkarte batzuetan, ohitura da gizonek ahoan musu batez agurtzea. XXI. mendean, ahoko musua adiskidetasunaren seinale herrikoia zen gizon gazteen artean, batez ere Ingalaterra, maitasuna adierazteko modu legitumotzat hartzen baitute, Errusian aldiz, lagun arteko ahoko musua tradizio  bat da.

Musu motak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musu tradizionala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Beste pertsona bati ezpainetan musua ematean datza.

Musua ahoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Musu erromantikoa edo erotikoa, non bi pertsonen ezpainak alkartzen diren, sexu-asmoak, afektu-sentimenduak eta maitasun-sentimenduak islatzeko ematen dira.

Musua eskuan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kortesia edo galanteria islatzeko, pertsona baten eskuen kontra ezpainak estutzen dituen musuaren forma.

Heriotzaren musua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Cosa nostra Siziliako mafien kideen artean, traizioa egiteagatik  erailtzeko zigorra zen.

Musua oinetan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Pertsona batek beste pertsona baten ohinetan ezpainak estutzen dituenean, leialtasuna edo mendekotasuna adierazteko. Zeremonia erlijiosoetan ere ohikoa da musu mota hau, esate baterako erlijio katolikoan. Beste alde batetik tradiziotik urrun dagoen asmo batean, podofilia kasuetan sexu-estimulaziorako erabili izan da.

Musua lepoan[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Giza adierazpen sexualaren forma bat da, intentzio sexual ezberdinak dituen pertsona baten lepoa musukatzen den.

Piko edo pikito[aldatu | aldatu iturburu kodea]

iraupen gutxiko musua.

Frantziar musua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Frantziar musu»

Musu frantsesa edo musua mihiarekin beste pertsona baten ahoan mingaina sartzean datza.

Musu eskimala[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ez da mingainik erabiltzen eta sudurra beste pertsona batekin elkar igurtziz ematen da.

Masailean musu ematea[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Masailean musu emate»

Masailean musua ematea gizartean onartuta dagoen errituala edo keinua da, adiskidetasun-zeinu gisa, agur gisa, norbait zoriontzeko, errespetua adierazteko edo begikotasun hutsagatik erabiltzen dena.[12]

Musu entzutetsuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Judasen musua[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Sakontzeko, irakurri: «Judasen musua»

Norbait traizio egiten duenean esaten zaio. Juda Iskariotek Nazareteko Jesusi eman zion musutik datorkio izena.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

  1. «kiss» The Free Dictionary (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  2. (Ingelesez) «Archives» Los Angeles Times (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  3. (Ingelesez) Altman, Lawrence K.. (1997-07-11). «Case of H.I.V. Transmission Is First to Be Linked to Kiss» The New York Times ISSN 0362-4331. (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  4. «Musuen onurak» Zientzia.eus 2011-04-17 (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  5. Jabier, Agirre. (2004-06-01). «Musuaren gaixotasuna, uste baino usuagoa» Zientzia.eus (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  6. (Ingelesez) Danesi, M.. (2013-12-05). The History of the Kiss!: The Birth of Popular Culture. Springer ISBN 978-1-137-37685-5. (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  7. (Gaztelaniaz) Harvard University Press. 2021-03-07 (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  8. (Ingelesez) Danesi, M.. (2013-12-05). The History of the Kiss!: The Birth of Popular Culture. Springer ISBN 978-1-137-37685-5. (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  9. «El beso - Real Casa de Protocolo» web.archive.org 2014-04-22 (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  10. Long, David E.. (1979). The Hajj today : a survey of the contemporary Makkah pilgrimage. Albany : State University of New York Press ISBN 978-0-585-07608-9. (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  11. (Gaztelaniaz) «El saludo con besos» La Vanguardia 2014-02-21 (Noiz kontsultatua: 2022-05-13).
  12. Carreño Muñoz, Manuel Antonio. (2007). Manual de Carreño. Manual de Urbanidad y buenas maneras. (13. argitaraldia) Santiago: Zig Zag ISBN 978-956-12-0881-0..

Kanpo estekak[aldatu | aldatu iturburu kodea]