Edukira joan

Victoria (aintzira)

Aldatu loturak
Artikulu hau Wikipedia guztiek izan beharreko artikuluen zerrendaren parte da
Koordenatuak: 1°S 33°E / 1°S 33°E / -1; 33
Wikipedia, Entziklopedia askea
Artikulu hau Afrikako aintzira handiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Victoria (argipena)».

Victoria (aintzira)
Datu orokorrak
Garaiera1.133 m
Motaaintzira eta freshwater lake (en) Itzuli
Luzera337 km
Zabalera240 km
Azalera68.100 km²
Sakonera83 m
Bolumena2.750 km³
EponimoaViktoria Erresuma Batukoa
Geografia
Map
Koordenatuak1°S 33°E / 1°S 33°E / -1; 33
Honen parte daAfrikako Aintzira Handiak
Leku geografikoaRift Haran Handia
Hidrografia
Betebidea
HustubideaNilo Zuria
Erresidentzia denbora24 a
Arroaren azalera238.900 km²
Arro hidrografikoaNiloren arroa
Mendizaletasuna

Victoria[1] (luo hizkuntzetan: Nam Lolwe; kinyaruandaz eta bantueraz: Nyanza; Nalubaale Ugandan) Ekialdeko Afrikako aintzira da, Uganda, Tanzania eta Kenya artean kokatua. 69.482 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.133 metroko garaieran dago. Luzera handiena 337 kilometrokoa da eta zabalera 240 kilometrokoa. Hedaduraren aldetik, Afrikako ur gezako aintziretan handiena da, eta mundukoetan bigarrena (Superiorren ondoren).

Izena John Hanning Speke britaniar esploratzaileak ipini zion Viktoria Erresuma Batukoaren omenez. 1858an Royal Geographical Societyk ordaindutako espedizioan, John Hanning eta Richard Francis Burton Nilo ibaiaren sorburua topatu eta ikertu zuten lehenengo europearrak bihurtu ziren. XX. mende hasieratik Victoria aintzirako ferrya garraiobide garrantzitsua izan da Uganda, Tanzania eta Kenya artean. Aintzirako portu nagusiak Kisumu, Mwanza, Bukoba, Entebbe eta Jinja dira.

Aintzirak sakonera gutxiko sakonune baten zati bat egiten du Afrikan, eta 82 m-ko gehienezko sakonera eta 40 m-ko batez besteko sakonera ditu. Bere eragin-eremuak 184.000 km² hartzen ditu. 4828 km-ko itsasertza du, luzera horren % 3,7 osatzen duten uharteekin, eta hiru herrialdetan banatuta dago: Kenya (% 6 edo 4100 km²), Uganda (% 45 edo 31.000 km²) eta Tanzania (% 49 edo 33.700 km²).

Geologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Nilo ibaiaren mapa, behean Victoria aintzira erakusten duena
Satelite bidezko ikuspegia, gainjarritako mugekin.
ikuspegia Espazio-ontzitik

.]]

Aintzira, Speke Resort-en ertzetatik ikusia Kampala, Uganda.

Victoria aintziraren historia geologikoa bere egungo sakonune ez oso sakonetik doazen aldaketen bidez eman zen, aintzira askoz txikiagoak izan zitezkeenaren bidez. Behealdetik hartutako gune geologikoek erakusten dute Victoria aintzira, gutxienez, hiru aldiz lehortu dela. Lehortze-ziklo horiek iraganeko glaziazioekin lotuta daude ziurrenik, garai haietan euriteak behera egin baitzuen mundu mailan[2].​ Victoria aintzira duela 17.300 urte lehortu zen azken aldiz, eta duela 14.700 urte bete zen berriro. Geologikoki, Victoria aintzira nahiko gaztea da —400.000 urte inguru—, eta mendebalderantz doazen ibaiak lurrazaleko bloke batek zapaldu zituenean sortu zen[3].

Historia geologiko horrek, segur aski, bere faunaren ezaugarri den ziklidoen espeziazio dramatikoa bultzatu zuen, baita Afrikako beste aintzira handi batzuena ere[4]. Ikertzaile batzuek, hala ere, hori zalantzan jartzen dute argudiatuz Victoria aintzira 18.000 eta 14.000 urte bitartean bere punturik baxuenean egon arren –denbora horretan gutxienez behin lehortu zen–, ez dagoela ebidentziarik geratzen diren aintziren edo lehortutako arroaren barruan zingiren hondar arrastorik. Ezaugarri horiek izan balira, txikiak izango ziren, sakonera txikikoak, uherrak eta gatzdunak, eta, beraz, gaur egungo espezieak egokitu ziren aintziratik oso bestelakoak[5].

Victoria aintziraren sakonera txikiak, ibaiadar mugatuak eta bolumenaren aldean azalera handiko eremuak aldaketa klimatikoen eraginetarako zaurgarri egiten dute.

Hidrografia eta limnologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victoria aintzirak uraren % 80, zuzenenean, euritetatik jasotzen du. Aintziraren batez besteko lurruntzea 2,0 eta 2,2 metro (6,6 eta 7,2 oin) artekoa da urteko, ibaiertzetako euriteen ia bikoitza[6].​ Kenya aldeko adar nagusiak Sio, Nzoia, Yala, Nyando, Sondu Miriu, Mogusi eta Migori ibaiak dira. Guztiak konbinatuta, ibai horiek askoz ere ur gehiago ematen diote aintzirari sarrera bakarreko emaritsuenak baino, Kagera ibaiak, mendebaldetik aintzirara sartzen dena[7].

Victoria aintziraren irteera bakarra da Jinja (Uganda) inguruan aintziratik ateratzen den Nilo ibaia. Emandako urari dagokionez, Victoria aintzira da Niloren adar luzeenaren iturri nagusia; hala ere, Niloren arrotik urrunen dagoen iturria eta, beraz, ibai haren azken iturria, sarriago jotzen da Kagera ibaiaren ibaiadarra dela (ibaiadar zehatzak zehaztugabea izaten jarraitzen du), jatorria Ruandan edo Burundin duena. Nilo ibaiaren goiko atala, Albert aintzirara iritsi arte, Nilo Victoria izenez ezagutzen da. Nahiz eta Nilo Zuria izenez ezagutzen den ibai-sistema beraren zati bat izan eta, batzuetan, halakotzat hartzen den, zentzu hertsian, izen hori ez da erabiltzen ibaiak Uganda eta Hego Sudanen arteko muga, iparraldean, zeharkatzen duen arte. Aintzirak kondizio eutrofikoak ditu. 1990etik 1991ra, oxigeno-gainasetze ia etengabea gainazaleko uretan, geruza mistoko oxigeno-kontzentrazioak altuagoak izan ziren 1960tik 1961era bitartekoak baino. Oxigeno-kontzentrazioak ur hipolimniotan (hau da, termoklinaren azpian dagoen ur-geruza ez da mugitzen eta beti hotza dago) 1990etik 1991ra baxuagoak izan ziren 1960tik 1961erako denbora luzeago batean baino zeina litroko 1 mg 40 metro baino gutxiagoko sakoneratan gertatzen den 1961ean 50 metrotik gorako sakonera txikiagoko uretakoekin alderatuz. Oxigenazioan gertatzen diren aldaketak bat datoz algen biomasa eta produktibitate handiagoaren neurketekin[8]. Aldaketa horiek arrazoi askorengatik gertatu dira: bere arroan egindako bata bestearen ondorengo erreketengatik aintziraren eremu zabalean metatzen diren kedar eta errautsen ondorioz[9]; ibaien bidez elikagai gehiago sartzearen ondorioz[10], eta haien ertzetan finkatzearekin lotutako poluzioa handitzearen ondorioz[11].

2010etik 2022ra, Victoria aintziraren azalera % 15 handitu zen[12], eta erriberako komunitateak urez bete ziren[13].

Batimetria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Victoria aintziraren eredu batimetrikoa.

Aintzira ez da oso sakona; bere eremu geografiko handia kontuan hartuta, 80 metro inguruko gehienezko sakonera eta 40 metroko batez besteko sakonera baino ez du. 2016ko proiektu batek aintziraren hamar mila gune digitalizatu zituen, eta aintziraren lehen mapa batimetrikoa sortu zuen[14].​ Aintziraren zatirik sakonena ekialderantz doa, Kenyatik hurbil; oro har, sakonera txikiagoa du mendebaldean, Ugandako bazterrean, eta, hegoaldean, Tanzaniako bazterrean.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victoria Ekialdeko Afrika aintzira-sistemaren barnean kokatzen da, Nyassa, Tanganyika, Turkana eta beste batzuekin. Aintzira horiek gizakiaren sorburua izan den faila-sistemaren adarretan kokatzen dira. Itsaso Gorritik Malawiraino luzatzen da sistema hori, eta, bere bihotzean, bi adar nagusien artean dago Victoria. Aintzira ekuatorearen gainean zabaldutako urezko laukizuzena da. 69.484Victoria[15] (luo hizkuntzetan: Nam Lolwe; kinyaruandaz eta bantueraz: Nyanza; Nalubaale Ugandan) Ekialdeko Afrikako aintzira da, Uganda, Tanzania eta Kenya artean kokatua. 69.482 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.133 metroko garaieran dago. Luzera handiena 337 kilometrokoa da eta zabalera 240 kilometrokoa. Hedaduraren aldetik, Afrikako ur gezako aintziretan handiena da, eta mundukoetan bigarrena (Superiorren ondoren).

Izena John Hanning Speke britaniar esploratzaileak ipini zion Viktoria Erresuma Batukoaren omenez. 1858an Royal Geographical Societyk ordaindutako espedizioan, John Hanning eta Richard Francis Burton Nilo ibaiaren sorburua topatu eta ikertu zuten lehenengo europarrak bihurtu ziren. XX. mende hasieratik Victoria aintzirako ferrya garraiobide garrantzitsua izan da Uganda, Tanzania eta Kenya artean. Aintzirako portu nagusiak Kisumu, Mwanza, Bukoba, Entebbe eta Jinja dira.

Aintzirak sakonera gutxiko sakonune baten zati bat egiten du Afrikan, eta 82 m-ko gehienezko sakonera eta 40 m-ko batez besteko sakonera ditu. Bere eragin-eremuak 184.000 km² hartzen ditu. 4828 km-ko itsasertza du, luzera horren % 3,7 osatzen duten uharteekin, eta hiru herrialdetan banatuta dago: Kenya (% 6 edo 4100 km²), Uganda (% 45 edo 31.000 km²) eta Tanzania (% 49 edo 33.700 km²).kilometro koadro estaltzen ditu, eta ez da oso sakona, 80 metro, doi-doi, tokirik sakonenean. Iparraldetik hegoaldera, 337 kilometroko distantzia dago punturik urrunenen artean, eta, ekialdetik mendebaldera, 240 kilometro. Esan bezala, faila-sistemaren ekialdeko eta mendebaldeko adarren arteko lautada handiaren erdiko sakonunean dago 1.134 metroko altitudean. Uhartedi eta uharte ugari ditu; handiena Ukereue da[16],

Aintzira bera ez ezik, ertza ere ikusgarria da; bariatua eta txundigarria. Hegoaldean, 90 metroko amildegi ikaragarriak daude; iparraldeko kosta, aitzitik, laua eta biluzia da. Ekialdeko ertzak zerra dirudi, hortzez josia baitago, eta mendebaldekoak, aldiz, ez du aparteko berezitasunik, papiroz estalitako Kagera ibaiaren delta izan ezik[16].

Aintziraren historia geologikoa kostaldeko sedimentuetan idatzirik dago. Bertan irakur daitekeenez, gora-behera asko izan ditu. Iraupena ere kili-kolo izan du, duela 13.500 urte inguru guztiz lehortu zenean. Alabaina, ur-mailaren oraingo aldaketak oso txikiak dira, 30 bat zentimetro goiti-beheiti euri-errejimenaren menpe, beti ere. XX. mendean, ur-maila 3 metro jaitsi da, gehienez 1960ko hamarkadaren hasierako lehorte handiaren ondoren hain justu[16].

Ur-masa handi horrek eragina du inguruko eskualdeetako kliman. Ipar eta mendebaldean nabaritzen da, non 45-75 kilometroko zabalerako lurraldean tenperatura 16 eta 27 °C bitartean egoten baita, eta euria urtean zehar uniformeki egiten baitu. Ondorioz, euri-oihan tropikalak estaltzen ditu eskualde horiek[16].

Basabizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ugaztunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ugaztun ugari bizi da eskualdean, eta horietako batzuk estuki loturik daude aintzirari, hala nola hipopotamoa, Aonyx capensis, Hydrictis maculicollis, Atilax paludinosus, Tragelaphus spekii, Redunca redunca, Kobus ellipsiprymnus, Thryonomys generoko karraskariak eta Potamogale velox[17].

Narrastiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victoria aintziran eta inguruko hezeguneetan, nilotar krokodiloen populazio handia dago. Pelomedusa subrufa, Pelusios rhodesianus eta Pelusios williamsi dortokak ere bizi dira bertan[18].

Arrain ziklidoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Victoria aintzirako beste ziklido endemiko batzuk ez bezala, Haplochromis nyererei ez dago arriskuan.[19]

Haplokrominoak dira Victoriako arrain aipagarrienak: 1970eko hamarkadan, 500 espezie endemiko baino gehiago zeuden[20]. Izan ere, aintziraren hondoko harri bat haplokromino espezie askoren habia izan daiteke. Arrain txiki horiek kolore askotakoak, pikartak, dira. Espezie batek hortz luzeak eta masail estua izan dezake, harriaren zirrikituetan dabiltzan krustazeo txikiak jateko aproposak. Beste batek, berriz, aho zabala eta hortz txikiak ditu, eta harriari itsatsitako algak alatuz dihardu. Beste haplokrominoek aintziraren biotopo jakin bat ustiatzeko moduko hortzak eta ahoak garatu dituzte, ur azaletan edo ur sakonetan. Aintziraren baitan, ehunka haplokromino espezie eboluzionatu dira, eta bakoitzak txoko ekologiko berezia bete du. Darwinismoaren lilura eta froga adierazgarria. Nola izan da hori posible?[16]

Espezie horiek oso denbora-epe laburrean eboluzionatu dute, eta berezko ezaugarriak garatu dituzte. Galapago uharteetako txontekin konpara daitezke, fenomenoa makina bat aldiz biderkatuta ordea. Itxuraz, haplokrominook aintzira duela 13.000 urte lehortu zenetik hona eboluzionatu dira. Biologoen arabera, aintzira lehortzean, haplokrominoak putzutan harrapatuta gelditu ziren, eta bakoitzak bere ezaugarri bereziak garatu zituen. Urak lurra berriz estali zuenean, arrainak ez ziren jada elkarren artean umeak egiteko gai, eta espezie banandu gisa jarraitu zuten. Arrain horiek azkar eboluzionatzeko duten ahalmenaren adibidea Nabugabo da. Aintzira duela 3.500 urte sortu zen, hondar barra batek Victoria aintzirako uren zati bat banandu zuenean. Harrezkero, beste bost haplokromino-espezie eboluzionatu dira[16].

Haplokrominoek arraba gutxi erruten dituzte. Guztia arrak habia egiten duenean hasten da. Horren inguruan, gorteiatze landuari ekiten dio emearen arreta erakartzeko. Emeak banan-banan erruten ditu arrabak, eta, ostean, ahoan sartu. Gero, arraren alde genitala igurzten du arrak uretan esperma isuri dezan. Emeak esperma irensten du, eta arrabak ernaltzen dira. Emeak ahoan eramango ditu arrabak kumeak sortzen diren arte; ondoren ere, ahoa gazteen gordeleku izango da beren kasa bizitzeko gai diren arte[16].

Ingurumen arazoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Handitasunak ez du Victoria egungo gizartearen arriskuetatik libratzen. Zoritxarrez, tamainak ez ditu, berez, sendotasuna eta iraunkortasuna segurtatzen. Aintzirak hiru erronkari egin behar die aurre: kutsadura, ur-hiazintoa ugaltzea eta arrain-stockak urritzea. Ekosistemen hondatzeaz zertxobait dakien ororentzat, ez dira hiru arazook berriak edo ezezagunak, Lurrean nonahi jazotakoak baizik[16].

Arriskuok natura hondatzea ekarriko dutela jakinik ere, sinplismoa litzateke aintziraren egoera ekologiaren edo naturaren kontserbazionismoaren ikuspegitik bakarrik aztertzea. Arriskuok, izan ere, ekonomia eta gizarte osoa jarriko dute kinka larrian. Gaur egun, 30 milioi lagunen bizia Victoriak eskaintzen dizkien baliabideen mende dago, eta aintzira ertzeko estatuen ekonomiak haren uretan du oinarrietako bat. Adibidez, aintziran egindako arrantza da egun Ugandaren esportazio-produktu nagusia[16].

Uraren kutsadura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Biztanleriaren dentsitatearen bilakaera aintzira inguruan

Victoriaren ertzeko estatuetako industria garapenari lotuta dago kutsadura. Horrexegatik, industrializazio-maila handiagoa duten Kenya eta Tanzaniaren aintzira-ertzean ageri dira arazo eta iturri nabarmenenak. Kutsadura mailan, industriaz aparte, nekazaritzak eta hiri-isuriek ere pisu handia dute. Horrela, kafe, te, azukre-kanabera sailetan eta arto-landetan erabilitako ongarri eta intsektizidak dira nekazaritza-kutsaduraren eragile nagusiak[16].

Kenyako Kisumu eta Tanzaniako Mwanza hirien inguruek daukate ur zikinen markarik handiena. XX. mende amaieran egindako ikerketa batek aditzera eman zuenez, eguneko, araztu gabeko bi milioi litro industri eta hiri-hondakin isurtzen ziren aintziraren Tanzaniako zatian. Horri guztiari, hirietako ur zikinek eragindako arazo fitosanitarioak erantsi behar zaizkio. Victoriaren ertzean bizi direnen arteko askok eta bertan nabigatzen duten ontzietako eskifaikideek eta bidaiariek zuzen-zuzenean edaten dute aintzirako ura, inolako tratamendu arazlerik gabe. Ondorioz, uretan garatzen diren eritasunak, hala nola tifusa, kolera, difteria eta beheitikoa ugaritzeko bidea ipintzen da[16].

Bestalde, Niloren iturri nagusia izaki, Victoriaren kutsadura arazoak ez ditu aintzira-ertzak mugatzen, eta, ibai mitikoaren bidez, Mediterraneoraino iritsiko da, eta beste herrialde batzuk ere zikinduko ditu bidean. Horretan, beraz, nazioarteko elkarlana eta koordinazioa nahitaezkoak dira. Hala ere, aintzira-ertzeko estatuen borondatea zein neurritakoa den ez dago oso garbi. Kenyak kutsaduraren kontrako lege gogorrak dauzka, baina gutxitan aplikatzen dira. Aplikatu izan direnean, gainera, isun arinak izan ohi dira zigorrak. Alferrik daude beraz[16].

Ur-hiazintoaren hedapena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Aintzira ur-hiazintoz erabat estalia Ndere uhartearen ondoan

Ur-hiazintoa (Eichhornia crassipes) 1989 aldean agertu zen aintziran, Kagera ibaiaren bidez Ruandatik etorria. Landare flotatzaile horrek Hego Amerikan du jatorria, eta, etsai naturalen ezean, geruza berde, sendo eta trinkoa osatzen ari da uraren gainean. Era horretan, arrainak eta beste bizidunak oxigenorik gabe hiltzera kondenatzen ditu. Izugarri azkar ugaltzen da, eta nekazaritzako eta hirietako ur zikinek ekarritako mantenugaiak oso ongi profitatzen ditu bere burua elikatzeko. Horrezaz gainera, malaria transmititzen duten moskitoak eta eskistosomiasia sortzen duten marraskiloak ugaltzeko ingurune egokia sortu du. Ur-hiazintoek eratutako geruzak nabigazioa zailtzen du, eta nekazaritza ere ez da arriskutik libratzen landareak ureztatze-sistemen ubideak eta hodiak blokeatzen dituelako[16]. 1992-1998, asko murriztu ziren 2001erako.

Ur-hiazintoaren kontrako borroka ez da erraza. Kontrolaezina da hein handi batean. Bi bide saiatzen ari dira: landarea mekanikoki biltzea, batetik, eta haren etsai naturalak erabiltzea, bestetik. Batez ere, Neochetina eichhorniae eta Neochetina bruchi gurgurio landarejaleekin egin dira saioak[16][21]. Ur-hiazintoa oso azkar hedatu zen 1992–1998 bitartean, eta 20.000 hektareako eremua zuen hartua azken urte horretan. Estalitako azalera asko murriztu zen 2001erako, baina urte batzuetan berriz zabaltzen da[22].

Niloko perkaren ugaltzea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Arrantzaleak Victoria aintziran
Niloko perka salgai Kampalako azokan

1950eko hamarkadaren hasieratik, arrain aloktono batzuk sartuak izan ziren Victorian, hala nola Coptodon rendalli, Coptodon zillii, Oreochromis niloticus eta Oreochromis leucostictus. Sartutako arrain horiek aldaketa nabarmenak eragin zituzten aintzirako ekosisteman, haplokromino espezie batzuk galtzeko bidean jartzea barne. Hala ere, Niloko perkaren sarrera izan zen guztietan kaltegarriena[23].

Niloko perka 200 kilogramo pisa ditzakeen harraparia da. Aintzirara iritsitakoan, haplokrominoak bilakatu ziren haren harrapakin. Haplokrominoak ez zeuden perkarekin bizitzen ohituak, eta, defentsa-mekanismorik ezean, perkaren gosearen asegarri erraz bihurtu ziren. Beraz, perka itxuragabe ugaldu zen. Adibidez, Kenyako uretan arrantza egindako arrainaren % 0,5 zen perka 1977an, eta % 68 izatera iritsi zen 1983an[16]. Horren ondorioz, haplokromino espezie endemikoen % 40 desagertu egin zen.

Biodibertsitatea gutxitzeaz gain, bertako jendearen bizimodua ere aldatu zuen Niloko perkaren hazkundeak. Izan ere, haplokrominoak ziren, neurri handi batean, aintzira bazterreko biztanleen bizibidea: arraina harrapatu, jan eta soberakinak lehortu eta barnealdean saldu. Animalia-proteina urria zen toki horretan, ziklido txikiak merkeak eta prestatzen errazak ziren, eta jendearen eskueran zeuden. Arrainak harrapatzeko sareak eta harrapakinak lehortzeko eguzkia baino ez ziren behar. Arrainak merkaturatzea erraza zen, paketatze-sistema edo garraio-sare sofistikaturik ez baitzen behar. Izan ere, lehortutako arrainak zenbait astez irauten du egoera onean. Perka harrapatzeko arrantza teknikak ere aldatu behar izan zituzten arrantzaleek; sare sendoagoak, sare-begi handiagokoak eta garestiagoak beharrezkoak ziren[16]. Eskualdeko arrantza ekoizpena ikaragarri handitu zen; urteko 100.000 tona arrain atzematen ziren 1980ko hamarkadaren hasieran, eta 1.000.000 tona 2010eko hamarkadaren hasieran, Niloko perka batez ere. Produkzioaren gehiena esportatu egiten da[20].

Haplokrominoen populazioa izugarri urritu zenez, perken dieta aldatu egin zen. Beren arteko kanibalismoa hasi zen, eta, gainera, Caridina nilotica ur gezako izkira harrapakin berri bilakatu zen[16]. 1990eko hamarkadaren erdialdetik aurrera, perka populazioa urritu zen, eta haplokromino espezie batzuk suspertu ziren[20].

Esplorazioaren historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Victoriara iritsi zen lehenbiziko europarra John Hanning Speke britainiar esploratzailea izan zen, 1858an, Nilo ibaiaren iturburuaren bila zebilela. Uztailaren 30a zen muino baten gailurretik ur-masa handi hura ikusi zuenean. Arabiar merkatariek, esklabo-trafikatzaileek zehazki, Ukereue esaten zioten. Garai hartan, ordea, Viktoria erreginaren inperioa nagusi zen munduan, eta Spekek, bere erreginaren ohorez, Victoria Nyanza izena eman zion. Ingalaterrara itzulirik, Niloren iturburua aurkitu zuela aldarrikatu zuen. Arrazoia zeukan Spekek. Hala ere, Richard Burtonek, haren aurkariak, ez zion sinetsi, aintzirak urak nondik isurtzen zituen ezin izan baitzion Spekek argitu[16].

1862an, Speke, James Grant esploratzaile eskoziarra bidai lagun zuelarik, Afrikara itzuli zen ideia bakarra buruan: zuzen zegoela frogatzea. Patua lagun izan zuten. Bi esploratzaileek Ripon ur-jauziak aurkitu zituzten iparraldeko aintzira-ertzean, egungo Ugandako Jinja hiritik gertu. Horietatik, Victoriako urak Kyoga aintzirara isurtzen dira, Albert aintzirara gero, eta ibaiak, Nilo Alberto goitizenarekin, Mediterraneoan amaituko den bidaia luzeari ekiten dio. «Nilo zaharra Victoria Nyanzan sortzen dela ikusi dut, duda-izpirik gabe» idatzi zuen Spekek[16].

Nalubaaleko presa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
MV Nyehunge ferrya Nansioko portuan (Tanzania)

Aintziraren hustubide bakarra Jinjan dago (Uganda). 1954an, Nalubaaleko presa eraiki zen bertan, Victoria eta Kyoga aintziren artean. Horren ondorioz, Ripon ur-jauziak, Niloren iturburutzat hartzen zirenak, urperaturik geratu ziren.

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mende hasieratik, Victoria aintzirako anezkak izan dira Uganda, Tanzania eta Kenyaren arteko garraiobide nagusiak. Kisumu, Mwanza, Bukoba, Entebbe, Port Bell eta Jinja dira porturik garrantzitsuenak. 1996an, 800 pertsona baino gehiago hil ziren, MV Bukoba itsasontzia aintziran iraulita. Azken 100 urteotako transbordadore istripurik larrienetako bat izan zen. 2018ko irailean, berriz, Ukerewe eta Ukara uharteen arteko bidea egiten zuen MV Nyerere itsasontzia hondoratu zen Tanzaniako uretan; gutxienez 207 pertsona hil ziren ezbeharrean[24][25].

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ Euskaltzaindia. (2012-03-30). 167. araua: Saharaz hegoaldeko Afrikako toponimia. .
  2. ↑ John Reader. (2001). Africa. Washington, D.C.: National Geographic Society, 227–228 or. ISBN 0-7922-7681-7..
  3. ↑ Lewis, Michael, February 5-. (2001). Africa. National Geographic Society ISBN 0-7922-7681-7. OCLC .45661732 (kontsulta data: 2022-07-07).
  4. ↑ Christian Sturmbauer, Sanja Baric, Walter Salzburger, Lukas Rüber & Erik Verheyen. (2001). «las fluctuaciones del nivel del lago se sincronizan divergencias genéticas de peces cíclidos en los lagos africanos» Molecular Biology and Evolution 18: 144–154.  doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a003788. PMID 11158373. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2011-07-16).
  5. ↑ J. C. Stager & T. C. Johnson. (2008). «El difunto desecación Pleistoceno del lago Victoria y el origen de su biota endémica» Hydrobiologia 596 (1): 5–16.  doi:10.1007/s10750-007-9158-2..
  6. ↑ Simeon H. Ominde. (1971). «Economía rural en el oeste de Kenia» in S. H. Ominde Estudios realizados en África Oriental Geografía y Desarrollo. London: Heinemann Educational Books Ltd., 207–229 or. ISBN 0-520-02073-1..
  7. ↑ P. J. P. Whitehead. (1959). «Las pesquerías fluviales de Kenia 1: Provincia de Nyanza» East African Agricultural and Forestry Journal 24 (4): 274–278..
  8. ↑ (Ingelesez) Hecky, R. E.; Bugenyi, F. W. B.; Ochumba, P.; Talling, J. F.; Mugidde, R.; Gophen, M.; Kaufman, L.. (1994-09). «Deoxygenation of the deep water of Lake Victoria, East Africa» Limnology and Oceanography 39 (6): 1476–1481.  doi:10.4319/lo.1994.39.6.1476. (kontsulta data: 2022-07-07).
  9. ↑ Hecky, R. E.. (1993-09-01). «The eutrophication of Lake Victoria» SIL Proceedings, 1922-2010 25 (1): 39–48.  doi:10.1080/03680770.1992.11900057. ISSN 0368-0770. (kontsulta data: 2022-07-07).
  10. ↑ (Ingelesez) Ochumba, Peter B. O.; Kibaara, David I.. (1989-03). «Observations on blue-green algal blooms in the open waters of Lake Victoria, Kenya» African Journal of Ecology 27 (1): 23–34.  doi:10.1111/j.1365-2028.1989.tb00925.x. ISSN 0141-6707. (kontsulta data: 2022-07-07).
  11. ↑ [https://ewsdata.rightsindevelopment.org/files/documents/82/WB-P163782_3UJvON4.pdf Environmental and Social Management Framework-ESMF. ].
  12. ↑ Rising Water Levels in Kenya’s Rift Valley Lakes,Turkwel Gorge Dam and Lake Victoria. jatorrizkotik artxibatua (artxibatze data: 2022-04-28) (kontsulta data: 2022-07-07).
  13. ↑ (Ingelesez) «A drowning world: Kenya’s quiet slide underwater» the Guardian 2022-03-17 (kontsulta data: 2022-07-07).
  14. ↑ «LV_Bathy» faculty.salisbury.edu (kontsulta data: 2022-07-07).
  15. ↑ Euskaltzaindia. (2012-03-30). 167. araua: Saharaz hegoaldeko Afrikako toponimia. .
  16. ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Irazabalbeitia, Iñaki. Victoria, Niloren iturria. Elhuyar aldizkaria, 98. zenbakia, 1995eko abuztuak 1, CC-BY-SA-3.0, aldizkaria.elhuyar.eus (kontsulta data: 2019-06-05).
  17. ↑ Kingdon, Jonathan (1997) The Kingdon Guide to African Mammals. Academic Press Limited, London. ISBN 0-12-408355-2.
  18. ↑ Spawls, Howell, Drewes eta Ashe (2002) A Field Guide to the Reptiles of East Africa. Academic Press, London. ISBN 0-12-656470-1.
  19. ↑ Witte, F., de Zeeuw, M.P. & Brooks, E.. Haplochromis nyererei. The IUCN Red List of Threatened Species, 2016, e.T60668A97125826, oldredlist.iucnredlist.org (kontsulta data: 2019-6-11).[Betiko hautsitako esteka]
  20. ↑ a b c Yongo, Edwine; Agembe, Simon; Outa, Nicholas; Owili, Monica. Growth, mortality and recruitment of Nile perch (Lates niloticus) in Lake Victoria, Kenya. Wiley Online Library, 2018ko martxoak 14, onlinelibrary.wiley.com (kontsulta data: 2019-06-10).
  21. ↑ John R.U. Wilson, Obinna Ajuonu, Ted D. Center, Martin P. Hill, Mic H. Julien, Francisca F. Katagira, Peter Neuenschwander, Stephen W. Njoka, James Ogwang, Rob H. Reeder eta Thai Van. The decline of water hyacinth on Lake Victoria was due to biological control by Neochetina spp.. Aquatic Botany Volume 87, Issue 1, July 2007, Pages 90-93, pubag.nal.usda.gov (kontsulta data: 2019-6-11).[Betiko hautsitako esteka]
  22. ↑ Water Hyacinth Re-invades Lake Victoria. earthobservatory.nasa.gov (kontsulta data: 2019-6-8).
  23. ↑ Pringle, Robert M.. The Origins of the Nile Perch in Lake Victoria. BioScience, Volume 55, Issue 9, September 2005, Pages 780–787, academic.oup.com (kontsulta data: 2019-6-9).
  24. ↑ Uribesalgo Alzola, Karmele. Gutxienez 136 pertsona hil dira Tanzanian ferry bat hondoratuta. Berria egunkaria, 2018ko irailak 22, CC BY-SA 4.0, berria.eus (kontsulta data: 2019-6-10).
  25. ↑ Victoria lakutik 207 gorpu atera dituzte Tanzanian. Berria egunkaria, 2018ko irailak 23, CC BY-SA 4.0, berria.eus (kontsulta data: 2019-6-10).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Victoria_(aintzira)&oldid=10388012"(e)tik eskuratuta