Arabia

Wikipedia, Entziklopedia askea
Jump to navigation Jump to search
Arabiar penintsula
Arabian Peninsula (orthographic projection).png
Geografia
Kokapena Asia
Azalera 3.237.500 km2
Punturik garaiena Jabal an Nabi Shu'ayb
Politika
Herrialdea  Saudi Arabia
Herrialdea  Bahrain
Herrialdea  Arabiar Emirerri Batuak
Herrialdea  Jordania
Herrialdea  Kuwait
Herrialdea  Oman
Herrialdea  Qatar
Herrialdea  Yemen
Gizartea
Biztanleria 77.983.936

Arabia edo Arabiar penintsula[1] hego-mendebaldeko Asiako penintsula zabala da, hiru itsasoren artean dagoena: Persiar golkoa du ekialdean, Indiako ozeanoa hegoaldean eta Itsaso Gorria mendebaldean. 3.237.500 kilometro koadroko eremua hartzen du,[2] eta 2014an 77.983.936 biztanle zituen.[3]

Geografia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Arabia Ekialde Hurbilean dago, Asia eta Afrikaren arteko mugan. Itsaso Gorria du mendebalde era hego-mendebaldean, Persiar golkoa ipar-ekialdean, Levante iparraldean eta Indiako ozeanoa hego-ekialdean. Saudi Arabia, Yemen, Oman, Arabiar Emirerri Batuak, Qatar, Bahrain eta Kuwait herrialdeek osatzen dute penintsula. Klima basamortukoa da, guztiz lehorra.

Historia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Islam aurreko Arabia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

K. a. IX. mendeko testu akadtar eta hebrearrek Mesopotamiako basamortuan, gaur egun Arabia denaren ipar-mendebaldean, kokatzen dute Aribi, Arabu, Arubu(akadtarrek) eta Arab (hebrearrek) deituriko herria. Geroago, gerrak galdu arren, beti matxinadetan aritzen ziren arabiarrak aipatu zituzten asiriarrek beren kroniketan. Persiak nolabaiteko eragina izan zuen arabiarrengan: K. a. 481ean, Xerxes I.aren armadako gudarien artean, arabiarrak ere baziren.

Arabiaren iparraldean egokituriko herriek (hebrearrak, babiloniarrak, persiarrak) antzinako ekialde klasikoari begira bizi behar izan bazuten ere, Arabia hegoaldean bizi ziren herri semitek arras zibilizazio berezia izan zuten. Kristo aurreko testu hebrear batek ematen du Sabako estatu baten berri. K. a. 24an, Zesar Augustok Egiptoko gobernaria igorri zuen lurralde haiek konkistatzera. Hego Arabia nekazaritzako teknika aurreratuei esker (ureztatze-teknikak eta terrazak) lorturiko gaiez bizi zen, baina gainerako arabiar lurraldeetako bizimodua zeharo bestelakoa zen. Beduino nomadak azienda-hazkuntzatik bizi ziren, eta oasietan laborantza- eta azienda-hazkuntzaz bizi ziren taldeak nomaden razzien mendean zeuden. Horiezaz gainera, Mesopotamia, Siria eta Palestina inguruko lurraldeetan ere bizi ziren arabiarrak. Arabiako Nabatea (Petra, hiriburua) erromatarren aliatua izan zen. 106. urtean, Trajanok bereganatu, eta Arabiako probintzia eratu zuen.

III. mendearen bukaeran, lakhmidak nagusitu ziren Siriako basamortuan, erromatar eta sasandarrekin aliatu, eta Bizantziotik egotzitako nestoriotarrak onartu zituzten. Beste dinastia bateko arabiarrak, gasanidak, Bizantziorekin elkartu eta kristau monofisita bihurtu ziren. Islama sortu zen garaian, politeismo arabiarraz gainera, kristautasun monofisita, kristautasun nestoriarra eta judaismoa ziren Arabiako penintsulako erlijioak.

Islamaren garaia[aldatu | aldatu iturburu kodea]

VII. mendean, Mahomak Arabiako tribu guztiak batu zituen Medinako estatu musulman berriaren inguruan. Laugarren kalifa izendatu ondoren piztu zen gerra zibilaren garaitik aurrera, penintsulatik kanpora lerratu zen arabiar aginpidea. Mendebaldeko Arabiako gobernariak Medinan eta Mekan aukeratzen zituzten, eta ekialdekoek Basoran zuten egoitza. Medina eta Meka hiri santuak ziren garai hartan arabiarren erlijioaren eta kulturaren gune nagusiak. Abbastar Kalifa-herriaren garaian, Bagdad izan zen Arabiako hiri nagusia. Arabian barne-gatazka handiak izan ziren, ordea: ibadiek lau mendez burujabe izan zen erresuma eraiki zuten Omanen.

IX. mendean, berebiziko propaganda lana egin zuten kalifen aginpidea zalantzan jartzen zuten Aliren aldekoek. X. mendean, karmatar ismaildarren matxinada Arabian barrena zabaldu zen, eta beste hiriburu bat eraiki zuten: al-Ahsa. X. mendearen erdialdetik aurrera, indartu zen Mekako aginpidea, xerif titulua harturik. Hainbat dinastiak izan zuten, mendeetan zehar, xerif kargu hori: fatimitarrek, seljuktarrek, aiubtarrek eta mamelukoek. Yemenen, aginpide askeari eutsi zioten rasuldarrek (1228-1446) eta, 1506. urtean, Yahya Sharaf ad-Dinek gure egunetara iritsi den zaidien Imam dinastia sortu zuen.

Selim I.ak 1517an Egipto konkistatu ondoan, Turkiako otomandarren mende gelditu zen Arabia.

Wahhabismoa eta Bani-Saudiarrak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XVIII. mendean, Islam aratz eta garbi baten alde jardun zuen Muhammad ibn Abd al-Wahhab garbizalearen dotrina izugarri zabaldu zen Arabian. Aldaketa garrantzizkoak izan ziren Arabian. Muhammad ibn Saud dotrina horren aldeko gartsu bihurtu zen, eta haren semeak Meka hartu zuen 1803an: bertako xerifea egotzi, eta saudiar wahhabisten aginpidea Arabia osora zabaldu zuen. Otomandar sultanak Muhammad Ali, Egiptoko paxari, agindu zion saudiarren matxinada iraungi zezan, eta saudiar estatua ezartzeko lehen saioak porrot egin zuen. Wahhabistek eta saudiarrek Arabia erdialdera jo behar izan zuten babes bila.

XIX. mendeko lehen erdialdean hasi zen Europaren kolonialismoa penintsulan zabaltzen. Britainiarrek kolonia bihurtu zuten Aden 1839. urtean. Al-Hijaz, Arabia mendebaldeko lurraldea, baizik ez zen otomandarren esku gelditu. XX. mendearen hasieran, Abdulaziz ibn Saud saudiarrak mugimendu wahhabista berrantolatu zuen, erakunde militar oso ongi prestatuak eratuz. Lehen Mundu Gerran, ingelesak saudiarrez eta Mekako xerifeaz (Hussein bin Ali) baliatu ziren turkiarrei aurre egiteko. Geroago, ingelesek Hussein xerifeari eutsi eta Arabiako errege eta kalifa zendatu zuten 1924an. Abdulaziz ibn Saudek ez zituen, ordea, armak utzi: Asir herrialdea hartu zuen 1920an eta, Najd basamortu-eremu handiaren jabe egin ondoren, Hijaz eskualdeari eraso zion. Meka eta Jidda hiriak 1925ean hartu zituen, eta 1932an Saudi Arabia erreinuaren sorrera aldarrikatu zuen.

Erreferentziak[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Wikimedia Commonsen badira fitxategi gehiago, gai hau dutenak: Arabia Aldatu lotura Wikidatan